Balkanlar

 

Balkanlar
Balkanlar uydu g├Âr├╝nt├╝s├╝

Balkanlar veya Balkan Yar─▒madas─▒, Avrupa k─▒tas─▒n─▒n g├╝neydo─ču kesiminde, ─░talya Yar─▒madas─▒'n─▒n do─čusu, Anadolu'nun bat─▒s─▒ ve kuzeybat─▒s─▒nda yer alan co─črafi ve k├╝lt├╝rel b├Âlgedir. B├Âlge i├žin baz─▒ yay─▒nlarda G├╝neydo─ču Avrupa terimi de kullan─▒l─▒r.

B├Âlge ad─▒n─▒ bat─▒dan do─čuya uzanan ve Bulgaristan’─▒ ikiye b├Âlen da─č silsilesinden alm─▒┼čt─▒r. ├ľnceleri bu s─▒rada─člar─▒n ad─▒ olarak kullan─▒lan Balkan, daha sonralar─▒ t├╝m bu b├Âlge i├žin kullan─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r. “Balkan” s├Âzc├╝─č├╝ne b├╝t├╝n dillerde rastlan─▒r. Balkanlar'─▒n baz─▒ k─▒s─▒mlar─▒ndaki ├žok y├Ânl├╝ geri kalm─▒┼čl─▒k sebebiyle b├Âlge genel olarak, Avrupa'n─▒n sorunlu yerlerinin ba┼č─▒nda kabul edilir. Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču’nun b├Âlgedeki h├╝k├╝mdarl─▒─č─▒n─▒n biti┼činden itibaren Balkanlar’─▒n payla┼č─▒m─▒na dair s─▒k─▒nt─▒lar g├╝n├╝m├╝ze dek s├╝rm├╝┼čt├╝r. B├Âlgede, 49 milyon civar─▒nda insan ya┼čar.

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču’ndan ├Ânce, Antik ve Orta ├ça─č kaynaklar─▒nda, topografik durumu iyi bilinmeyen b├Âlgedeki da─člar─▒n baz─▒ k─▒s─▒mlar─▒na Haemus (Yunanca: ╬Ĺß╝Á╬╝╬┐¤ů veya ╬Ĺß╝Á╬╝╬┐¤é) denirdi.

  • B├Âlge: G├╝neydo─ču Avrupa
  • Denizi: Akdeniz, Adriyatik Denizi, Ege Denizi, ─░yonya Denizi, Karadeniz, Marmara Denizi
  • Y├╝z├Âl├ž├╝m├╝: 666.700 km2
  • Zirve: Musala (2925 m)
  • ├ťlkeler
    • Arnavutluk
    • Bosna-Hersek
    • Bulgaristan
    • H─▒rvatistan
    • Karada─č
    • Kosova
    • Kuzey Makedonya
    • Romanya
    • S─▒rbistan
    • Slovenya
    • T├╝rkiye (Do─ču Trakya)
    • Yunanistan

Balkanlar haritas─▒

{tocify} $title={─░├žindekiler}

K├Âken bilimi

B├Âlgenin ad─▒ olan Balkan veya Balkanlar s├Âz├╝ T├╝rk├žedir. Bu s├Âz T├╝rk Dil Kurumu taraf─▒ndan "├Âz. a. H─▒rvatistan, S─▒rbistan, Karada─č, Kosova, Slovenya, Arnavutluk, Kuzey Makedonya, Bosna-Hersek, Bulgaristan, Macaristan, Yunanistan ve Trakya'y─▒ i├žine alan b├Âlge" ┼čeklinde belirtilir. Kelimenin yap─▒s─▒nda yer alan Balkan s├Âz├╝n├╝n, "sarp ve ormanl─▒k s─▒rada─č; s─▒k ormanla kapl─▒ da─č; y─▒─č─▒n, k├╝me; sazl─▒k, batakl─▒k" gibi anlamlar─▒ vard─▒r. D├╝nyadaki di─čer dillere de T├╝rk dilinden ge├žmi┼čtir.

Kelime, Osmanl─▒ T├╝rk├žesinde yayg─▒n bir kullan─▒ma sahip olmu┼čtur (Golyak Balkan─▒, Bor Balkan─▒, Bababalkan─▒ vb.). Osmanl─▒ son d├Âneminde ├╝nl├╝ s├Âzl├╝k yazar─▒ ve edebiyat├ž─▒ ┼×emseddin Sami taraf─▒ndan olu┼čturulan K├óm├╗s-─▒ T├╝rk├« adl─▒ ├╝nl├╝ s├Âzl├╝kte "Sarp ve m├╝selsel veya ormanla mestur da─č, silsile-i cibal" ┼čeklinde Balkan s├Âz├╝n├╝ belirtmi┼č, ayr─▒ca "Rumeli k─▒tas─▒n─▒ garbdan ┼čarka ┼čakk eden silsile-i cibal ki buna izafetle k─▒ta-i mezk├╗reye Balkan ┼čibh-i ceziresi denir." ┼čeklinde de kelimenin geli┼čimini a├ž─▒klam─▒┼čt─▒r.

B├Âlge ad─▒n─▒n yap─▒s─▒nda bir kelime ve ona eklenen ├žokluk eki vard─▒r: Balkan+lAr. Balkan (Ad) +lAr (├çokluk eki) yap─▒lar─▒ndan olu┼čur. T├╝rk├že "-lAr" ├žokluk eki ile kurulan "Balkanlar" ismi, bu ekin "aile, boy, millet, topluluk, grup" anlam─▒n─▒ veren i┼člevi ile "sarp ve ormanl─▒k s─▒rada─člar─▒n oldu─ču yer" anlam─▒nda kal─▒pla┼čm─▒┼čt─▒r.

Rumeli ad─▒

T├╝rkiye T├╝rk├žesi literat├╝r├╝nde Rumeli adland─▒rmas─▒ da Balkanlar adland─▒rmas─▒na denk veya ona yak─▒n bir kullan─▒ma sahiptir. Rumeli ismi ise, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču'nun Do─ču Roma ─░mparatorlu─ču'ndan fethetti─či topraklara verdi─či T├╝rk├že isimdir. Osmanl─▒ T├╝rkleri, Avrupa'ya ayak bast─▒ktan sonra, burada fethettikleri yerlere Rumeli ad─▒n─▒ verdiler. H├ólbuki bu isim evvelce bug├╝nk├╝ Anadolu i├žin kullan─▒lm─▒┼č, hatta Orta ├ça─č Avrupa kaynaklar─▒nda Romanie ┼čeklinde terc├╝me edilmi┼č iken bu son ┼čekil, Rumeli'nin Anadolu'ya m├╝tenaz─▒r olarak kullan─▒lmas─▒ gibi, Balkan yar─▒madas─▒na tatbik olunmu┼č ve garp kaynaklar─▒nda "Peninsule romaine" tarz─▒nda da kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Yeni ├ža─člardan itibaren, Avrupa harita ve kitaplar─▒nda bu yar─▒madaya "Turquie d'Europe" veya "Empire ottoman d'Europe" denildi─či g├Âr├╝l├╝yor ki, sonradan T├╝rk├že ne┼čriyatta, bu adlara muadil olmak ├╝zere, "Avrupa-i Osm├ón├«" ve "Rumeli-i ┼×├óh├óne" tabirleri kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.

Rum+el+i (< Rum Eli: Rum (Ad) El (Ad) +i (3. teklik iyelik eki) yap─▒s─▒ndaki s├Âz├╝n k├Âk├╝ndeki "Rum" kelimesi "Do─ču Roma ─░mparatorlu─ču s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde olan toprak, halklar" anlam─▒yla kelimenin yap─▒s─▒na kat─▒lm─▒┼čt─▒r. "Roma" s├Âz├╝n├╝n bir bi├žimidir: (Lat.) Roma > Rum (Osm.Tr.).

Balkan Yar─▒madas─▒
MODIS taraf─▒ndan Aqua uydusu ile 25 Temmuz 2007 tarihinde al─▒nan Balkan Yar─▒madas─▒ ├žekimi

Co─črafya

Balkanlar, g├╝neybat─▒da Adriyatik Denizi ve ─░yon Denizi; g├╝neyde Akdeniz; g├╝neydo─čuda Ege Denizi, Marmara Denizi; do─čuda Karadeniz ile ├ževrili bir yar─▒madad─▒r. Kuzey s─▒n─▒rlar─▒n─▒ Tuna, Sava ve Kupa nehirleri olu┼čturur. Kuzeybat─▒dan (Trieste K├Ârfezi) g├╝neye ve do─čuya dek olan b├Âlge s─▒n─▒rlar─▒ denizlerle ├ževrilidir: Adriyatik, ─░yon Denizi, Akdeniz, Ege Denizi, ├çanakkale Bo─čaz─▒, Marmara, ─░stanbul Bo─čaz─▒, Karadeniz. Karadeniz k─▒y─▒lar─▒nda, Tuna'n─▒n d├Âk├╝ld├╝─č├╝ yerden Tuna boyunca kuzey s─▒n─▒r Belgrad'a ula┼č─▒r. Burada Sava boyunca devam edip H─▒rvatistan-Bosna-Hersek hudut hatt─▒ndan bat─▒ya ilerleyen kuzey s─▒n─▒r─▒ Slovenya'ya girer. ─îate┼ż ob Savi k├Ây├╝nde Krka Nehri'nden devam eden kuzeybat─▒ s─▒n─▒r─▒, nehrin a─čz─▒ Gradi─Źek'in bat─▒s─▒ndan Vipava Nehri ├╝zerinden ilerleyip ─░talya'ya ge├žer. Gorizia yak─▒nlar─▒nda So─Źa Nehri ile birle┼čen s─▒n─▒r, Trieste K├Ârfezi k─▒y─▒s─▒ndaki Monfalcone yak─▒nlar─▒nda Adriyatik'e ba─član─▒r. Balkanlar'─▒n toplam y├╝z├Âl├ž├╝m├╝ 504.884 km²'dir. Ayr─▒ca Balkan co─črafyas─▒nda +01.00 (H─▒rvatistan, Slovenya, Bosna-Hersek, Karada─č, Arnavutluk, Kosova, S─▒rbistan, Makedonya) ve UTC+02.00 (Yunanistan, Bulgaristan, Romanya, T├╝rkiye) olmak ├╝zere iki zaman dilimi kullan─▒lmaktad─▒r.

Balkanlar'─▒n co─črafya haritas─▒
Balkanlar'─▒n co─črafya haritas─▒

Balkanlar'─▒n veya co─črafi adla Balkan Yar─▒madas─▒'n─▒n do─ču, g├╝ney ve bat─▒ s─▒n─▒rlar─▒ hakk─▒nda mevcut g├Âr├╝┼č birli─čine ra─čmen, kuzey s─▒n─▒rlar─▒ tart─▒┼čmal─▒d─▒r. Baz─▒ co─črafyac─▒lar kuzey s─▒n─▒r─▒n─▒ Tuna ve Drava nehirleri olarak kabul eder, baz─▒lar─▒ da s─▒n─▒r Karpat Da─člar─▒'n─▒n do─čusundan ge├žirir. Balkan Yar─▒madas─▒'n─▒n k─▒y─▒lar─▒, Akdeniz sistemine d├óhil olan alt─▒ denize a├ž─▒lmaktad─▒r. Bu durum, Balkanlar'─▒n, Akdeniz stratejisindeki ├žok boyutlu yerini vurgulad─▒─č─▒ gibi Balkan ├╝lkelerinin ├žo─čunun deniz ula┼čt─▒rmas─▒ ve denizcilik alanlar─▒ndaki geli┼čmelerine de ─▒┼č─▒k tutmaktad─▒r.

Balkanlar'da muhitlerin co─črafi yap─▒s─▒na ba─čl─▒ olarak iklimde de─či┼čiklikler g├Âr├╝l├╝r. Adriyatik ve Ege k─▒y─▒lar─▒nda Akdeniz iklimi h├ókimdir. Karadeniz k─▒y─▒lar─▒nda iklim, nemli subtropikal ve ─▒l─▒man okyanus tipindedir. ─░├ž kesimlerde ise nemli k─▒tasal iklim g├Âr├╝l├╝r. Yar─▒madan─▒n kuzeyi ile da─čl─▒k alanlarda k─▒┼člar so─čuk ve karl─▒, yazlar s─▒cak ve kurudur. G├╝ney kesimlerde k─▒┼člar─▒ iklim hafiftir. Nemli k─▒tasal iklim, Slovenya geneli, Kuzey H─▒rvatistan, Bosna-Hersek, Arnavutluk i├žleri, Kuzey Karada─č, Kosova, Makedonya, Bulgaristan, S─▒rbistan ve Romanya'da g├Âr├╝l├╝r. Geri kalan ve yayg─▒n olmayan iklim tipleri olan nemli subtropikal iklim ve okyanus iklimi, Bulgaristan'─▒n Karadeniz k─▒y─▒lar─▒nda ve T├╝rkiye'de g├Âr├╝l├╝r. Akdeniz iklimi, Slovenya k─▒y─▒lar─▒nda, G├╝ney H─▒rvatistan, Arnavutluk k─▒y─▒ kesiminde, Yunanistan'da, G├╝ney Karada─č'da ve T├╝rkiye'nin Ege k─▒y─▒lar─▒nda g├Âr├╝l├╝r.

Da─člar ve nehirler

B├Âlge alan─▒n─▒n b├╝y├╝k k─▒sm─▒ da─člarla kapl─▒d─▒r. Bu da─č yap─▒lar─▒ genelde kuzeyden bat─▒ya veya g├╝neyden do─čuya uzan─▒r. Balkan topraklar─▒n─▒n en y├╝ksek da─č─▒ 2925 metreye y├╝kselen ve Bulgaristan'da bulunan Rila Da─č─▒'d─▒r. Rila Da─č─▒'n─▒, 2917 metre ile Yunanistan'daki Olimpos Da─č─▒ ve 2914 metre ile Bulgaristan'daki Vihren takip eder. Bu y├╝ksek da─člar─▒n yan─▒ s─▒ra, en b├╝y├╝k da─č yap─▒lar─▒ Dinar Alpleri, Arnavutluk Alpleri, ┼×ar Da─člar─▒, Balkan Da─člar─▒, Rodop Da─člar─▒'d─▒r. Bu da─č dizilerinin d─▒┼č─▒nda, daha k├╝├ž├╝k ve yerel da─člar da vard─▒r.

