kahve

 

Kahve
Piccolo latte ve siyah filtre kahve

Kahve, k├Âkboyas─▒giller (Rubiaceae) familyas─▒n─▒n Coffea cinsinde yer alan bir a─ča├ž ve bu a─čac─▒n meyve ├žekirdeklerinin kavrulup ├Â─č├╝t├╝lmesi ile elde edilen tozun su ya da s├╝t ile kar─▒┼čt─▒r─▒lmas─▒yla yap─▒lan i├žecektir.

{tocify} $title={─░├žindekiler}

Mahiyeti

Kahve bitkisinin k├Âkeninin Afrika'ya dayand─▒─č─▒, i├žecek olarak kullan─▒m─▒n─▒n ise ilk kez G├╝ney Arabistan'da ger├žekle┼čtirildi─či d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. Kahve k├╝lt├╝r├╝n├╝n geli┼čimi Arap d├╝nyas─▒nda ger├žekle┼čti─činden, g├╝n├╝m├╝zde t├╝m d├╝nyada yayg─▒nl─▒k kazanm─▒┼č olan bu k├╝lt├╝r├╝n ba┼člang─▒c─▒na inmek i├žin genellikle Arap edebiyat─▒na m├╝racaat edilmektedir.

Bir fincan kahve
Bir fincan kahve

17. y├╝zy─▒lda Venedikli t├╝ccarlar yolu ile Avrupa'ya ta┼č─▒nan kahve, k─▒sa zamanda k─▒taya yay─▒lm─▒┼čt─▒r. Amerika, Asya ve Afrika k─▒talar─▒nda ger├žekle┼čtirilmi┼č Avrupa kolonicili─či sonucunda d├╝nyan─▒n ├že┼čitli yerlerinde kahve plantasyonlar─▒ kurulmu┼č, kahve d├╝nyada geni┼č ├žapta t├╝ketilen bir i├žecek halini alm─▒┼čt─▒r. Kahvenin g├╝n├╝m├╝zde Brezilya, Vietnam ve Kolombiya ba┼čta olmak ├╝zere tropikal iklimli ve y├╝kseltili b├Âlgelerde a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak tar─▒m─▒ yap─▒lmaktad─▒r.

Kavrulmu┼č kahve ├žekirde─či
Kavrulmu┼č kahve ├žekirde─či

Kahve bir i├žecek olarak toz haline getirilmi┼č kahve tanelerinin demlenmesi ile olu┼čturulur, ancak filtreleme, ├Â─č├╝tme boyutu, demleme s├╝resi, su s─▒cakl─▒─č─▒ ve miktar─▒ gibi de─či┼čik fakt├Ârler farkl─▒ i├žeceklere yol a├žabilir. G├╝n├╝m├╝zde bir ├že┼čit filtrelenmi┼č kahve olan Espresso ve t├╝revleri ba┼čta olmak ├╝zere d├╝nyada pek ├žok kahve ├že┼čidi t├╝ketilmektedir. Kahve i├žerdi─či kafein maddesinin uyar─▒c─▒ niteli─či y├╝z├╝nden dikkat art─▒r─▒c─▒ ve uyan─▒k tutucu ├Âzelli─če sahiptir.

Laos'ta kahve hasad─▒
Laos'ta kahve hasad─▒

Etimolojisi

Kahve s├Âzc├╝─č├╝, T├╝rk├žeye Arap├žadaki kahve (┘é┘ç┘łěę) s├Âzc├╝─č├╝nden ge├žmi┼čtir. ├ľte yandan bu tabirin Arap├žada ilk kez hangi tarihte kullan─▒ld─▒─č─▒ bilinmezli─čini korumaktad─▒r. Arap├žadaki bu s├Âzc├╝─č├╝n etimolojisi ┼č├╝phelidir. B├╝y├╝k olas─▒l─▒kla bu kelime Arap├žada "i┼čtah─▒ kesildi" anlam─▒ndaki kahiye fiilinden t├╝retilmi┼čtir. Bu mana, kahve s├Âzc├╝─č├╝n├╝n Arap├žada ilk kez i├ženlerin i┼čtah─▒n─▒ kesen bir t├╝r ┼čarapla ili┼čkilendirilmesiyle alakal─▒d─▒r. Arap├žadaki bu k├Âk, "dumans─▒" ve "mat" gibi anlamlara sahip olan ─░branice k-h-h (ÎŤÎöÎö) k├Âk├╝yle de k├Âkte┼čtir. Ayr─▒ca kahve kelimesinin etimolojisi, Etiyopya'daki Kaffa (ßŐĘߏő) b├Âlgesi ile ili┼čkilendirilmektedir.