Balkan Da─člar─▒
Bulgaristan'da yer alan ve b├Âlgeye ad─▒n─▒ verdi─či belirtilen Balkan Da─člar─▒

Dinar Alpleri, Slovenya, H─▒rvatistan, Bosna-Hersek, S─▒rbistan, Arnavutluk, Karada─č ve Kosova topraklar─▒nda uzanan s─▒rada─č dizisidir. Arnavutluk Alpleri, Arnavutluk g├╝neyinden Yunanistan'─▒n orta kesimine dek uzan─▒r. ┼×ar Da─člar─▒ da bu s─▒rada─člar─▒n g├╝neydo─čusunda, Arnavutluk, Kosova ve Makedonya topraklar─▒ i├žinde yer al─▒r. Koca Balkan Da─člar─▒, Karadeniz k─▒y─▒lar─▒ndan Bulgaristan i├žlerine do─čru yay─▒l─▒r. Hem Bulgaristan ve Yunanistan topraklar─▒nda yer alan Rodop Da─člar─▒ da ├Ânemli da─č dizilerindendir.

B├Âlgenin bir├žok kesiminde ├že┼čitli b├╝y├╝kl├╝kte akarsular yer al─▒r. B├Âlgedeki nehirler i├žinde baz─▒lar─▒ bir├žok ├╝lke i├žinde akar ve b├╝y├╝k bir havzay─▒ olu┼čtururlar. Baz─▒lar─▒ ise daha b├Âlgesel veya yerel nehirlerdirler. B├Âlgedeki ├Ânemli nehirlerden birisi olan Tuna Nehri Balkanlar'─▒n do─ču k─▒sm─▒nda yer alan ├╝lkeleri Karadeniz'e ba─člar. Tuna Nehri'ne kuzeyden kat─▒lan Sava Nehri ve do─čudan kat─▒lan Morava Nehri di─čer ├Ânemli nehirlerdendir. 550 km uzunlu─ča sahip Morava Nehri, Balkanlar b├Âlgesindeki en uzun nehir unvan─▒na sahiptir; Morava'y─▒ Drina Irma─č─▒ takip eder. Bat─▒dan g├╝neye akan ve Adriyatik'te denize d├Âk├╝len Neretva Nehri de b├Âlgenin ├Ânemli su kaynaklar─▒ndan birisidir. Di─čer ├Ânemli nehirlerin ba┼č─▒nda Bulgaristan'da do─čan Meri├ž nehri, Arnavutluk'ta akan Drin Nehri ve Makedonya'da do─čan Vardar Nehri'dir.

Tuna Nehri
Balkanlar'─▒n kuzey s─▒n─▒r─▒ kabul edilen Tuna Nehri'nin bug├╝nk├╝ S─▒rbistan-Romanya s─▒n─▒r─▒nda uzanan Demirkap─▒ kesimi

Y├╝zey ve kaynaklar

Da─člarla y├╝kselmi┼č ve ├╝├ž denizle ├ževrili yap─▒s─▒yla Balkan Yar─▒madas─▒, co─črafi bak─▒mdan etkileyici say─▒labilir. Ku┼člar her g├╝n Tuna Deltas─▒'nda g├Âr├╝n├╝r, b├Âlgenin g├╝ney periferisinde deniz hayat─▒ vard─▒r. Bitki hayat─▒ da y├╝ksekte, denizden orman s─▒n─▒r─▒na do─čru g├Âr├╝l├╝r. Balkan co─črafyas─▒, Avustralya'daki B├╝y├╝k Mercan Resifi ve Ekvador'daki Galapagos Tak─▒madalar─▒'ndan sonra d├╝nyan─▒n biyolojik ├že┼čitlilik bak─▒m─▒ndan ├╝├ž├╝nc├╝ en ├Ânemli alan─▒ olarak kabul edilmi┼čtir.

├ťsk├╝p - Fatih Sultan Mehmet K├Âpr├╝s├╝
├ťsk├╝p ve i├žinden akan Vardar Nehri

Macaristan'daki Tuna Deltas─▒, Avrupa deltalar─▒ i├žinde b├╝y├╝kl├╝k bak─▒m─▒ndan ikinci, korunmu┼č alan bak─▒m─▒ndan ilk s─▒radad─▒r. Bu delta alan─▒ akarsular, kanallar, a─ča├ž sa├žakl─▒ g├Âller ve sazl─▒k adalar bar─▒nd─▒r─▒r. Buras─▒ ku┼č g├Âzlemcileri ve yaban hayat tutkunlar─▒ i├žin bir cennettir. Bulgaristan'da Meri├ž Vadisi'nde yer alan Zlato Pole Koruma Alan─▒, tehlike alt─▒ndaki bir├žok t├╝r i├žin bir vaha ├Âzelli─či g├Âsterir. Koruma alan─▒, bitki ve hayvan ├že┼čitlili─či bak─▒m─▒ndan olduk├ža zengindir. S─▒rbistan, UNESCO listesinde yer alan en az dokuz sulak alana sahiptir. Bunlar i├žinde Golija-Studenica Biyosfer Rezervi, sadece iyi korunmu┼č do─čal kaynaklar─▒ bak─▒m─▒ndan de─čil, ayn─▒ zamanda k├╝lt├╝rel kaynaklar─▒ bak─▒m─▒ndan da ├Ânemlidir. Avrupa'n─▒n di─čer b├Âlgelerinde nesli t├╝kenerek yok olmu┼č bitki ve hayvan t├╝rleri burada h├ólen geli┼čmekte, S─▒rbistan'─▒n ye┼čil batakl─▒klar─▒ ve ormanlar─▒nda ya┼čam─▒n─▒ s├╝rd├╝rmektedir.

Balkanlar'─▒n bir├žok kesiminde farkl─▒ do─čal kaynaklar bulunur. Arnavutluk'un do─čal kaynaklar─▒ petrol, do─čal gaz, k├Âm├╝r, boksit, kromit, bak─▒r, demir cevheri, nikel, tuz, kereste, hidro-enerjidir. 2009 y─▒l─▒ verilerine g├Âre Arnavutluk, g├╝nde 5400 varil petrol ├╝retmi┼čtir. Do─čal gaz ├╝retimi de 30 milyon metrek├╝pt├╝r. Bosna-Hersek'in do─čal kaynaklar─▒ k├Âm├╝r, demir cevheri, boksit, bak─▒r, kur┼čun, ├žinko, kromit, kobalt, manganez, nikel, kil, al├ž─▒, tuz, kum, kereste, hidro enerjidir. Bulgaristan'─▒n do─čal kaynaklar─▒n─▒ ise boksit, bak─▒r, kur┼čun, ├žinko, k├Âm├╝r, kereste, ekilebilir arazi olu┼čturur. Maden├« ya─č, az miktarda k├Âm├╝r, boksit, d├╝┼č├╝k nitelikli demir filizi, kalsiyum, al├ž─▒, do─čal asfalt, silis, mika, kil, tuz, hidroelektrik H─▒rvatistan'─▒n; boksit, hidroelektrik Karada─č'─▒n do─čal kaynaklar─▒d─▒r. Kosova'da nikel, kur┼čun, ├žinko, magnezyum, linyit, kaolen, krom, boksit bulunur, ayr─▒ca k├Âm├╝r ve g├╝m├╝┼č yataklar─▒ vard─▒r. Makedonya'n─▒n do─čal kaynaklar─▒ d├╝┼č├╝k ten├Ârl├╝ demir cevheri, bak─▒r, kur┼čun, ├žinko, kromit, manganez, nikel, tungsten, alt─▒n, g├╝m├╝┼č, asbest, al├ž─▒, kereste, ekilebilir arazidir. Macaristan'da petrol (rezervler azalmaktad─▒r), kereste, do─čal gaz, k├Âm├╝r, demir cevheri, tuz, tar─▒ma elveri┼čli topraklar, hidroelektrik; S─▒rbistan'da petrol, gaz, k├Âm├╝r, demir cevheri, bak─▒r, ├žinko, antimon, kromit, alt─▒n, g├╝m├╝┼č, magnezyum, pirit, kire├ž ta┼č─▒, mermer, tuz, ekilebilir arazi; Slovenya'da linyit k├Âm├╝r├╝, kur┼čun, ├žinko, yap─▒ ta┼č─▒, hidroelektrik, ormanlar, do─čal kaynaklardand─▒r. T├╝rkiye'nin do─čal kaynaklar─▒ k├Âm├╝r, demir cevheri, bak─▒r, krom, antimon, c─▒va, alt─▒n, barit, bor, s├Âlestin (stronsiyum), z─▒mpara, feldspat, kire├žta┼č─▒, magnezit, mermer, perlit, ponza, pirit (s├╝lf├╝r), kil, tar─▒ma elveri┼čli topraklar, hidroelektrik; Yunanistan'─▒n linyit, petrol, demir cevheri, boksit, kur┼čun, ├žinko, nikel, magnezit, mermer, tuz, hidroelektrik potansiyelidir.

├ťlkeler

Arnavutluk, Bosna-Hersek, Bulgaristan, Karada─č, Kosova, Kuzey Makedonya ve Yunanistan ├╝lkeleri topraklar─▒n─▒n tamam─▒ Balkan co─črafyas─▒ i├žindedir. Balkanlar'da yer alan ├╝lkelerden H─▒rvatistan'─▒n % 54,8'i, Romanya'n─▒n % 6,5'i, S─▒rbistan'─▒n %72,2'si, Slovenya'n─▒n %26,7'si, T├╝rkiye'nin %3'├╝ Balkan s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde yer al─▒r. Toplam y├╝z├Âl├ž├╝m├╝ 301.340 km² olan ─░talya topraklar─▒n─▒n %0,1'i (295,1 km²) Balkan co─črafyas─▒ i├žinde yer al─▒r ancak ─░talya, Balkan ├╝lkesi say─▒lmaz.

├ťlkeBalkanlar'daki
y├╝z├Âl├ž├╝m├╝ ve oran─▒
Y├╝z├Âl├ž├╝m├╝ (km²)Balkanlar'daki n├╝fus├ťlke n├╝fusuBa┼čkent
Arnavutluk28.74828.7482.831.7412.831.741Tiran
Bosna-Hersek51.19751.1974.613.4144.613.414Saraybosna
Bulgaristan110.879110.8797.351.2347.351.234Sofya
H─▒rvatistan31.009 (%54,8)56.5941.725.6564.290.612Zagreb
Karada─č13.81213.812620.145620.145Podgorica
Kosova10.88710.8871.733.8721.733.872Pri┼čtine
Kuzey Makedonya25.71325.7132.052.7222.052.722├ťsk├╝p
Romanya15.570 (% 6,5)238.391971.64321.498.616B├╝kre┼č
S─▒rbistan55.965 (%72,2)77.4745.207.7777.120.666Belgrad
Slovenya5.421 (%26,7)20.273299.6442.056.262Ljubljana
T├╝rkiye23.726 (%3)783.56210.434.51184.680.273Ankara
Yunanistan131.957131.95711.305.11811.305.118Atina
Toplam504.8841.489.48749.147.477140.198.671

Prizren - Kosova Cumhuriyeti
Kosova'n─▒n k├╝lt├╝r ba┼čkenti Prizren

Selânik Beyaz Kule
Selânik'te Beyaz Kule

Saraybosna'n─▒n simgesi Ba┼č├žar┼č─▒'daki sebil
Saraybosna'n─▒n simgesi Ba┼č├žar┼č─▒'daki sebil

Tarihi

Tarih ├Âncesi

Balkanlar'─▒n tarihi 44.000 y─▒l ├Ânce ilk kez ├ťst Paleolitik d├Ânemde homo sapiens'lerin b├Âlgede ortaya ├ž─▒kmas─▒yla ba┼člar. Prehistorik d├Ânemin sonu ise ilk kez yaz─▒l─▒ metinlerin Antik Yunan'da ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ M├ľ 8. y├╝zy─▒l oldu─ču kabul edilir. B├Âlgedeki prehistorik s├╝re├ž ├ťst Paleolitik, Holosen, Orta Ta┼č ├ça─č─▒, Neolitik Devrim, Proto Hint-Avrupal─▒lar, Protohistorya periyotlar─▒ olarak adland─▒r─▒lan alt d├Ânemlerden olu┼čur ancak bu d├Ânemler aras─▒ndaki ge├ži┼č g├Ârecelidir. ├ľrne─čin baz─▒ yorumlara g├Âre prehistorik d├Ânem Bronz ├ça─č─▒ Antik Yunan d├Ânemindeki (M├ľ 2800-M├ľ 1200) Girit uygarl─▒─č─▒, Miken uygarl─▒─č─▒, Trak uygarl─▒─č─▒, Limni uygarl─▒─č─▒ ve Veneti uygarl─▒─č─▒n─▒ kapsarken, baz─▒lar─▒na g├Âre kapsamamaktad─▒r. Ba┼čka bir yoruma g├Âre Balkan b├Âlgesinde Prehistorik d├Ânemin en son a┼čamas─▒ olan Protohistorya d├Ânemi Homeros ile ba┼člam─▒┼čt─▒r. Her hal├╝k├órda Prehistorik d├Ânem 5. y├╝zy─▒lda Herodot'tan ├Ânce sona erdi─či kabul edilmektedir.

Antik Yunan ve Makedonya Krall─▒─č─▒ d├Ânemleri

├çe┼čitli Yunan ┼čehir devletleri, milattan ├Ânceki y├╝zy─▒llarda Balkanlar'─▒n ├Âzellikle Ege ve Adriyatik k─▒y─▒lar─▒ ile civar─▒nda h├╝k├╝m s├╝rm├╝┼čt├╝r. M├ľ 500 sonras─▒nda bu ┼čehir devletlerine Atina ve Sparta liderlik etmi┼čtir. Ancak bu d├Ânemde ┼čehirler do─čudan fetih ve i┼čgal amac─▒yla gelen g├╝├žl├╝ Pers ─░mparatorlu─ču'nun bask─▒s─▒yla kar┼č─▒la┼čm─▒┼člard─▒r. Bu m├╝cadele ┼čehir devletlerinin k├╝lt├╝rel olarak zirveye ula┼čacaklar─▒, felsefi geli┼čme yaratan iki y├╝zy─▒l─▒n olu┼čmas─▒na yol a├žm─▒┼čt─▒r. Bu k├╝lt├╝rel geli┼čkinlik, Avrupa'n─▒n iki bin y─▒ll─▒k tarih s├╝recini beslemi┼čtir. ┼×ehir devletlerindeki bu ferah d├Ânemini, Yunan ┼čehir devletlerinin ba┼čka g├╝├žler taraf─▒ndan ele ge├žirildi─či aral─▒ks─▒z sava┼člar takip etmi┼čtir.

Yunanistan'─▒n kuzeyinde yer alan Makedonya Krall─▒─č─▒, II. Filip (h. M├ľ 359 - M├ľ 336) idaresinde y├╝kseli┼če ge├žmi┼č, onun o─člu B├╝y├╝k ─░skender ile y├╝kseli┼činin zirve d├Ânemini ya┼čam─▒┼čt─▒r. B├╝y├╝k ─░skender idaresi alt─▒nda (h. M├ľ 336 - M├ľ 323) Makedonya, o d├Ânemin bilinen d├╝nyas─▒nda en b├╝y├╝k imparatorluk olmu┼čtur. D├Âneminde Balkanlar'─▒n en b├╝y├╝k devleti olmas─▒ yan─▒nda, M─▒s─▒r, Suriye b├Âlgelerini de kapsam─▒┼čt─▒r.

B├╝y├╝k ─░skender
─░ssos Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda B├╝y├╝k ─░skender ve at─▒ Bukefalos

Roma d├Ânemi

Balkanlar, milattan ├Ânce III-II. y├╝zy─▒llarda Romal─▒lar─▒n egemenli─čine ge├žmi┼čtir. D├Ânemle beraber b├Âlge idari, k├╝lt├╝rel ve asker├« a├ž─▒lardan Roma yap─▒s─▒yla kurgulanmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r. Roma egemenli─činin son y─▒llar─▒nda Romal─▒lar, Gotlar ve Hunlar, b├Âlgede kendi g├╝├ž alanlar─▒ olu┼čturma u─čra┼č─▒na giri┼čmi┼č ve kendi alanlar─▒n─▒ kurmu┼člard─▒r.

─░mparator I. Theodosius'un (346-395) ├Âl├╝m├╝nde ├Ânce, devletin topraklar─▒n─▒ iki o─člu aras─▒nda payla┼čt─▒rmas─▒ ├╝zerine Balkanlar da ikiye b├Âl├╝nm├╝┼čt├╝r. Kuzeybat─▒ k─▒sm─▒ (bug├╝nk├╝ H─▒rvatistan ve Slovenya topraklar─▒) Bat─▒ Roma; gerisi Do─ču Roma ─░mparatorlu─ču s─▒n─▒rlar─▒nda kalm─▒┼čt─▒r. Bat─▒ Roma topraklar─▒n─▒n ├žok k├╝├ž├╝k bir k─▒sm─▒ Balkan s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde olmu┼č, bu topraklar da Bat─▒ Roma'n─▒n ├ž├Âk├╝┼č├╝yle beraber Do─ču Roma s─▒n─▒rlar─▒na kat─▒lm─▒┼čt─▒r.

Do─ču Roma d├Ânemi

Balkan topraklar─▒n─▒n b├╝y├╝k k─▒sm─▒, Roma ─░mparatorlu─ču'nun b├Âl├╝nmesi ard─▒ndan Do─ču Roma ─░mparatorlu─ču s─▒n─▒rlar─▒nda kalm─▒┼čt─▒r. Do─ču Roma'n─▒n Balkan tarihinde ├žok say─▒da sava┼č, m├╝cadele, g├Â├ž vard─▒r.

Do─ču Roma ─░mparatorlu─ču'nun Balkanlar'daki idari b├Âlgeleri
Do─ču Roma ─░mparatorlu─ču'nun Balkanlar'daki idari b├Âlgeleri

Hun ve Slav yerle┼čimleri

Hunlar, Gotlardan, Alanlardan ve Germen Taifallardan olu┼čturduklar─▒ yard─▒mc─▒ kuvvetlerle takviyeli olarak ilk defa 378 bahar─▒nda Tuna'y─▒ ge├žmi┼člerdir. Romal─▒lardan kar┼č─▒l─▒k g├Ârmeksizin Trakya'ya kadar ilerlemi┼člerdir. Roma imparatoru I. Theodosius'un ├Âl├╝m y─▒l─▒ olan 395'te Hunlar yeniden Balkanlar'da hareketlenmi┼člerdir. Hunlar, MS 380 y─▒l─▒ndan itibaren Balkanlar'a egemenlik kurmu┼člard─▒r. B├Âlgenin b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒nda h├ókim olan Hunlar, Slavlardan daha ├Ânemlidir.

V. ve VI. y├╝zy─▒llarda, ├že┼čitli leh├želeri konu┼čan Slavlar bir├žok grup h├ólinde Balkanlar'─▒n geni┼č arazilerine h├ókim olmu┼člard─▒r. Slavlar, Balkanlar'a geldiklerinde, b├Âlgeye ge├žici olarak yerle┼čmi┼č ve bu yerle┼čmelerle Slavlar─▒n b├Âlgedeki bir├žok halk─▒ asimile etti─či d├╝┼č├╝n├╝lmektedir.

─░mparator II. Basileios'un ├Âl├╝m├╝ s─▒ras─▒nda Do─ču Roma topraklar─▒ (1025)
─░mparator II. Basileios'un ├Âl├╝m├╝ s─▒ras─▒nda Do─ču Roma topraklar─▒ (1025)

Tuna Bulgarlar─▒

VII. y├╝zy─▒lda T├╝rk as─▒ll─▒ Bulgar kabileleri, h├╝k├╝mdarlar─▒ Asparuh'un kumandas─▒nda Tuna'y─▒ ge├žerek Bat─▒ Karadeniz ile Tuna Nehri aras─▒ndaki b├Âlgeye yerle┼čen Slavlar─▒ h├ókimiyetleri alt─▒na alm─▒┼člard─▒r. Balkanlar'─▒n do─čusuna yerle┼čen Bulgar boylar─▒, devletleri i├žinde ya┼čayan b├╝y├╝k Slav n├╝fusuyla beraber ya┼čarken, bir s├╝re sonra bu Slav boylar─▒n─▒ k├╝lt├╝rlerine do─čru y├Ânelip Slavla┼čm─▒┼člard─▒r.

Gregori Taronites'in Bulgarlar taraf─▒ndan pusuya d├╝┼č├╝r├╝lmesi ve ├Âl├╝m├╝
Gregori Taronites'in Bulgarlar taraf─▒ndan pusuya d├╝┼č├╝r├╝lmesi ve ├Âl├╝m├╝

Balkanlar'da hareketlilik

550'lerin ortalar─▒nda I. Justinianus, Balkan sahas─▒ndaki bir├žok kesimde zaferler elde etti, Slavlar ve Gepidler ├╝zerinde h├ókimiyet kurdu. 559'da imparatorluk Kutrigur ve Slavlar─▒n b├╝y├╝k istilalar─▒yla kar┼č─▒la┼čt─▒. Slav istilas─▒ 545, 577, 580, 586 y─▒llar─▒nda ger├žekle┼čti ve Thessalonik─ô muhitinde kalabal─▒k bir Slav kolonisi olu┼čtu. Heraclius zaman─▒nda ├že┼čitli Slav kabileleri Balkanlar'─▒n kuzeyinde ve bat─▒s─▒nda (Dalma├žya, H─▒rvatistan, S─▒rbistan) yeniden yerle┼čtiler. I. Justinianus, ba┼čkomutan Belisarius'u ├ža─č─▒r─▒p, yeni Hun ak─▒n─▒n─▒ durdurdu. Tuna birliklerinin g├╝├žlendirilmesi Kutrigur Hunlar─▒n─▒n anla┼čma yapmas─▒na sebep oldu. 582'de Avarlar, ├╝nl├╝ Balkan kalelerinden Sirmium'u ele ge├žirdi. Bu s├╝re├žte Slavlar da Tuna boyunca ├že┼čitli gedikler a├žt─▒lar. ─░mparator Mauricius, 602 y─▒l─▒ ile beraber Balkan topraklar─▒ndaki ba┼čar─▒l─▒ seferleri ile Avar ve Slavlar─▒ Tuna'n─▒n ├Âtesine p├╝sk├╝rtt├╝.

Bu d├Ânem Avar, Slav gibi Balkan topraklar─▒nda yay─▒l─▒m yapan boylarla Do─ču Roma idaresi aras─▒nda m├╝cadelelerle devam etti. Bulgarlar, 670 y─▒l─▒nda Hazarlar─▒n var─▒┼člar─▒ s─▒ras─▒nda Tuna'n─▒n g├╝neyine ge├žti ve 680 y─▒l─▒nda onlar─▒ p├╝sk├╝rtmek i├žin gelen Do─ču Roma ordusu bozguna u─črad─▒. Sonraki y─▒l IV. Konstantinos, Bulgar Han─▒ Asparuh ile antla┼čma imzalam─▒┼č, Bulgar devleti ba─č─▒ms─▒zl─▒k kazanm─▒┼čt─▒r. B├Âylece, bu devlet alt─▒ndaki Slav kabileleri de Do─ču Roma egemenli─činden ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

Stefan Du┼čan devrinde S─▒rbistan (1350 y─▒l─▒ dolaylar─▒)
Stefan Du┼čan devrinde S─▒rbistan (1350 y─▒l─▒ dolaylar─▒)

─░├ž sava┼č ve son y─▒llar

Do─ču Roma i├žin 1300'lerin ortas─▒nda yeni ve derin etkisi olan olumsuzluklar peyda olmu┼čtur. III. Andronikos'un ├Âl├╝m├╝ sonras─▒nda ya┼čanan ve 6 y─▒l s├╝ren i├ž sava┼č (1341-1347) imparatorlu─ču harap etmi┼čtir. Zorla┼čan kontrol sebebiyle S─▒rp ├žar─▒ Stefan Du┼ían imparatorluk topraklar─▒n─▒n b├╝y├╝k k─▒sm─▒n─▒ alm─▒┼č ve k─▒sa s├╝re ayakta kalabilen S─▒rp ─░mparatorlu─ču'nu kurmu┼čtur. Do─ču Roma idaresi kendi s─▒k─▒nt─▒lar─▒yla u─čra┼č─▒rken Osmanl─▒ T├╝rkleri yay─▒lan S─▒rplar─▒ yenmi┼č ve devletlerini Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču topraklar─▒ katm─▒┼č, egemenlik sa─člam─▒┼čt─▒r. I. Kosova Muharebesi sonucunda da Balkan topraklar─▒n─▒n b├╝y├╝k k─▒sm─▒ Osmanl─▒ egemenli─čine ge├žmi┼čtir.

Sultan I. Murat T├╝rbesi
I. Kosova Muharebesi'nde Osmanl─▒ h├╝k├╝mdar─▒ I. Murat'─▒n ├Âld├╝─č├╝ yerde yap─▒lan Sultan I. Murat T├╝rbesi (Pri┼čtine yak─▒nlar─▒, Kosova)

Pe├ženek ve Kuman T├╝rk boylar─▒

Bulgarlar─▒n Balkanlar'a geli┼činden daha sonra XI. ve XII. y├╝zy─▒llarda Pe├ženek, Kuman (K─▒p├žak) ve Uz T├╝rkleri, Balkanlar'a g├Â├ž etmi┼čler ve bunlar─▒n bir k─▒sm─▒ XV. y├╝zy─▒la kadar toplu olarak varl─▒klar─▒n─▒ korumu┼člard─▒r. O d├Ânemde Kumanlarla ticaret yapan Avrupal─▒lar i├žin 2500 kadar kelimeyi i├žine alan bir Kumanca s├Âzl├╝─č├╝n (Codex Cumanicus) haz─▒rlanm─▒┼č oldu─ču bilinmektedir.

Pe├ženeklerin I. Svyatoslav'─▒n “skyth”lerine sald─▒r─▒┼č─▒
Pe├ženeklerin I. Svyatoslav'─▒n “skyth”lerine sald─▒r─▒┼č─▒

IX. y├╝zy─▒l─▒n ilk yar─▒s─▒nda, Hazar-O─čuz ittifak─▒ bask─▒s─▒na dayanamayarak, kalabal─▒k k├╝tleler h├ólinde ─░dil'i ge├žip yurtlar─▒ndan ├ž─▒kard─▒klar─▒ Macarlar─▒n yerine, Don-Kuban havalisine gelmi┼člerdi (860-880 s─▒ralar─▒). Bu, b├╝y├╝k g├Â├ž├╝n ilk hareketi olmu┼čtur. Macarlar─▒ ├Ânlerinden s├╝ren Pe├ženeklerin gerisinde O─čuzlar, onlar─▒n da gerisinde Kumanlar, Karadeniz'in kuzeyinden bat─▒ya y├Ânelmi┼člerdir. ─░mparator K. Porphyrogennetos taraf─▒ndan yaz─▒lan De Administrando Imperio'da (948-952'lerde) kaydedildi─čine g├Âre, Pe├ženekler 8 boy h├ólinde idiler.

Osmanl─▒ minyat├╝r├╝nde ak─▒nc─▒lardan Sinan Bey'in (sol) Macar ┼č├Âvalye Eugene ile d├Âv├╝┼čmesi (S├╝leymanname, 1526)
Osmanl─▒ minyat├╝r├╝nde ak─▒nc─▒lardan Sinan Bey'in (sol) Macar ┼č├Âvalye Eugene ile d├Âv├╝┼čmesi (S├╝leymanname, 1526)

Yak─▒n d├Ânemde ve 13. y├╝zy─▒lda Balkan topraklar─▒nda Kumanlar─▒n yay─▒l─▒m alanlar─▒ geni┼člemi┼čtir. Kumanlar, bu d├Ânemde bir├žok b├Âlgede bulunmu┼člard─▒r. Bir grup Tuna'y─▒ Bulgaristan muhitinden ge├žerek Balkan topraklar─▒na yay─▒lm─▒┼č, ba┼čka gruplar da b├Âlgenin daha orta k─▒s─▒mlar─▒ndan yay─▒lm─▒┼člard─▒r. Mart 1241'de Bulgar topraklar─▒nda ikinci bir Kuman dalgas─▒ g├Âr├╝ld├╝. Bu kez Tuna'n─▒n kuzeyindeki Kumanya'dan de─čil, Macaristan y├Ân├╝nden geldiler. Tatarlar─▒n ├Ân├╝nde ka├žan Prens K├Âten'in (Macarca K├Ât├Âny, Rus├ža Kotjan) 40.000 Kumanla birlikte Macaristan'a ge├žti─či, Macar Krall─▒─č─▒'na ula┼čt─▒─č─▒ ve 1239'da Kral IV. B├ęla taraf─▒ndan vaftiz edildi─či bilinen bir ger├žektir. 1241-1256 y─▒llar─▒nda ─░znik ─░mparatoru III. ─░oannes (Dukas Batatzes) geni┼č bir Kuman grubunu stratiotes olarak imparatorlu─čun ├že┼čitli s─▒n─▒r b├Âlgelerine yerle┼čtirdi: Balkanlar'da Trakya ve Makedonya'ya, Anadolu'da Maiandros (Menderes) Ovas─▒'yla Frigya'ya. Kumanlar─▒n Balkanlar'─▒n siyasi tarihi ├╝zerindeki etkisi 1185 y─▒l─▒ndan 1330'lara kadar ├žok ├Ânemliydi. Kumanlar birbirini izleyen ├╝├ž Bulgar hanedan─▒n─▒n (Asen, Terter ve ┼×i┼čman) ve Eflak hanedan─▒n─▒n (Basarab) kurucular─▒yd─▒.