Kahve s├Âzc├╝─č├╝ muhtemelen bug├╝nk├╝ anlam─▒n─▒ 14. y├╝zy─▒lda kazanmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Arap├ža "kahve" kelimesi; T├╝rk├žede "kahve" s├Âzc├╝─č├╝ne d├Ân├╝┼čm├╝┼č, Avrupa'da ise caf├ę, caffe, koffie, coffee, koffie, kaffee ┼čekillerine gelmi┼čtir.

Tarihi

Kahvenin ilk kullan─▒m─▒na dair efsaneler

Kahvenin ilk kullan─▒m─▒na dair ├žok ├že┼čitli efsaneler bulunmaktad─▒r. Bunlardan en me┼čhuru, Kaldi yahut Halid ad─▒ndaki Etiyopyal─▒ bir ke├ži ├žoban─▒ hakk─▒ndad─▒r. Bu efsane, bat─▒ edebiyatlar─▒nda fazlaca ilgi g├Ârd├╝─č├╝ i├žin son derece pop├╝lerdir. S├Âz konusu hik├óye miladi 800 y─▒l─▒na kadar uzanmaktad─▒r. Rivayet edildi─čine g├Âre, Kaldi yahut Halid ad─▒ndaki bu ke├ži ├žoban─▒, me├žhul bir bitkinin meyvelerini t├╝keten ke├žilerinde bir tak─▒m uyar─▒c─▒ tesirlerin meydana geldi─čini ve ke├žilerin son derece enerjik oldu─čunu fark etmi┼čtir. Kendisi de bu meyveleri denedi─činde, ayn─▒ durumu ya┼čam─▒┼čt─▒r. Durumu b├Âlgesindeki bir din adam─▒na bildirmi┼č ve s├Âz konusu me├žhul meyveler hususundaki birka├ž denemeden sonra bug├╝nk├╝ kahve i├žece─či ke┼čfedilmi┼čtir.

Etiyopyal─▒ bir Arap olan ┼×eyh ┼×azili 14. y├╝zy─▒l sonlar─▒nda ya┼čam─▒┼č olmas─▒ muhtemel bir Sufi ┼×eyhi’dir. Kahveyi ilk i├žti─či rivayet edilen ki┼čilerden biridir. Gece ibadetinde din├ž ve uyan─▒k kalabilmek i├žin ├Âzellikle geceleri kahve i├žti─či, ve kahveyi ilk kullanan sufilerden biri oldu─ču belirtilmi┼čtir.

Filistin'de bir kahvehane, 1900
Filistin'de bir kahvehane, 1900

16. y├╝zy─▒l─▒n Arap yazar─▒ Ceziri’ye g├Âre kahveyi ilk i├žen ki┼či ez-Zebhani olarak bilinen Yemenli Cemalleddin Ebu Abdullah Muhammed ─░bn Said’dir. Bir olay y├╝z├╝nden Aden’i terk ederek Etiyopya’ya giden Zebhani orada kahve i├žen insanlarla kar┼č─▒la┼čm─▒┼č; Aden’e d├Ând├╝─č├╝nde hastalanm─▒┼č ve akl─▒na kahve i├žmek gelmi┼č. Kahve onu iyile┼čtirmi┼č. Kahve’nin yorgunluk ve uyu┼čukluk giderme, canl─▒l─▒k ve din├žlik kazand─▒rma ├Âzelliklerini ke┼čfetmi┼č.