Kumanlardan kalan bir “baba” (11-12. y├╝zy─▒l, Lugansk)
Kumanlardan kalan bir “baba” (11-12. y├╝zy─▒l, Lugansk)

Osmanl─▒ T├╝rkleri Balkanlar'a girmeden ├Ânce, XII.-XIV. y├╝zy─▒llarda K─▒p├žak/Kumanlar─▒n b├Âlgede ├╝st├╝n tarih├« rol├╝ yeterince vurgulanmam─▒┼čt─▒r. ├ľzellikle, Dobruca'dan Akkerman'a kadar step b├Âlgesinde yerle┼čmi┼č ve Hristiyan dinine ge├žmi┼č olan K─▒p├žak/Kumanlar ├že┼čitli hanedanlar kurmu┼člard─▒r. Bunlardan bir grup, XIV. y├╝zy─▒l ikinci yar─▒s─▒nda Dobruca-Varna b├Âlgesinde bir beylik kurmu┼čtur (Merkezi Kalliakra); Dobroti├ž ve bir Kuman ad─▒ ta┼č─▒yan karde┼či ├çolpan'─▒n Dobruca Beyli─či, 1388'de I. Murad'─▒ metb├╝ tan─▒m─▒┼č, 1393'te I. Bayezid bu beyli─či Osmanl─▒ ├╝lkesine katm─▒┼čt─▒r. ├ľzetle, Deliorman ve Varna'dan Tuna'ya kadar giden b├Âlge daha Osmanl─▒lardan ├Ânce ger├žek bir T├╝rk yerle┼čim alan─▒ olmu┼čtur.

Orta ├ça─č sonlar─▒

Eski devirlerde, b├Âlgede kurulan g├╝├žl├╝ bir devlet, d─▒┼čar─▒dan gelen daha g├╝├žl├╝ bir devletin sald─▒r─▒s─▒ sonucu y─▒k─▒lm─▒┼č, b├Âlgeyi egemenli─či alt─▒na alan bu yeni devletin de, b├Âlgedeki egemenli─či uzun s├╝reli olmam─▒┼č ve d─▒┼čar─▒dan gelen, kendisinden daha g├╝├žl├╝ bir ba┼čka devletin sald─▒r─▒s─▒ sonucu ayn─▒ ak─▒bete u─čram─▒┼čt─▒r.

10. y├╝zy─▒lda b├Âlgenin b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒n─▒ ele ge├žiren B├╝y├╝k Bulgar ─░mparatorlu─ču, 1014 y─▒l─▒nda "Bulgar Kasab─▒" olarak bilinen Bizans ─░mparatoru II. Basileios taraf─▒ndan y─▒k─▒ld─▒ktan sonra, b├Âlgeye yerle┼čen Bizans ─░mparatorlu─ču, 14. y├╝zy─▒lda, Stefan Du┼čan (1331-1355) d├Ânemindeki S─▒rp sald─▒r─▒lar─▒ sonucu ayn─▒ ak─▒bete u─čram─▒┼čt─▒r. Belgrad'dan Atina'ya kadar geni┼č bir alana yay─▒larak b├Âlgede Do─ču Roma'n─▒n (Bizans) yerini alan kudretli S─▒rp ─░mparatorlu─ču ise; 14. y├╝zy─▒lda do─čudan gelen Osmanl─▒ Devleti'nin sald─▒r─▒lar─▒ sonucu ortadan kald─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.

Anadolu'dan T├╝rklerin ge├ži┼či

Balkanlar'─▒n g├╝neyinden, Anadolu'dan T├╝rklerin Balkanlar'a gelip yerle┼čmesi, 1260'lara kadar iner. Kuzey Karadeniz b├Âlgesinden gelen T├╝rk oraklar─▒, zamanla Hristiyanl─▒─č─▒ kabul edip yerli Slavlarla kar─▒┼čt─▒klar─▒ h├ólde, Anadolu'dan gelen M├╝sl├╝man T├╝rkler (T├╝rkmenler), kendi din ve k├╝lt├╝rlerini saklamay─▒ ba┼čarm─▒┼člard─▒r. ─░lk yerle┼čme, 1261'de Mo─čollardan ka├ž─▒p Bizans'a s─▒─č─▒nan Sel├žuk Sultan─▒ ─░zzeddin Keykavus'la ger├žekle┼čmi┼čtir. Mo─čol idaresinden ka├žan otuz-k─▒rk T├╝rkmen obas─▒, kutsal ki┼či Sar─▒ Saltuk Baba ile ─░zzeddin Keykavus'un yan─▒na gelmi┼č ve Bizans imparatoru taraf─▒ndan Kuzey Dobruca'ya yerle┼čtirilmi┼čtir (1263). Ba┼člang─▒├žta, M├╝sl├╝man Alt─▒n Ordu emiri g├╝├žl├╝ Nogay'─▒n himayesi alt─▒na giren bu Anadolu T├╝rkmen grubu, burada Baba-Saltuk kasabas─▒ ile ba┼čka kasabalar kurmu┼člard─▒r. 1332'de buradan ge├žen ─░bn Battuta, Baba kasabas─▒n─▒ "T├╝rklerin oturdu─ču bir ┼čehir" olarak anar.

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču d├Ânemi

Balkanlar'da yeni d├Ânem

14. y├╝zy─▒l ortalar─▒nda Osmanl─▒ T├╝rklerinin ├çimpe Kalesi'ni (Cinbi, ├çinpi vb.) alarak Rumeli'ye ge├ži┼či Balkanlar'─▒n tarihinde olduk├ža ├Ânemli bir d├Ân├╝m noktas─▒ olmu┼čtur. Rumeli'de yerle┼čme, ─░stanbul'un Fethi gibi, tarihte yeni bir d├Ânem a├žan bir olayd─▒r. Sultan Orhan'─▒n b├╝y├╝k o─člu S├╝leyman Pa┼ča'n─▒n gayretiyle, Osmanl─▒lar, 1352'de ilkin Tsympe (T├╝rk├žede Cinbi) Kalesi'ni ele ge├žirmi┼čler, iki y─▒l sonra, b├╝y├╝k stratejik ├Ânemdeki Gelibolu'yu i┼čgal etmi┼č ve be┼č y─▒l i├žinde Trakya'n─▒n g├╝ney b├Âlgesini fethederek, Anadolu'dan asker ve halk getirip yerle┼čtirmi┼čler; b├Âylece k─▒sa zamanda Avrupa yakas─▒nda g├╝├žl├╝ bir k├Âpr├╝-ba┼č─▒ kurmu┼člard─▒r. Bu k├Âpr├╝-ba┼č─▒, Osmanl─▒lar─▒n Avrupa'da Viyana ├Ânlerine kadar yay─▒lan imparatorluklar─▒n─▒n ba┼člang─▒c─▒d─▒r. 1329-1344 y─▒llar─▒nda ─░zmir'den donanmas─▒ ile Trakya'ya deniz seferleri yapan Ayd─▒no─člu Umur Bey, Balkan fetihlerini haz─▒rlayan ilk b├╝y├╝k gazi beydir. 1357-59 y─▒llar─▒ i├žinde Anadolu'dan Rumeli'ye g├Â├ž devam edecek, Rumeli ucu g├╝├žlenecektir. Orhan'─▒n S├╝leyman i├žin Bolay─▒r'da yapt─▒rd─▒─č─▒ imarete ait 1360 tarihli vakfiyede bu b├Âlgede T├╝rk├že adlar ta┼č─▒yan bir├žok k├Ây ve ├žiftli─čin kurulmu┼č oldu─čunu g├Âr├╝yoruz.

Adakale ├žar┼č─▒s─▒ 1912
Tuna'n─▒n i├žinde yer alan Adakale, Osmanl─▒ d├Âneminde T├╝rk n├╝fusunun ya┼čad─▒─č─▒ bir stratejik ada olmu┼čtur

Balkan i├žin ad─▒yla ortak olan baklava

I. Murad devrinde ├╝├ž do─črultuda Balkanlar'─▒n ba┼čl─▒ca yollar─▒ ve merkezleri Osmanl─▒ T├╝rkleri taraf─▒ndan i┼čgal edilmi┼č bulunuyordu: Orta kolda Meri├ž vadisi, sa─č kolda Tunca vadisini izleyerek Balkan da─člar─▒ eteklerine daha 1366 y─▒llar─▒nda var─▒lm─▒┼čt─▒. Oradan Sofya ve Ni┼č 1385'te zaptolundu. G├╝neyde Evrenuz idaresindeki u├žta 1383'te Serez d├╝┼čt├╝ ve Sel├ónik ku┼čatmas─▒ ba┼člad─▒. Selanik, 1387 Eyl├╝l'├╝nde ahdname g├╝venceleriyle teslim oldu. Fatih Sultan Mehmed 1463 y─▒l─▒nda Bosna'n─▒n fethi ile Osmanl─▒ idaresini Dalma├žya sahillerine kadar g├Ât├╝rm├╝┼č ve ─░talya'y─▒ hedef alarak ak─▒nc─▒lar─▒n─▒ Trieste ├╝zerine sevk etmi┼čtir.

Osmanl─▒ T├╝rkleri, zapt ettikleri topraklarda ├Âzel bir ─░slamla┼čt─▒rma veya ├Âzel bir T├╝rkle┼čtirme politikas─▒ izlemediler. Orhan Bey'den itibaren Hristiyan prenseslerle evlenen padi┼čahlar ve ┼čehzadeler onlar─▒n din de─či┼čtirmelerine gerek g├Ârmediler. Ya┼čama ge├žirdikleri esnek d├╝zen sayesinde ba┼čta Do─ču Roma y├Ânetici s─▒n─▒f─▒n─▒n ├╝yeleri olmak ├╝zere, fethedilen b├Âlgelerdeki aristokratlar ve feodaller Osmanl─▒ saflar─▒na kat─▒lmakta fazla teredd├╝t etmediler.

Ha├žl─▒ ordular─▒ ile Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču aras─▒nda 14. y├╝zy─▒l ortalar─▒nda S─▒rps─▒nd─▒─č─▒ Muharebesi (1364) ile ba┼člayan ├žat─▒┼čmalar I. Kosova Muharebesi (1389), Ni─čbolu Muharebesi (1396), Varna Muharebesi (1444) ve son olarak da II. Kosova Muharebesi (1448) ile 15. y├╝zy─▒l ortalar─▒na kadar devam etti.

II. Murad devrinde (1421-1444, 1446-1451) Balkan topraklar─▒nda sald─▒r─▒lar ve kar┼č─▒ sald─▒r─▒lar ya┼čanm─▒┼čt─▒r. Bu devirde en b├╝y├╝k asker├« harek├ót olarak Macar kral Hunyadi, Balkanlar'a ├╝├ž├╝nc├╝ defa girdi ise de, Kosova'da yenildi (17-20 Ekim 1448). Balkanlar'─▒ ve ─░stanbul'u Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču'ndan kurtarmak i├žin bu son giri┼čimdir.

II. Kosova Muharebesi'nin kaybedilmesi Balkanlar'da Osmanl─▒lara kar┼č─▒ direni┼činin kesin olarak sona ermesine neden oldu. B├Âlge, bu sava┼čtan 17. y├╝zy─▒l sonlar─▒ndaki II. Viyana Ku┼čatmas─▒'na kadar, di─čer d├Ânemlere oranla g├Âreceli de olsa sakin ve huzurlu bir d├Ânem ge├žirdi. Bunda o d├Ânemki Osmanl─▒ y├Âneticilerinin b├Âlgeden yaln─▒zca bir miktar vergi almay─▒ yeterli g├Ârmesi ve halk─▒n gelenek, g├Ârenek, inan├ž ve ibadet olarak ifade edebilece─čimiz ya┼čam tarz─▒na kar─▒┼čmamas─▒ ├Ânemli bir yere sahiptir. Ayr─▒ca, bundan ├Ânceki yerel y├Âneticilerin bask─▒, zul├╝m, adaletsizlik ve a─č─▒r vergileri alt─▒nda ezilen b├Âlge halk─▒n─▒n Osmanl─▒lar─▒n buraya getirdi─či bar─▒┼č, huzur, adaleti ve olu┼čturduklar─▒ ho┼čg├Âr├╝ ortam─▒n─▒ be─čenmeleri ve benimsemeleri, yar─▒madada 15. y├╝zy─▒l ortalar─▒ndan ba┼člay─▒p 17. y├╝zy─▒l sonlar─▒na kadar devam eden huzur ve sakinli─či a├ž─▒klamakta kullan─▒labilir.