Baz─▒ rivayetler, ilk kahve t├╝ketimini S├╝leyman'a nispet etmektedir. Bu rivayete g├Âre, S├╝leyman bir yolcu─čunda ahalisinin bilinmeyen bir hastal─▒─ča yakaland─▒─č─▒ bir kente u─čram─▒┼čt─▒r. Bu sorunu nas─▒l ├ž├Âzece─či kendisine Cebrail taraf─▒ndan bildirilmi┼čtir. Bunun ├╝zerine Yemen'den gelen kahve ├žekirdeklerini kavurmu┼č ve yeni bir t├╝r i├žecek ke┼čfetmi┼čtir. Bu i├žecekten i├žen hastalar tekrar s─▒hhatlerine kavu┼čmu┼čtur.

Kahve uzun s├╝re sadece Araplar taraf─▒ndan kullan─▒ld─▒ktan bir y├╝zy─▒l sonra Suriye, M─▒s─▒r, ─░ran ve Hindistan'a yay─▒lm─▒┼čt─▒r.

Tarihi k├Âkenler

Kahve’nin anavatan─▒ olan Etiyopya’n─▒n y├╝ksek yaylalar─▒, yabani kahve bitkisinin do─čal olarak yeti┼čti─či b├Âlgelerde yerli halk bu bitkinin tanelerini un haline getirip bir ├že┼čit ekmek yap─▒yordu. Meyveleri kaynat─▒ld─▒ktan sonra suyu i├žilmek suretiyle t─▒bbi ama├žl─▒ kullan─▒l─▒yor ve "sihirli meyve" olarak adland─▒r─▒l─▒yordu. Kahve, ├╝n├╝yle birlikte h─▒zla Arap Yar─▒madas─▒'na yay─▒ld─▒ ve 300 y─▒l boyunca Habe┼čistan'da ke┼čfedilen y├Ântem ile i├žilmeye devam edildi. 14. y├╝zy─▒lda ise yepyeni bir ke┼čif ile ate┼čte kavrulan kahve ├žekirdekleri, ezildikten sonra kaynat─▒larak i├žime sunuldu. Kahve’yi ilk olarak i┼čleyip i├žmeye ba┼člayan Yemen'deki Sufi tarikat─▒d─▒r. Buradan 1470’li y─▒llarda Aden’de, 1510’da Kahire’de 1511’de Mekke’de g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r.

Osmanl─▒da kahve

Kanuni Sultan S├╝leyman d├Âneminde (1520-1566) Yemen Valisi ├ľzdemir Pa┼ča, Yemen'de i├žti─či ve ├žok sevdi─či kahveyi ─░stanbul'a getirmi┼čtir. Kahve, k─▒sa zamanda itibarl─▒ bir i├žecek olarak saray mutfa─č─▒nda yerini ald─▒ ve b├╝y├╝k ilgi g├Ârd├╝. Saray g├Ârevleri aras─▒na "kahveciba┼č─▒" ad─▒nda bir de r├╝tbe eklendi. Padi┼čah─▒n ya da ba─čl─▒ oldu─ču devlet b├╝y├╝─č├╝n├╝n kahvesini pi┼čirmekle g├Ârevli olan kahveciba┼č─▒, sad─▒k ve s─▒r tutmas─▒n─▒ bilenler aras─▒ndan se├žilirdi. Osmanl─▒ tarihinde kahveciba┼č─▒l─▒ktan sadrazaml─▒─ča y├╝kselenlere bile rastland─▒.

T├╝rk Kahvesi
T├╝rk kahvesi

Saraydan konaklara ard─▒ndan evlere giren kahve, ─░stanbul halk─▒n─▒n k─▒sa s├╝rede tutkunu oldu─ču bir lezzet haline geldi. Sat─▒n al─▒nan ├ži─č kahve ├žekirdekleri tavalarda kavrulup, dibeklerde d├Âv├╝ld├╝kten sonra cezvelerde pi┼čiriliyordu.

1554 y─▒l─▒nda ─░stanbul’da Tahtakale’de iki Suriyeli Arap ilk kahvehaneyi a├žm─▒┼člard─▒r. O zamanlar kahvenin faydal─▒ olup olmad─▒─č─▒ tart─▒┼čma konusudur. Kendinden ├Ânceki ┼čeyh├╝lislamlar─▒n aksine Bostanzade Mehmet Efendi kahvenin haram olmad─▒─č─▒n─▒, hatta faydal─▒ oldu─čuna dair fetva vermi┼čtir.

Osmanl─▒ tarihinde d├Ârt d├Ânem kahve yasaklanm─▒┼čt─▒r. Bunlardan birincisi Kanuni Sultan S├╝leyman kahveyi d├Ânemidir. Kahveyi yasaklamas─▒n─▒n nedeni kahvehanelerin dedikodu ortamlar─▒na d├Ân├╝┼čmesinin ├Ân├╝ne ge├žmektir. ┼×eyh├╝lislam Bostanzade Mehmet Efendi'nin fetvas─▒yla yasak kald─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. ─░kinci kahve yasa─č─▒ III. Murad d├Âneminde ger├žekle┼čtirildi. Fakat bu yasak kahve t├╝ketimini azaltamad─▒ ├ž├╝nk├╝ III. Murad’─▒n karar─▒yla kahvehaneler kapansa da, ka├žak kahvehaneler a├ž─▒ld─▒. Durumun devlet b├╝y├╝kleri taraf─▒ndan fark edilmesinin ard─▒ndan da din bilginleri bunun kald─▒r─▒lmas─▒n─▒ rica etti ve yasaklar padi┼čah taraf─▒ndan 1587 y─▒l─▒nda kald─▒r─▒ld─▒. Bu d├Ânemde kahve hen├╝z her eve girecek kadar yayg─▒n olmasa da, belirli merkezlerde sevilerek t├╝ketilen bir i├žecek haline gelmi┼čti. Bu nedenle yasaklar─▒n kalkmas─▒yla kahvehane say─▒lar─▒ da artt─▒. 1606 y─▒l─▒ndan 1611 y─▒l─▒na kadar I. Ahmed d├Âneminde kahve ile birlikte keyif verici maddeler yasakland─▒. Hatta kahve uyu┼čturucu madde olarak say─▒ld─▒ ve i├žilmesinin caiz olmad─▒─č─▒ s├Âylendi. Osmanl─▒ D├Ânemi’ndeki en cayd─▒r─▒c─▒ ve kat─▒ kahve yasa─č─▒ IV. Murad d├Âneminde getirildi. Bu d├Ânemde sadece kahve de─čil, t├╝t├╝n, ┼čarap, afyon benzeri keyif verici t├╝m maddeler yasakland─▒. Kahvehaneleri kapatan padi┼čah neden olarak da, kahvehanelerin ─░stanbul’da b├╝y├╝k yang─▒nlara sebep olmas─▒ g├Âsterdi. Bu yasaklar─▒n en kat─▒ taraf─▒ ise, uymayanlar─▒n idam edilmesiydi. Kahve yasaklar─▒n─▒n bir miktar hafiflemesi ise IV. Mehmed d├Âneminde oldu. Alimler “K├Âm├╝rle┼čmemi┼č oranda kahve haram de─čildir.” ┼čeklinde fetva verdikten sonra, kahve t├╝ketimi yeniden yayg─▒nla┼čt─▒. 1826 y─▒l─▒nda, Yeni├žeri Ocaklar─▒’n─▒n kapat─▒lmas─▒ s─▒ras─▒nda kahvehaneler de kapat─▒ld─▒ fakat kahve i├žilmeye devam edildi. Son yasaklar da yeni yasa ├ž─▒kar─▒larak 1830 y─▒l─▒nda kald─▒r─▒ld─▒ ve kahve ├Âzg├╝r bir ┼čekilde t├╝ketilmeye ba┼čland─▒.

kahve ├Â─č├╝ten kad─▒nlar
Filistin'de eski usullerle kahve ├Â─č├╝ten kad─▒nlar, 1905.

D├╝nyaya yay─▒l─▒┼č

─░stanbul'a gelen Venedikli tacirler, ├žok sevdikleri bu i├žece─či Venedik'e ta┼č─▒d─▒. B├Âylece Avrupal─▒lar kahveyle ilk kez 1615' te tan─▒┼čm─▒┼č oldu. ├ľnceleri limonata sat─▒c─▒lar─▒ taraf─▒ndan sokaklarda sat─▒lan kahve, 1645'te a├ž─▒lan ─░talya'n─▒n ilk kahvehanesinde yerini ald─▒. K─▒sa zamanda say─▒lar─▒ h─▒zla ├žo─čalan bu kahvehaneler de; di─čer pek ├žok ├╝lkede oldu─ču gibi ├Âzellikle sanat├ž─▒lar─▒n, ├Â─črencilerin ve her kesimden halk─▒n bir araya gelerek sohbet ettikleri en g├Âzde yerler oldu. Kahve Paris’e 1643, Londra’ya 1651’de ula┼čt─▒.