Ohri'de bulunan Osmanl─▒-T├╝rk mimarisi ├Ârneklerinden tarih├« ev
Ohri'de bulunan Osmanl─▒-T├╝rk mimarisi ├Ârneklerinden tarih├« ev

─░stanbul'un fethi

Balkan tarihinde etkisi olan olaylardan birisi Konstantinopolis (─░stanbul) ┼čehrinin Osmanl─▒ T├╝rkleri taraf─▒ndan fethedilmesidir. Bu etki Do─ču Roma ─░mparatorlu─ču'nun y─▒k─▒l─▒┼č─▒n─▒ getirmi┼č, Balkan topraklar─▒nda sadece Mora'daki despotluk ve (Asya'daki) Trabzon ─░mparatorlu─ču birka├ž y─▒l daha h├╝k├╝m s├╝rm├╝┼čt├╝r. Konstantinopolis ┼čehrinin d├╝┼č├╝┼č├╝n├╝n geni┼č kapsaml─▒ sonu├žlar─▒ vard─▒r ├ž├╝nk├╝ bunun sonucunda Osmanl─▒ T├╝rkleri, Balkanlar'daki durumlar─▒n─▒ tam olarak sa─člamla┼čt─▒rd─▒lar ve art─▒k onlar─▒n Avrupa'daki fetihlerini, 1683 y─▒l─▒na dek (Viyana'da) hi├žbir ┼čey durduramad─▒.

─░stanbul'un fethi, 29 May─▒s 1453 tarihinde Do─ču Roma ─░mparatorlu─ču'nun ba┼čkenti Konstantinopolis'in, Fatih Sultan Mehmet ├Ânderli─čindeki Osmanl─▒ ordusu taraf─▒ndan al─▒nmas─▒d─▒r. Daha sonra ┼čehir Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču'na ba┼čkentlik yapm─▒┼čt─▒r. ─░stanbul'un fethi ile 1058 y─▒ll─▒k Do─ču Roma ─░mparatorlu─ču sona ermi┼č, Orta ├ça─č kapan─▒p Yeni ├ça─č s├╝reci ba┼člam─▒┼čt─▒r.

Osmanl─▒ bar─▒┼č─▒

Balkanlar, ‘Pax Romana' (Roma bar─▒┼č─▒) olarak adland─▒r─▒lan d├Ânem d─▒┼č─▒nda ilk├ža─člardan beri devaml─▒ katliamlara, s├╝rg├╝nlere, g├Â├ž ettirmelere sahne olan bir b├Âlgeydi. Osmanl─▒lar, 1389 Kosova Sava┼č─▒'nda S─▒rp ordusunu yendikten sonra kal─▒c─▒ olarak yerle┼čtikleri Balkanlar'da d├Ânemin ┼čartlar─▒na iyi uyum g├Âsteren, tar─▒ma dayal─▒ bir sosyal d├╝zen kurdular. Din ve ─▒rk ayr─▒mc─▒l─▒─č─▒ g├Âzetmeyen bir siyasi yap─▒y─▒ ya┼čama ge├žirdiler. Fethedilen b├Âlgelerde Balkan k├Âyl├╝lerinin kendi gelenek ve g├Âreneklerini terke zorlanmamalar─▒, dinlerini serbest├že uygulayabilmeleri yan─▒nda vergi y├╝klerinin hafiflemesi gibi fakt├Ârler kendilerini Osmanl─▒ d├╝zeni i├žinde g├╝venli ve rahat hissetmelerini sa─člad─▒.

II. Viyana Ku┼čatmas─▒'nda Osmanl─▒ ordusunun u─črad─▒─č─▒ a─č─▒r yenilgi hem Osmanl─▒, hem Avrupal─▒lar, hem de Balkan uluslar─▒ i├žin ├Ânemli bir d├Ân├╝m noktas─▒ oldu. Avrupal─▒ m├╝ttefiklerle Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču aras─▒ndaki ├žok kanl─▒ ve uzun sava┼člar (1683-1697) s├╝reci sonunda, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču tarihi a├ž─▒s─▒ndan olumsuz bir antla┼čma olan Karlof├ža Antla┼čmas─▒, 1699 y─▒l─▒nda imzaland─▒. Bu antla┼čma, Orta Avrupa'n─▒n b├╝y├╝k k─▒sm─▒ndaki Osmanl─▒ kontrol├╝n├╝ sona erdirdi ve ilk b├╝y├╝k toprak kayb─▒na sebep olmas─▒ bak─▒m─▒ndan imparatorlu─čun duraklamas─▒ yolunu a├žt─▒. Bu antla┼čman─▒n etkilerinden biri de Balkanlar'da Habsburg monar┼čisi etkisinin artmas─▒ sonucunu do─čurdu.

Osmanl─▒ egemenli─či sonlar─▒

19. y├╝zy─▒l Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču i├žin ayaklanmalar y├╝zy─▒l─▒ olarak kabul edilebilir. ├ľzellikle Balkan topraklar─▒nda meydana gelen isyanlar, devletin g├╝nden g├╝ne zay─▒flamas─▒na ve sonunda par├žalanmaya kadar varan bir s├╝rece g├Ât├╝rm├╝┼čt├╝r. 1789'da meydana gelen Frans─▒z ─░htilali Avrupa'da e┼čitlik, adalet, ├Âzg├╝rl├╝k, ba─č─▒ms─▒zl─▒k, anayasac─▒l─▒k vb. bir├žok yeni d├╝┼č├╝ncenin ortaya ├ž─▒kmas─▒na sebep oldu. Ortaya ├ž─▒kan bu yeni d├╝┼č├╝nceler k─▒sa s├╝rede, b├╝t├╝n d├╝nyada oldu─ču gibi Balkanlar'da da h─▒zla yay─▒ld─▒. 19. y├╝zy─▒ldaki sistematik ayaklanmalardan ├Ânce 18. y├╝zy─▒lda da S─▒rbistan, Karada─č, Bulgaristan gibi baz─▒ Osmanl─▒ Balkan eyaletlerinde daha ├žok, vergilerin toplanmas─▒ ve birtak─▒m ekonomik sebeplerden ├Ât├╝r├╝ ufak ├žapl─▒ k├Âyl├╝ ayaklanmalar─▒ olmu┼čtu. Ancak ilk b├╝y├╝k ayaklanma 19. y├╝zy─▒l─▒n hemen ba┼č─▒nda S─▒rbistan'da patlak verdi.

1827 y─▒l─▒nda Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču'nun Avrupa topraklar─▒n─▒ g├Âsteren harita
1827 y─▒l─▒nda Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču'nun Avrupa topraklar─▒n─▒ g├Âsteren bir harita (“Avrupa'daki T├╝rkiye”)

19. y├╝zy─▒l sonunda Balkanlar (1891)
19. y├╝zy─▒l sonunda Balkanlar (1891)

Bu d├Ânemde, 19. y├╝zy─▒l i├žinde Balkan topraklar─▒nda Osmanl─▒ idaresine bak─▒┼čta de─či┼čim g├Âr├╝lmeye ba┼člad─▒. Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču'na dair her ┼čey geri ├ževrilmeye, ters d├╝┼č├╝n├╝lmeye ba┼čland─▒, 500 y─▒ll─▒k geleneksel k├Âkle┼čmeye ra─čmen, baz─▒ kesimlerde bu idare bir “T├╝rk boyunduru─ču” olarak d├╝┼č├╝n├╝l├╝r oldu.

Ba┼člang─▒├žta birtak─▒m haks─▒zl─▒klara kar┼č─▒ bir tepki olarak ba┼člayan m├╝cadelenin y├Ân├╝, S─▒rp kuvvetlerinin ─░vankova├ž Muharebesi, Mi┼čar Muharebesi ve Deligrad Muharebesi'nde Osmanl─▒ kuvvetlerini arka arkaya yenmesi ├╝zerine Kara Yorgi taraf─▒ndan ba─č─▒ms─▒zl─▒k olarak de─či┼čtirildi. 1806-1812 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒'n─▒n tam bu d├Âneme denk gelmesi de isyan─▒n bir t├╝rl├╝ kontrol alt─▒na al─▒namamas─▒na neden oldu. Ancak Osmanl─▒lar 1809'da yakla┼č─▒k 20.000 ki┼čilik bir kuvvetle tekrar S─▒rbistan'a girdi ve ├çegar Muharebesi'nde S─▒rp ordusu isyan─▒n ba┼č─▒ndan beri ilk defa ciddi olarak yenilgiye u─črat─▒ld─▒. Ancak Kara Yorgi Ruslar─▒n da deste─či ile isyan─▒n─▒ 1812'ye kadar aral─▒klarla devam ettirdi. 1812 B├╝kre┼č Antla┼čmas─▒'nda Ruslar─▒n da bask─▒s─▒yla S─▒rplara birtak─▒m haklar verildi. Fakat bu verilen haklardan tatmin olmayan ve yukar─▒da da a├ž─▒klad─▒─č─▒m─▒z gibi tam ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒ hedefleyen Kara Yorgi tekrar ayakland─▒. Tam bu s─▒rada Napolyon'un Rusya Seferi'ni ba┼člatmas─▒ndan da faydalanan Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču, Ruslardan yard─▒m alma ├╝midi olmayan S─▒rplar ├╝zerine bir ordu g├Ânderdi. Osmanl─▒ kuvvetleri kar┼č─▒s─▒nda tutunamayan Kara Yorgi yenilerek Avusturya'ya ka├žmak zorunda kald─▒. Bunun ├╝zerine isyan─▒n liderli─čini 3 y─▒l sonra,1815'te Milo┼č Obrenovi├ž ald─▒. Bu ayaklanmaya m├╝dahale etmesi h├ólinde Rusya'n─▒n m├╝dahalesinden ├žekinen Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču, Milo┼č'la anla┼čma yoluna gitti. Onu S─▒rplar─▒n prensi olarak tan─▒d─▒ ve S─▒rbistan'a k─▒smi ├Âzerklik verdi.

─░mparatorlukta bir├žok sorunun g├Âr├╝ld├╝─č├╝ bu d├Ânemde baz─▒ olumlu geli┼čmeler de ya┼čanm─▒┼čt─▒r. Sanayile┼čmede at─▒lan bir ileri ad─▒m olarak 1860'larla beraber (Kosova Vilayeti itibar─▒yla) ilk telgraf hatt─▒ ile Prizren, ─░pek ve Pri┼čtine, ─░stanbul ve Sel├ónik ile ba─članm─▒┼čt─▒r. 1874'te Sel├ónik-Mitrovi├ža demiryolu hatt─▒ a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r. Kosova Vilayeti'nin do─čusunda da bu d├Ânemde tar─▒m faaliyetlerinde modernle┼čme sa─člayacak kereste fabrikalar─▒, motorlu un fabrikalar─▒ gibi baz─▒ yenilikler yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

Balkan Sava┼člar─▒

Balkanlar'da 19. y├╝zy─▒lda ba┼člayan isyanlar, etnik kar┼č─▒tl─▒klardan kaynakl─▒ ├žat─▒┼čmalar sonras─▒nda patlak veren Balkan Sava┼člar─▒, b├Âlgedeki Osmanl─▒ egemenli─čini sarsm─▒┼čt─▒r. I. Balkan Sava┼č─▒'nda ├žok say─▒da cephede, b├╝y├╝k birliklere kar┼č─▒ sava┼čmak zorunda kalan Osmanl─▒ ordusu, birka├ž sava┼č hari├ž, geri kalan b├╝t├╝n sava┼člardan yenilgiyle ayr─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu sava┼člar sonras─▒nda s─▒n─▒rlar─▒ bug├╝nk├╝ T├╝rkiye Cumhuriyeti'nin bat─▒ s─▒n─▒rlar─▒n─▒n bile gerisine gitmi┼čtir. Akabinde ger├žekle┼čen II. Balkan Sava┼č─▒'nda bir nebze dahi olsa toparlanan Osmanl─▒ ordusu, kaybetti─či k├╝├ž├╝k birka├ž toprak par├žas─▒n─▒ ve Edirne'sini geri alm─▒┼čt─▒r.

1878'de da─č─▒lman─▒n e┼či─čine gelen Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču'nun kesin ├ž├Âk├╝┼č├╝ne giden yolun d├Ân├╝m noktas─▒ Balkan Harbi oldu. Onun ard─▒ndan ba┼člayan I. D├╝nya Sava┼č─▒ bu s├╝reci tamamlad─▒. Esasen Balkan Harbi, ├ódeta Avrupa'daki kar┼č─▒t ittifaklar─▒n aralar─▒ndaki hesapla┼čmaya ve payla┼č─▒m sava┼č─▒na haz─▒r olmak amac─▒yla ├╝rettikleri modern silahlar─▒n denendi─či “kost├╝ml├╝” bir prova olmu┼čtu. I. D├╝nya Sava┼č─▒'n─▒n halledemedi─či sorunlar bir ┼čekilde II. D├╝nya Sava┼č─▒ ile ├ž├Âz├╝ld├╝. T├╝m bu s├╝re├žte 150.000.000'dan fazla insan ya┼čam─▒n─▒ kaybetti.

Osmanl─▒ sava┼č gemisi Barbaros Hayrettin
Balkan Sava┼člar─▒'nda Osmanl─▒ sava┼č gemisi Barbaros Hayrettin

1913'te muharebede T├╝rk askerlerinin Kar─▒┼čt─▒ran K├Âpr├╝s├╝'nden ge├ži┼či
1913'te muharebede T├╝rk askerlerinin Kar─▒┼čt─▒ran K├Âpr├╝s├╝'nden ge├ži┼či

Yanya'n─▒n Yunanistan Krall─▒─č─▒'na teslimi 1913
Yanya'n─▒n Yunanistan Krall─▒─č─▒'na teslimi: Veliaht Konstantin'e k─▒l─▒c─▒ teslim eden Esat Pa┼ča (21 ┼×ubat 1913)

I. D├╝nya Sava┼č─▒

1912-1913 Balkan Sava┼člar─▒ sonras─▒nda Balkanlar'da yeni devletler tesis edilmeye ba┼članm─▒┼čt─▒r. Tam da bu d├Ânemde, 1914'te Saraybosna'da Avusturya Ar┼čid├╝k├╝ Franz Ferdinand'─▒n ├Âld├╝r├╝lmesi I. D├╝nya Sava┼č─▒'n─▒n patlamas─▒nda son sebep olmu┼čtur. Sava┼č sonras─▒nda Balkanlar'da, S─▒rp, H─▒rvat ve Sloven Krall─▒─č─▒, Bulgaristan, Yunanistan ve (k├╝├ž├╝k k─▒sm─▒nda) T├╝rkiye devletleri mevcut idi. S─▒rp, H─▒rvat ve Sloven Krall─▒─č─▒, bir zaman sonra Yugoslavya Krall─▒─č─▒ h├ólini alm─▒┼čt─▒r.