Avrupal─▒lar d├╝nyan─▒n ├že┼čitli yerlerinde kahve plantasyonlar─▒ kurdular. Endonezya'n─▒n Cava adas─▒nda 1712 y─▒l─▒nda kahve tar─▒m─▒ ba┼člad─▒. Hollanda Cava ve Do─ču Hint Adalar─▒’nda, Fransa Antiller'de kahve yeti┼čtirdi.

Kahve a─čac─▒

Kahve, beyaz ve kokulu ├ži├žeklerle sahip, kiraz─▒ and─▒ran k─▒rm─▒z─▒ meyvesinin i├žinde iki ├žekirdek bulunan, dikildikten yakla┼č─▒k 3 y─▒l sonra meyve vermeye ba┼člayan ve 30-40 y─▒l boyunca aral─▒ks─▒z meyve veren bir a─ča├ž t├╝r├╝d├╝r. Do─čal haline b─▒rak─▒ld─▒─č─▒nda 8-10 metreye kadar uzayan a─ča├ž, meyvelerin kolay toplanabilmesi i├žin s├╝rekli budanarak 4-5 metre uzunlu─čunda bir ├žal─▒ boyutunda tutulur. Kahvenin defne yapra─č─▒na benzer derimsi ve kenarlar─▒ dalgal─▒ k─▒┼č─▒n d├Âk├╝lmeyen koyu, parlak ve sivri u├žlu yapraklar─▒ vard─▒r.

Kahve a─čac─▒
Kahve a─čac─▒

Kahve a─ča├žlar─▒ bol ya─č─▒┼č alan, ortalama s─▒cakl─▒─č─▒n 18-24°C aras─▒nda bulundu─ču ve don olay─▒n─▒n g├Âr├╝lmedi─či, ekvatorun 25 Kuzey'i - 30 G├╝ney'i aras─▒ndaki ku┼čakta yeti┼čir. So─čukta a─ča├ž ├Âl├╝r, ayr─▒ca ani ─▒s─▒ de─či┼čiklikleri de a─čaca zarar verir. Nemli ortam─▒ sevdi─činden, kahve a─čac─▒n─▒n d├╝zenli ya─č─▒┼č─▒n oldu─ču tropik b├Âlgelerde yeti┼čtirilmesi gerekir. Do─čada pek ├žok yeti┼čen t├╝r├╝ olmas─▒na ra─čmen yaln─▒zca Coffea Arabica ve Coffea Robusta ad─▒ndaki t├╝rlerin tar─▒m─▒ yap─▒lmaktad─▒r.

├çi├žekleri

Bol ya─č─▒┼člar─▒n ard─▒ndan kahve a─čac─▒, y─▒lda iki ya da ├╝├ž kez beyaz ├ži├žekler a├žar. G├╝├žl├╝ ve keskin kokular─▒ kimi zaman yasemini kimi zaman portakal a─čac─▒n─▒n ├ži├že─čini and─▒r─▒r. Yeni ├ži├žek vermeye ba┼člam─▒┼č bir a─ča├ž, dallar─▒nda bir y─▒lda toplam 20-30 bin ├ži├žek ta┼č─▒r. Kahve ├ži├žekleri a├žt─▒ktan birka├ž saat sonra solmaya ba┼člar ve yava┼č├ža meyve olmak i├žin haz─▒rlan─▒rlar.

Meyvesi ve ├žekirde─či

Kahve meyvesi; b├╝y├╝kl├╝─č├╝, ┼čekli ve rengindeki benzerlikler nedeniyle "kahve kiraz─▒" olarak da adland─▒r─▒lmaktad─▒r. ─░├žinde ince iki ├žekirdek bulunur. ├çekirdeklerin birbirine bakan taraf─▒ d├╝z, d─▒┼č taraf─▒ yuvarlakt─▒r. Her ├žekirde─čin i├žinde ayn─▒ bi├žimde bir tohum (kahve tanesi) vard─▒r. Tanenin d├╝z y├╝zeyinde, i├ži sert bir besi dokusu ile dolu olan, derin bir ├žizgi yer al─▒r, Besi dokusunun d─▒┼č tabakas─▒ ince bir zarla kapl─▒d─▒r. Zar─▒n d─▒┼č─▒nda ise daha sert bir kabuk vard─▒r. E─čer kahve ├žekirde─či daha sonra tohum olarak kullan─▒lacaksa ├žekirdek kabuktan ayr─▒lmaz.