Gavrilo Princip'in 1914'te Saraybosna'da yakalan─▒┼č─▒
I. D├╝nya Sava┼č─▒'n─▒n ba┼člamas─▒n─▒n sebebi olarak g├Âsterilen Gavrilo Princip'in 1914'te Saraybosna'da yakalan─▒┼č─▒

II. D├╝nya Sava┼č─▒

Balkanlar'da II. D├╝nya Sava┼č─▒, ─░talya'n─▒n “b├╝y├╝k ─░talya” topraklar─▒n─▒ olu┼čturma fikri sonucunda giri┼čti─či ├žal─▒┼čmalarla ba┼člad─▒. 1939'da Arnavutluk'u ele ge├žiren ─░talya, 1940'ta Yunanistan'a y├Âneldi. 28 Ekim 1940'ta Yunan-─░talyan Sava┼č─▒ ba┼č g├Âsterdi.

Yugoslavya Krall─▒─č─▒ 1941 Nisan ay─▒nda Almanya, ─░talya, Macaristan ve Bulgaristan'─▒n i┼čgaline u─čram─▒┼čt─▒r. Almanlar─▒n himayesini alan H─▒rvatlar, H─▒rvatistan Ba─č─▒ms─▒z Devleti'ni kurarak, Ortodoks S─▒rplara kar┼č─▒ bask─▒ kurmu┼člar. ├ťlke i├žinde gerilla harpleri ba┼č g├Âsterdi. Sovyetler Birli─či, ─░ngiltere ve ABD'den destek alan Mare┼čal Josip Broz Tito, 1945 y─▒l─▒nda ├╝lkenin kontrol├╝n├╝ eline ge├žirdi. Tito, i├ž harp esnas─▒nda muhalifi olan Dragoljub Mihailovi─ç'i 1946 y─▒l─▒nda idam ettirdi. Bu arada Yugoslavya 1945 y─▒l─▒nda cumhuriyet oldu. Ard─▒ndan 1946 y─▒l─▒nda birle┼čik cumhuriyet haline geldi. Tito, h├╝k├╗met ba┼čkanl─▒─č─▒na getirildi.

So─čuk Sava┼č d├Ânemi

So─čuk Sava┼č d├Âneminde Balkanlar'daki ├╝lkeler, Sovyetler destekli kom├╝nist y├Ânetimlerin h├ókimiyetinde olmu┼čtur.

Bu d├Ânemde Balkanlar'da kom├╝nist-sosyalist idareler alt─▒ndaki ├╝lkelerde milliyet├žilik ortadan kalkmam─▒┼čt─▒. 1984 y─▒l─▒nda Todor Jivkov'un idaresindeki kom├╝nist Bulgaristan'da T├╝rkler ├╝zerine ├žok sert asimilasyon ve cayd─▒rma politikalar─▒ uygulanm─▒┼čt─▒r. O d├Ânemde Bulgaristan n├╝fusunun ├žok ciddi bir b├Âl├╝m├╝n├╝ olu┼čturan T├╝rklere, isim de─či┼čtirme, din de─či┼čtirme, T├╝rk├že konu┼čma yasa─č─▒, zorunlu g├Â├ž ettirme, i┼čkence vb. y├Ântemlerle asimilasyon politikalar─▒na giri┼čilmi┼čtir. Jivkov y├Ânetimine kar┼č─▒ gelen T├╝rkler, i┼člerini, e─čitim haklar─▒n─▒ ve hatta ya┼čamlar─▒n─▒ kaybetmi┼člerdir. Bu d├Ânemde bask─▒lardan ka├žmak i├žin ├že┼čitli yollarla T├╝rkiye'ye do─čru milyonlar─▒ olu┼čturan bir T├╝rk g├Â├ž├╝ ya┼čanm─▒┼čt─▒r. Di─čer bir├žok Balkan ├╝lkesinde oldu─ču gibi, Bulgaristan'da da camiler kapat─▒lm─▒┼č, ─░slami gereklerin ya┼čanmas─▒na izin verilmemi┼čtir. 1989'da devletin a─č─▒r politikalar─▒na kar┼č─▒ koyan T├╝rkler i├žinde 300.000'in ├žok ├╝zerinde bir kesim ├╝lkeden s├╝rg├╝n edilmi┼čtir.

So─čuk Sava┼č d├Âneminde Josip Broz Tito y├Ânetimindeki Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti (1948) ve Arnavutluk (1961) devletleri Sovyetler Birli─či ile ayr─▒ d├╝┼čt├╝. Bulgaristan ile birle┼čme fikirlerini geri ├ževiren Yugoslavya y├Ânetimi, k─▒sa bir zaman sonra kurulan Ba─člant─▒s─▒zlar Hareketi'ne kat─▒lm─▒┼čt─▒r. Arnavutluk ise Kom├╝nist ├çin ile kurulan ili┼čkilerin de etkisiyle d├╝nyadan soyutlanm─▒┼č, i├že kapan─▒k bir ├╝lke h├ólini alm─▒┼čt─▒r. Bu d├Ânemde Arnavutluk, Enver Hoca idaresinde kat─▒ bir rejim alt─▒nda olmu┼čtur.

Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti de, So─čuk Sava┼č d├Âneminde ciddi miktarda T├╝rk n├╝fusu bar─▒nd─▒ran bir Balkan ├╝lkesi idi. Bu ├╝lkede, ├Âzellikle Kosova ├ľzerk Sosyalist B├Âlgesi, Makedonya Sosyalist Cumhuriyeti ve S─▒rbistan Sosyalist Cumhuriyeti i├žindeki Sancak b├Âlgesinde T├╝rkler ya┼čamaktayd─▒lar. Ayr─▒ca, Kosova ├ľzerk Sosyalist B├Âlgesi, Makedonya Sosyalist Cumhuriyeti'nde Arnavutlar da ├Ânemli bir n├╝fus oran─▒na sahip idiler. Sosyalist sistemle y├Ânetilen Yugoslavya'da bu iki halk ├╝zerinde ├žoklukla devletin ├Âzel bir dikkati olmu┼čtur. Devletin hakkaniyetle y├Ânetildi─či d├Ânemde, dil, e─čitim gibi haklar─▒ verilen bu halklar, ├╝lkenin b├╝t├╝nl├╝─č├╝nde yer alm─▒┼člard─▒r. 1990'larla beraber ├žat─▒rday─▒p ├ž├Âk├╝┼če giden Yugoslavya sistemiyle beraber halklar─▒n da k─▒smi tepkileri ba┼člam─▒┼čt─▒r.

Balkanlar'da her zaman kom├╝nizmin d─▒┼č─▒nda kalan iki ├╝lke T├╝rkiye ve Yunanistan olmu┼čtur.

Yugoslavya'n─▒n da─č─▒lmas─▒

Ba┼čkan Tito, 1980 y─▒l─▒nda ├Âl├╝nce yerine Kolektif Ba┼čkanl─▒k idaresi geldi. 1984 y─▒l─▒nda devlet ba┼čkanl─▒─č─▒ Veselin Djuranovi─ç'e verildi. 1989'da g├Âr├╝len ekonomik ve siyasal bunal─▒m, H─▒rvatistan ve Slovenya cumhuriyetleri aras─▒nda ili┼čkilerin bozulmas─▒na sebep oldu. Ayn─▒ y─▒l Do─ču Bloku'nda g├Âr├╝len yenile┼čme hareketleri Yugoslavya'ya da yans─▒d─▒ ve 1990'da ├žok partili d├╝zene ge├žildi.

Yugoslavya'n─▒n da─č─▒l─▒┼č s├╝recinin kronolojisi
Yugoslavya'n─▒n da─č─▒l─▒┼č s├╝recinin kronolojisi
  Yugoslavya SFC (1943-1992)
  H─▒rvatistan (1991-g├╝n├╝m├╝z)
  Hersek-Bosna H─▒rvat Cumhuriyeti (1992-1994)
  S─▒rbistan-Karada─č (1992-2006)
  S─▒rp Cumhuriyeti (1992-g├╝n├╝m├╝z)
  Krayina S─▒rp Cumhuriyeti (1991-1995)
  Bosna-Hersek (1992-1998)
  Makedonya (1991-g├╝n├╝m├╝z)
  Slovenya (1991-g├╝n├╝m├╝z)

Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti'nin da─č─▒lma s├╝reci ├Âncelikle ekonomik-politik de─či┼čimin ba┼člang─▒c─▒ ile ilintilidir. ├ľzellikle Yugoslav resm├« tezi olan ├ľzy├Ânetim ve bu sayede ileri bir a┼čamada ger├žekle┼čmesi tasarlanan Marksizm'in ├Ân g├Ârd├╝─č├╝ "├Âzg├╝r ├╝reticilerin birli─či" fikri, ekonomik sistemin uluslararas─▒ sermayeye a├ž─▒lmas─▒ ile dengesini kaybetmi┼čtir. Yugoslav siyasi yap─▒s─▒n─▒n "├ľzy├Ânetimci Sosyalizm"den "Pazar Sosyalizmi"ne kay─▒┼č─▒, co─črafi esasa g├Âre olu┼čturulmu┼č Yugoslav ├Âzy├Ânetim modelinin neo-liberal politikalar ekseni ile d├Ân├╝┼č├╝m s├╝recine girmesini ifade etmektedir. Sosyalist federal yap─▒n─▒n k├Â┼če ta┼člar─▒ olan ├Âzy├Ânetim birimleri, ekonomi-politik d├Ân├╝┼č├╝m s├╝reci ile birlikte otonom stat├╝lere a├ž─▒k ├Âzerk birimler durumuna gelmi┼čtir.

Bosna-Hersek Meclisi binas─▒n─▒n S─▒rp tank─▒ taraf─▒ndan ate┼če tutulmas─▒ sonras─▒ndaki yang─▒n
Bosna-Hersek Meclisi binas─▒n─▒n S─▒rp tank─▒ taraf─▒ndan ate┼če tutulmas─▒ sonras─▒ndaki yang─▒n

Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti, 1990'lar─▒n ba┼č─▒yla beraber bir├žok i├ž ├žat─▒┼čma ve tart─▒┼čmalara sahne olmu┼čtur. ├ťlkenin federal yap─▒s─▒ndaki dengesizle┼čme, bu ├╝lkede kendi ├Âzerk cumhuriyetlerinde ya┼čayan halklar─▒n seslerini azar azar y├╝kseltmelerine sebebiyet vermi┼čtir. Yugoslavya'n─▒n olumsuz gidi┼či ve y├╝kselen S─▒rp milliyet├žili─či kar┼č─▒s─▒nda di─čer halklarda k─▒p─▒rdanmalar g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r.

Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti i├žinde ├Âzerk cumhuriyet liderleri ve y├Âneticileri aras─▒ndaki anla┼čmazl─▒klar, ├že┼čitli b├Âlgelerde k├╝├ž├╝kl├╝ b├╝y├╝kl├╝ ├žat─▒┼čma ve sava┼člar─▒n ├ž─▒kmas─▒na sebep olmu┼čtur. Bu ├žat─▒┼čma ve sava┼člar─▒n sonras─▒nda federal cumhuriyeti olu┼čturan Slovenya Sosyalist Cumhuriyeti; H─▒rvatistan Sosyalist Cumhuriyeti; Makedonya Sosyalist Cumhuriyeti ve Bosna-Hersek Sosyalist Cumhuriyeti (1991'den 1995 s├╝recine dek) ba─čl─▒ olduklar─▒ Yugoslavya federasyon yap─▒s─▒ndan ayr─▒l─▒p ba─č─▒ms─▒z devletler olmu┼člard─▒r. Bu ilk ayr─▒lma dalgas─▒nda en b├╝y├╝k ac─▒y─▒ n├╝fusunun b├╝y├╝k k─▒sm─▒ M├╝sl├╝man olan Bosna-Hersek g├Ârm├╝┼čt├╝r. Eski Yugoslav Halk Ordusu'nun (JNA) te├žhizat─▒yla donat─▒lm─▒┼č S─▒rbistan ordusu ve milis g├╝├žlerinin sald─▒r─▒lar─▒ ve bunlar─▒n yan─▒nda k├╝├ž├╝k ├žapl─▒ H─▒rvat sald─▒r─▒lar─▒ ile Bosna-Hersek, insanl─▒k d─▒┼č─▒ olaylara sahne olmu┼čtur.

1991'de ba┼člayan cumhuriyetler aras─▒ndaki i├ž sava┼č─▒n neticesinde ayn─▒ senenin sonlar─▒nda Slovenya, H─▒rvatistan, Makedonya ve Bosna-Hersek, ba─č─▒ms─▒zl─▒klar─▒n─▒ ilan ettiler. Sava┼č─▒n sonunda s├Âz konusu devletler ayr─▒ birer siyasi yap─▒ oldular. Karada─č ve S─▒rbistan birle┼čerek yeni Yugoslavya Federal Cumhuriyeti'ni olu┼čturdu. Yeni federasyon, S─▒rbistan ve Karada─č ├Âzerk cumhuriyetleri ve S─▒rbistan'a ba─čl─▒ Kosova ve Voyvodina ├Âzerk b├Âlgelerinin b├╝t├╝nl├╝─č├╝yle olu┼čmu┼čtur. S├Âz konusu devlet zamanla “S─▒rbistan-Karada─č” ad─▒n─▒ ald─▒. B├Âylece “Yugoslavya” ad─▒ tarihe kar─▒┼čm─▒┼č oldu. 3 Haziran 2006'da Karada─č'─▒n referandum sonucunda ba─č─▒ms─▒zl─▒k ilan etmesiyle bu son federatif devlet de da─č─▒lm─▒┼čt─▒r.

Eski Yugoslavya topraklar─▒ndaki son par├žalanma ise Kosova'n─▒n S─▒rbistan'dan kopmas─▒ ile ger├žekle┼čmi┼čtir.

1998-1999 Kosova Sava┼č─▒

1998-1999 Kosova Sava┼č─▒, Yugoslavya Federal Cumhuriyeti ordusunun, ba─č─▒ms─▒zl─▒k isteyen Kosova Kurtulu┼č Ordusu'na ve bu ├Ârg├╝t yan─▒nda yer alan milis g├╝├žlerine kar┼č─▒ y├╝r├╝tt├╝─č├╝ operasyona kar┼č─▒ NATO, Yugoslavya Federal Cumhuriyeti'ndeki baz─▒ stratejik, asker├« mevzilere ve ordu birliklerine kar┼č─▒ asker├« m├╝dahalede bulunmu┼čtur.