Kahve ├ži├že─či ve meyvesi
Kahve ├ži├že─či ve meyvesi

Baz─▒ kahve a─ča├žlar─▒n─▒n meyvesinden iki yerine bir tane ├žekirdek ├ž─▒kar. Bu ├žekirdek (peaberry), di─čerlerine g├Âre ├žok daha yuvarlak bir ┼čekle sahiptir. Tek olarak ├ž─▒kan ├žekirdekler, di─čerlerinden ayr─▒larak ├╝retim s├╝recinden ge├žirilir. Genellikle fiyatlar─▒ da normal kahveye g├Âre ├žok daha pahal─▒d─▒r.

Kahve meyvelerinin ├žok d├╝zenli kontrol edilmeleri gerekir, ├ž├╝nk├╝ olgunla┼čt─▒ktan sonra 14 g├╝n i├žinde ├ž├╝r├╝meye ba┼člarlar.

├çi─č kahve ├žekirde─či
├çi─č kahve ├žekirde─či

Tar─▒m

Kahvenin, Yenge├ž ve O─člak d├Ânencesi aras─▒nda tropikal iklimli b├Âlgelerde a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak tar─▒m─▒ yap─▒lmaktad─▒r. Toprak, ald─▒─č─▒ su, g├╝ne┼členme zaman─▒, nem gibi fakt├Ârler kahvenin tad─▒n─▒ ve aromas─▒n─▒ de─či┼čtirmektedir. E─čer kahve yanarda─č─▒n ete─činde yeti┼čtiriliyorsa k├╝l kokmaktad─▒r. Muz a─ča├žlar─▒n─▒n g├Âlgesinde yeti┼čiyorsa daha aromatik bir tad─▒ olur. Brezilya kahve ├╝retiminde d├╝nya birincisidir. Onu Vietnam ve Kolombiya ├╝lkeleri takip eder.

D├╝nya kahve ├╝retimi haritas─▒
D├╝nya kahve ├╝retimi haritas─▒

kahve kelimesi ne demek TDK s├Âzl├╝k anlam─▒ ve a├ž─▒klamas─▒ nedir?

Arap├ža ߪ│ahve

1. isim, bitki bilimi K├Âk boyas─▒gillerden, s─▒cak iklimlerde yeti┼čen bir a─ča├ž (Coffea arabica).

2. isim, bitki bilimi Bu a─čac─▒n meyvesinin ├žekirde─či.

3. isim Bu ├žekirdeklerin kavrulup ├žekilmesiyle elde edilen toz.

4. isim Bu tozla haz─▒rlanan i├žecek:

      "Bir fincan kahve daha i├žer, bir tutam enfiye daha ├žekerdi." - Abd├╝lhak ┼×inasi Hisar

5. isim Kahve, ├žay, ─▒hlamur, bira, nargile i├žilen, hafif yiyecekler bulunduran, tavla, domino, bilardo, k├ó─č─▒t vb. oynanan yer, kahvehane, k─▒raathane:

      "Ben kahveye salim kafayla, serinkanl─▒l─▒kla d├╝┼č├╝nmek i├žin gittim." - Zeyyat Selimo─člu

Kelime K├Âkeni

Arap├ža ḳhw k├Âk├╝nden gelen ḳahwat ┘é┘ç┘łěę  "1. koyu ┼čey, ├Âzsuyu [esk.], 2. coffea arabica bitkisinin tohumlar─▒ndan elde edilen i├žecek" s├Âzc├╝─č├╝nden al─▒nt─▒d─▒r.

Tarihte En Eski Kaynak

[ (1600 y─▒l─▒ndan ├Ânce) ]

Yorum G├Ânder

Daha yeni Daha eski