Kosoval─▒ M├╝sl├╝manlara (Arnavut, T├╝rk vb.) yap─▒lan bask─▒n─▒n devam etmesi ├╝zerine, NATO, Kosova ve S─▒rbistan'da bulunan hedeflere Mart 1999 tarihinde hava operasyonlar─▒na ba┼člad─▒.

Ayn─▒ zamanda, Kosoval─▒lara kar┼č─▒, S─▒rp g├╝├žleri taraf─▒ndan etnik temizli─če ba┼čland─▒. Y├╝z binlerce m├╝lteci Arnavutluk, Makedonya, T├╝rkiye ve Karada─č'a ka├žmaya ba┼člad─▒. Uluslararas─▒ Lahey Adalet Divan─▒ ara┼čt─▒rmalar─▒nda en az 2.000 cesede ula┼čt─▒─č─▒n─▒ a├ž─▒klad─▒.

Sovyet yap─▒m─▒ T-55 tank
S─▒rp asker├« g├╝├žlerince Kosova'n─▒n g├╝neybat─▒s─▒nda Prizren yak─▒nlar─▒nda kullan─▒lan Sovyet yap─▒m─▒ T-55 tank

11 haftal─▒k NATO bombard─▒man─▒ndan sonra, Milo┼čevi├ž birliklerini ve polislerini geri ├žekmeye zorland─▒. 750.000 Kosoval─▒ m├╝lteci evlerine geri d├Ând├╝. Bu b├Âlgedeki S─▒rp n├╝fusun yar─▒s─▒na tekab├╝l eden 100.000 S─▒rp evlerini terk etti. Birle┼čmi┼č Milletler, Kosova'n─▒n ba─č─▒ms─▒zl─▒k ya da S─▒rp egemenli─činden birine d├Ânene kadar b├Âlgeyi kontrol├╝ alt─▒na ald─▒.

May─▒s 1999 tarihinde, bombalama h├ól├ó devam ediyordu. Milo┼čevi├ž, insanl─▒─ča kar┼č─▒ su├ž i┼čledi─či i├žin Uluslararas─▒ Lahey Adalet Divan─▒'na verilen g├Ârev ba┼č─▒ndaki ilk devlet ba┼čkan─▒ oldu.

G├╝n├╝m├╝zde Balkanlar

20. y├╝zy─▒lda Balkanlar'daki devletlerin geli┼čimleri k─▒s─▒m k─▒s─▒m farkl─▒ bir s├╝re├ž izlemi┼čtir. Yunanistan, 1952'den beri NATO'nun ve 1981'den beri de Avrupa Birli─či'nin ├╝yesidir. Yunanistan ayr─▒ca, Eurozone ve Bat─▒ Avrupa Birli─či'nin de ├╝yesidir. Slovenya 2004'ten beri Avrupa Birli─či'ne ├╝yedir. Bulgaristan ve Romanya da 2007'de Avrupa Birli─či b├╝nyesine kat─▒lm─▒┼člard─▒r. T├╝rkiye, 1963'te Avrupa Birli─či ├╝yeli─či i├žin ba┼čvurmu┼č, 2005'te de ├╝yelik g├Âr├╝┼čmelerine ba┼člama hakk─▒ elde etmi┼čtir. H─▒rvatistan ve Makedonya, 2005 y─▒l─▒nda Avrupa Birli─či ├╝yeli─čine adayl─▒k stat├╝s├╝ kazanm─▒┼čt─▒r. Karada─č ve S─▒rbistan da Avrupa Birli─či ├╝yeli─či konusunda giri┼čimleri olan di─čer Balkan ├╝lkelerinden biridir.

Belgrad'da Kalemegdan
Belgrad'da Kalemegdan

17 Ekim 2007 tarihinde H─▒rvatistan, 2008-2009 s├╝reci i├žin Birle┼čmi┼č Milletler G├╝venlik Konseyi ge├žici ├╝yeli─čine kabul edilmi┼čtir. 2004 y─▒l─▒nda Bulgaristan, Romanya ve Slovenya devletleri NATO'ya ├╝ye olmu┼člard─▒r. 2006 y─▒l─▒nda Karada─č, S─▒rbistan-Karada─č federasyonundan ayr─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu ayr─▒l─▒k, bir├žok d├╝nya devletinde Balkanlar'da yeni siyasi ve sosyal s─▒k─▒nt─▒lar─▒n sebebi olarak d├╝┼č├╝n├╝lm├╝┼č olsa da herhangi bir s─▒k─▒nt─▒ yaratmam─▒┼čt─▒r. Kosova, 17 ┼×ubat 2008 tarihinde tek tarafl─▒ olarak S─▒rbistan'dan ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ ilan etmi┼čtir. Ba─č─▒ms─▒zl─▒k ilan─▒ sonras─▒nda, en son Afrika ├╝lkesi olan ├çad 2 Haziran 2012 tarihinde Kosova'n─▒n 17 ┼×ubat 2008'de tek tarafl─▒ olarak ilan etti─či ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ resmen tan─▒yan 91. ├╝lke olmu┼čtur. 2 Haziran 2012 itibar─▒yla, Kosova Cumhuriyeti, 91 ├╝lke taraf─▒ndan tan─▒nan bir cumhuriyettir. Bu tan─▒ma s├╝reci s├╝rekli geli┼čerek devam edecek bir seyir izlemektedir. Arnavutluk ve H─▒rvatistan, 1 Nisan 2009 tarihinde NATO'ya kat─▒lm─▒┼člard─▒r.

Zagreb Ban Josip Jela─Źi─ç Meydan─▒
Zagreb Ban Josip Jela─Źi─ç Meydan─▒

Balkanlar'─▒n 19. y├╝zy─▒ldaki son dalgalanmalar devrine girmesi, Birinci ve ─░kinci Balkan Sava┼č─▒'n─▒ haz─▒rlam─▒┼č ve bu sava┼člar sonucunda, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču'nun egemenli─či ortadan kalkm─▒┼čt─▒r. Bu s├╝re├žlerde ciddi zararlardan birini Balkan T├╝rkleri ya┼čam─▒┼člard─▒r. Balkan Sava┼člar─▒'n─▒n y├╝z y─▒l─▒ civar─▒nda, Balkanlar'daki T├╝rk n├╝fusu ├žok ciddi bir kayba u─čram─▒┼č, T├╝rkleri az─▒nl─▒k h├óline getiren s├╝re├žler ya┼čanm─▒┼čt─▒r. Bug├╝n T├╝rkler Balkanlar'da (T├╝rkiye topraklar─▒ hari├ž tutulursa); S─▒rbistan'da %0,26; Kosova'da %4,5; Makedonya'da %3,9 ila %9,8; Yunanistan'da (Bat─▒ Trakya ve Ege Adalar─▒'nda) %2 dolay─▒nda; Bulgaristan'da alt s─▒n─▒r olarak %9,5; Balkanlar'─▒n u├žlar─▒ndaki Romanya'da %1 dolay─▒na civarlar─▒nda bir n├╝fus oranlar─▒ndad─▒rlar. Osmanl─▒ devrinde bir├žok b├Âlgede n├╝fus oran─▒ olarak ├╝st├╝n olan T├╝rk n├╝fusunun b├╝y├╝k k─▒sm─▒, 1912 y─▒l─▒ civar─▒yla beraber h─▒zla T├╝rkiye'ye akm─▒┼čt─▒r.

B├╝kre┼č
B├╝kre┼č

Bosna-Hersek, Osmanl─▒ Devleti'nden 19. y├╝zy─▒l sonlar─▒nda ani bir ilhakla kopar─▒l─▒p Avusturya-Macaristan'a d├óhil edilmi┼čti. Bu s├╝re├žten g├╝n├╝m├╝ze dek Bosna-Hersek ve Bo┼čnaklar, oturmu┼č bir sisteme ve d├╝zene sahip olamam─▒┼člard─▒r. Son Yugoslavya sava┼č─▒ndaki katliamlar─▒n yaralar─▒n─▒ bug├╝n bile sarmaya ├žal─▒┼čan ├╝lke, yasal olarak iki; fiilen ├╝├ž par├žal─▒ bir idari yap─▒dad─▒r. S─▒rbistan, Yugoslavya kurulana dek, Osmanl─▒ devrinden beri b├╝y├╝yegelen bir devlet yap─▒s─▒ h├ólinde olmu┼čtu. Yugoslavya'n─▒n par├žalanmas─▒ ile ya┼čanan s├╝re├žler sonucunda kendi i├žinde ya┼čanan son ├žat─▒┼čmalar ve sava┼člarla ┼ču an, en k├╝├ž├╝k s─▒n─▒rlar─▒na yakla┼čm─▒┼čt─▒r. Kuzeyindeki Voyvodina ├Âzerk b├Âlgesi de ba─č─▒ms─▒z olur ise S─▒rbistan, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču'nda ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ ilan etti─či d├Ânemdeki s─▒n─▒rlar─▒na ├žekilmi┼č, ilk s─▒n─▒rlar─▒na geri d├Ânm├╝┼č olacakt─▒r. Karada─č, Yugoslavya'n─▒n par├žalanmas─▒ akabinde S─▒rbistan ile hareket etmi┼čti. Son s├╝re├žte ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒na kavu┼čarak yeni bir devlet oldu. H├ólihaz─▒rda, ├╝lke olarak oturma evresindedir. Son ba─č─▒ms─▒z ├╝lke Kosova, d├╝nya siyaset arenas─▒nda lobiler aras─▒ ├žal─▒┼čmalarla kal─▒c─▒ bir konum elde etme ├žabas─▒ndad─▒r. Bu son s├╝re├žte S─▒rbistan ve onun ard─▒ndaki Ortodoks camia ile Bat─▒ d├╝nyas─▒ ve T├╝rkiye, iki ayr─▒ kutup gibidirler.

Sofya'da Musagenitsa Metro ─░stasyonu
Sofya'da Musagenitsa Metro ─░stasyonu

Yunanistan, kuzeybat─▒ k─▒s─▒mlar─▒ndaki Arnavut az─▒nl─▒k ve kuzeydo─čusuyla adalar─▒ndaki T├╝rk az─▒nl─▒k ile, kurulu┼čundan itibaren m├╝cadele i├žindedir. Kurulu┼čundan itibaren T├╝rkleri s├╝rekli kontrol alt─▒nda tutmakta ve anayasal olarak da kabul etmemektedir (T├╝rk yerine M├╝sl├╝man Helen tabiri). Bat─▒ Trakya'n─▒n Lozan Antla┼čmas─▒ ile resmen Yunanistan'a b─▒rak─▒ld─▒─č─▒ g├╝nden beri Bat─▒ Trakya T├╝rk Az─▒nl─▒─č─▒ (BTTA)'n─▒ T├╝rkiye'nin Yunan topraklar─▒ndaki do─čal uzant─▒s─▒ olarak g├Âren Yunan y├Ânetimleri Az─▒nl─▒k'─▒ potansiyel bir tehdit ve tehlike olarak de─čerlendirmi┼čler; bu ├žer├ževede ┼čekillendirdikleri Az─▒nl─▒k politikalar─▒yla da BTTA'n─▒ g├Â├že zorlamak, bu m├╝mk├╝n olmad─▒─č─▒ takdirde de T├╝rk toplumunu asimile etmek hedeflerini g├╝tm├╝┼člerdir. Bat─▒ Trakya T├╝rk Az─▒nl─▒─č─▒ 1920'li y─▒llarda Bat─▒ Trakya n├╝fusunun %65'ini olu┼čtururken, g├╝n├╝m├╝zde bu oran %30'lara gerilemi┼čtir. ├ťlkedeki ├že┼čitli olumsuz politik ├žal─▒┼čmalar yurt d─▒┼č─▒na g├Â├že sebep olmu┼č, Yunanistan'daki T├╝rk n├╝fusu azalm─▒┼čt─▒r. Ayn─▒ ┼čekilde, Kuzeybat─▒da Arnavutluk s─▒n─▒rlar─▒ndaki Arnavut n├╝fus konusunda da baz─▒ politik s─▒k─▒nt─▒lar vard─▒r.

Pri┼čtine'deki Kosova M├╝zesi
Pri┼čtine'deki Kosova M├╝zesi

Bulgaristan y├Ânetimi, 1980'lerde ├╝lkede az─▒msanmayacak bir n├╝fus oran─▒na sahip T├╝rklerle ┼čiddet, asimilasyon gibi y├Ântemlerle u─čra┼čm─▒┼č, bu n├╝fusun haklardan mahrumiyetine veya g├Â├ž etmesine (T├╝rkiye'ye) sebep olmu┼čtur. Avrupa Birli─či tam ├╝yeli─či gibi 2000'li y─▒llar─▒n s├╝reciyle beraber, ├╝lkedeki T├╝rk n├╝fus biraz rahatlam─▒┼č gibidir.

Podgorica
Podgorica

Dubrovnik
Dubrovnik

Tiran ve Tabak Camii
Renkli yap─▒larla Tiran ve Tabak Camii

Yunanistan ekonomik krizi

2011 y─▒l─▒nda ba┼člayan ve g├╝n├╝m├╝zde (2012) de etkisi devam eden, Yunanistan'da olan ekonomik derin kriz; Yunan h├╝k├╗metinin bor├ž krizidir. Yunanistan'da h├╝k├╗metin bor├žlanmas─▒ ve bu bor├žlar─▒ ├Âdeyememesinden kaynaklanm─▒┼čt─▒r.

Kriz s─▒ras─▒nda eski ba┼čbakan Yorgo Papandreu g├Ârevden ayr─▒lm─▒┼č ve yeni bir h├╝k├╗met kurulmu┼čtur. ├ťlke, IMF'den ve Avrupa Birli─či'nden yard─▒m istemi┼čtir. 2010-2012 Yunanistan protestolar─▒ ba┼člam─▒┼čt─▒r. ├ťlkede i┼čsiz say─▒s─▒ rekor d├╝zeye ├ž─▒km─▒┼č, ge├žinememe y├╝z├╝nden ─▒rk├ž─▒l─▒k artm─▒┼čt─▒r.

Demografi

Balkanlar, ├╝zerinde bir├žok millet ve dinin ya┼čad─▒─č─▒ bir co─črafi b├Âlgedir. Topraklar─▒n─▒n tamam─▒ Balkanlar’─▒n s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde olan Arnavutluk, Bosna-Hersek, Bulgaristan, Karada─č, Kosova, Kuzey Makedonya ve Yunanistan ├╝lkelerinde ya┼čayanlar─▒n toplam n├╝fusu 28.809.213’t├╝r. Bu say─▒ya, topraklar─▒n─▒n bir k─▒sm─▒ Balkanlar’da yer alan ve Balkan ├╝lkesi say─▒lan S─▒rbistan, H─▒rvatistan, Slovenya, Romanya, T├╝rkiye ve yine Balkanlar'da bir par├ža topra─č─▒ bulunan, ancak tarihi, k├╝lt├╝rel, siyasi nedenlerle Balkan ├╝lkesi say─▒lmayan ─░talya’n─▒n ilgili k─▒s─▒mlar─▒ndaki n├╝fus eklendi─činde, Balkanlar’da ya┼čayan insanlar─▒n toplam n├╝fusu 48.437.687 olmaktad─▒r.

├ťlkeBalkan
y├╝z├Âl├ž├╝m├╝ (km²)

Balkan
n├╝fusu
Yunanistan131.957
10.783.748
T├╝rkiye23.726
11.224.439
Bulgaristan110.8797.153.784
S─▒rbistan55.9655.207.777
Bosna-Hersek51.1973.517.414
Arnavutluk28.7482.889.167
Kuzey Makedonya25.7132.071.278
Kosova10.8871.771.604
H─▒rvatistan31.0091.725.656
Romanya15.570885.544
Karada─č13.812622.218
Slovenya5.421299.644
─░talya295285.414


Dil

Balkanlar, ├že┼čitli k├╝lt├╝rlerin bir arada ya┼čand─▒─č─▒ bir b├Âlgedir. Burada bir├žok din, millet ya┼čar. S├Âz konusu konu┼čulan ├žok say─▒da dil de Balkanlar’─▒n ├že┼čitli k─▒s─▒mlar─▒nda duyulur. Balkan topraklar─▒nda ya┼čayan milletlerin yay─▒l─▒m─▒ ile devlet s─▒n─▒rlar─▒ denk de─čildir. Bu y├╝zden bir dil, tek bir devlet s─▒n─▒r─▒ i├žinde konu┼čulmaz; kom┼ču birka├ž devlet i├žinde ayn─▒ dil konu┼čuruna rastlanabilir. Bu y├╝zden Balkanlar’da ya┼čayan milletlerin toplam n├╝fuslar─▒n─▒n tespit edilmesi kolay de─čildir. Balkanlar’da konu┼čulan diller konu┼čurlar─▒n─▒n say─▒lar─▒ ortalama al─▒narak ┼ču ┼čekilde s─▒ralanabilir: Yunanca, T├╝rkiye T├╝rk├žesi, Bulgarca, S─▒rp├ža, Arnavut├ža, Bo┼čnak├ža, H─▒rvat├ža, Makedonca, Rumence, Romanca, Karada─čca, Pomak├ža, Slovence, ─░talyanca, Gagavuz T├╝rk├žesi, Ulah├ža, Yahudi ─░spanyolcas─▒, K─▒r─▒m Tatarcas─▒, ─░striot├ža, ─░stro-Romanca, Megleno-Rumence. B├Âlge co─črafyas─▒nda, yukar─▒da say─▒lan diller, kendi a─č─▒z gruplar─▒ ile beraber konu┼čulurlar.

DilDil ailesiBalkanlar’da
konu┼čan say─▒s─▒
Balkanlar’da aslen konu┼čuldu─ču ├╝lke(ler)
YunancaHint-Avrupa12 milyon~Yunanistan, Arnavutluk, Romanya
T├╝rkiye T├╝rk├žesiAltay12 milyon~T├╝rkiye, Bulgaristan, Kuzey Makedonya, Kosova,
Yunanistan, Romanya, Karada─č
BulgarcaHint-Avrupamilyon~Bulgaristan, S─▒rbistan, Kuzey Makedonya,
RomanyaT├╝rkiye
S─▒rp├žaHint-Avrupamilyon~S─▒rbistan, Karada─č, H─▒rvatistan,
Bosna-Hersek, Kosova, Kuzey Makedonya
Arnavut├žaHint-Avrupa5,5 milyon~Arnavutluk, Kosova, Kuzey Makedonya, Karada─č, S─▒rbistan
Bo┼čnak├žaHint-Avrupa2,5 milyon~Bosna-Hersek, S─▒rbistan, Karada─č, H─▒rvatistan,
Kuzey Makedonya,SlovenyaT├╝rkiye, Kosova
H─▒rvat├žaHint-Avrupamilyon~H─▒rvatistan, Bosna-Hersek, Kuzey Makedonya,
S─▒rbistan, Karada─č, Romanya
MakedoncaHint-Avrupa1,4 milyon~Kuzey Makedonya, S─▒rbistan, Yunanistan,
Karada─č, Bosna-Hersek, T├╝rkiye
RumenceHint-Avrupa0,9 milyon~RomanyaS─▒rbistan
RomancaHint-Avrupa0,7 milyon~Bulgaristan, Romanya, Yunanistan, Arnavutluk,
S─▒rbistan, Kuzey Makedonya, T├╝rkiye, Kosova
Karada─čcaHint-Avrupa0,6 milyon~Karada─č, S─▒rbistan
Pomak├žaHint-Avrupa0,5 milyon~Yunanistan, Bulgaristan, T├╝rkiye
SlovenceHint-Avrupa0,3 milyon~Slovenya─░talya
─░talyancaHint-Avrupa0,3 milyon~─░talyaSlovenyaH─▒rvatistan
Gagavuz T├╝rk├žesiAltay0,2 milyon~Yunanistan, Bulgaristan
Ulah├žaHint-Avrupa0,05 milyon ↓Yunanistan, Arnavutluk, RomanyaS─▒rbistan,
Bulgaristan, Kuzey Makedonya
Yahudi ─░spanyolcas─▒Hint-Avrupa0,05 milyon ↓T├╝rkiye, Yunanistan, Bulgaristan, ─░talyaS─▒rbistan,
Bosna-Hersek, Kuzey Makedonya, Romanya
K─▒r─▒m Tatarcas─▒Altay0,05 milyon ↓Romanya, Bulgaristan, T├╝rkiye
─░striot├žaHint-Avrupa0,05 milyon ↓H─▒rvatistan
─░stro-RomancaHint-Avrupa0,05 milyon ↓H─▒rvatistan
Megleno-RumenceHint-Avrupa0,05 milyon ↓Yunanistan, Kuzey Makedonya, RomanyaT├╝rkiye

Not: ─░talik yaz─▒lan ├╝lke topraklar─▒n─▒n Balkan s─▒n─▒rlar─▒nda olan k─▒sm─▒ ├Âl├ž├╝me kat─▒lm─▒┼čt─▒r, ├╝lke y├╝z├Âl├ž├╝m├╝n├╝n tamam─▒ hesaplanmam─▒┼čt─▒r.

Din

B├Âlgenin yerle┼čik dinleri Hristiyanl─▒k (Ortodoks ve Katolik) ve ─░slam dinleridir. En kalabal─▒k din grubunu Ortodokslar olu┼čturur. Yunanlar, S─▒rplar, Bulgarlar, Rumenler, Makedonlar ve Karada─čl─▒lar Ortodoks kilisesine ba─čl─▒d─▒rlar. Arnavutlar i├žinde k├╝├ž├╝k ir kesim de Ortodoks inanc─▒ i├žindedir. Balkanlar’da ikinci b├╝y├╝k din grubunu M├╝sl├╝manlar olu┼čturur. T├╝rkler, Arnavutlar (B├╝y├╝k k─▒sm─▒), Bo┼čnaklar, Pomaklar, Goral─▒lar, Tatarlar da b├Âlgede M├╝sl├╝man inanc─▒na sahip gruplard─▒r. ├ť├ž├╝nc├╝ din grubunu Katolikler olu┼čturur. Bu inan├ž grubuna Macarlar, Slovenler, H─▒rvatlar d├óhildir. Arnavutlar aras─▒nda da Katolik vard─▒r. S├Âz├╝ edilen b├╝y├╝k ve yayg─▒n dinler d─▒┼č─▒nda Yahudilik, b├Âlgede baz─▒ k├╝├ž├╝k kesim veya yerle┼čim yerlerinde inan─▒rlara sahiptir.

Hristiyanl─▒─č─▒n Ortodoks kolu Balkanlar’─▒n bir├žok ├╝lkesinde yayg─▒nd─▒r. Bu yayg─▒nl─▒k ├Âzellikle yar─▒madan─▒n g├╝neyinde ve do─čusunda daha yo─čundur. Baz─▒ ├╝lkelerde de bir kesimin dinidir. En b├╝y├╝k din grubu Ortodoks olan ├╝lkeler ┼čunlard─▒r:

  • Bulgaristan (─░slam da ikincil belirgin.)
  • Karada─č (─░slam da ikincil belirgin.)
  • Kuzey Makedonya (─░slam da ikincil belirgin.)
  • Romanya
  • S─▒rbistan
  • Yunanistan (─░slam da ikincil belirgin.)

Balkan topraklar─▒na Osmanl─▒ T├╝rkleri taraf─▒ndan yay─▒lan M├╝sl├╝manl─▒k, b├Âlgenin g├╝ney kesiminde yayg─▒nd─▒r. Kuzey yar─▒s─▒nda olduk├ža seyrektir. En b├╝y├╝k din grubu M├╝sl├╝man olan ├╝lkeler ┼čunlard─▒r:

  • Arnavutluk (Ortodoksluk da ikincil belirgin.)
  • Bosna-Hersek (Ortodoksluk da ikincil belirgin.)
  • Kosova
  • T├╝rkiye

Yar─▒madan─▒n kuzey kesiminde ├žoklukla yay─▒lan Katolikli─čin en b├╝y├╝k din grubunu olu┼čturdu─ču ├╝lkeler ┼čunlard─▒r:

  • H─▒rvatistan
  • Slovenya

Gazi H├╝srev Bey Camii (Saraybosna, Bosna-Hersek)
Gazi H├╝srev Bey Camii (Saraybosna, Bosna-Hersek)

Bigorski Manast─▒r─▒ (Kuzey Makedonya)
Bigorski Manast─▒r─▒ (Kuzey Makedonya)

┼×ibenik Katedrali (┼×ibenik, H─▒rvatistan)
┼×ibenik Katedrali (┼×ibenik, H─▒rvatistan)

Manastır Sinagogu (Selânik, Yunanistan)
Manastır Sinagogu (Selânik, Yunanistan)

Siyaset ve ekonomi

G├╝n├╝m├╝zde Balkan ├╝lkelerinin t├╝m├╝ cumhuriyettir. Ancak, II. D├╝nya Sava┼č─▒’na kadar T├╝rkiye d─▒┼č─▒nda kalan ├╝lkelerin tamam─▒ monar┼či ile y├Ânetilmi┼člerdir. Romanya ve Bosna-Hersek yar─▒ ba┼čkanl─▒k sistemine, di─čer ├╝lkeler parlamenter cumhuriyettirler. B├╝t├╝n ├╝lkelerde a├ž─▒k serbest piyasa ekonomisi h├ókimdir.

Slovenya, H─▒rvatistan ve Yunanistan’da 12.000 $ ├╝st├╝ gelir, di─čer ├╝lkelerde 4.000 -12.000 $ dolay─▒ gelir s├Âz konusudur. Balkan ├╝lkelerinin ├žo─ču, daha ├Ânceleri Do─ču Bloku sisteminde bir ekonomik yap─▒ya sahiptiler. T├╝rkiye y─▒ldan y─▒la artan bir ekonomik geli┼čme g├Âstermi┼čtir. Sadece Yunanistan ekonomisi 2012 y─▒l─▒nda gerilemi┼čtir. Bu ├╝lke ekonomisinin 2013 y─▒l─▒nda b├╝y├╝me ger├žekle┼čtirece─či d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. Ki┼či ba┼č─▒na d├╝┼čen Gayr─▒saf├« yurt i├ži h├ós─▒la (Sat─▒n alma g├╝c├╝ paritesi) Slovenya ve Yunanistan’da (25 $ ├╝st├╝) en y├╝ksektir. Bunu H─▒rvatistan (20 $ ├╝st├╝); T├╝rkiye, Bulgaristan, Romanya, Karada─č, S─▒rbistan, Makedonya (10-15 $); Bosna-Hersek, Arnavutluk ve Kosova (10 $ civar─▒) takip eder.

Euro B├Âlgesi
Euro B├Âlgesi
  2012 y─▒l─▒nda Euro B├Âlgesi             
  AB d─▒┼č─▒ Avro kullan─▒lan alan


2000’lerde Balkan ├╝lkelerinin ├╝ye oldu─ču NATO’nun Avrupa’daki geni┼čleme tarihi
2000’lerde Balkan ├╝lkelerinin ├╝ye oldu─ču NATO’nun Avrupa’daki geni┼čleme tarihi

1980’lerin sonlar─▒nda d├╝nyada ya┼čanan geli┼čmelere paralel Balkanlar co─črafyas─▒nda meydana gelen rejim de─či┼čiklikleri ile hem demokrasiye hem de serbest piyasa ekonomisine ge├ži┼č ya┼čanm─▒┼čt─▒r. Bu tarihe kadar, Bat─▒ Avrupa’daki ekonomik kalk─▒nma modelinden farkl─▒ bir sisteme sahip olan b├Âlge ├╝lkeleri, bug├╝n temel d─▒┼č politika hedeflerinden biri h├óline gelen AB’nin temelleri at─▒l─▒rken de do─čal olarak bu yap─▒lanman─▒n d─▒┼č─▒nda kalm─▒┼čt─▒r. Rejim de─či┼čikli─činin hemen ard─▒ndan ise y├╝zlerini Bat─▒’ya d├Ânerek, mevcut devletler sistemindeki yeni yerlerini alm─▒┼člard─▒r. Bu kapsamda, b├Âlge ├╝lkelerinin ge├žirdi─či de─či┼čim ve d├Ân├╝┼č├╝m s├╝recinde ABD ve AB belirleyici akt├Ârler olarak ├Ân plana ├ž─▒km─▒┼č; IMF, D├╝nya Bankas─▒ ve NATO gibi uluslararas─▒ ├Ârg├╝tler yo─čun bir ┼čekilde kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Gelinen noktada Balkan ├╝lkeleri, 20 y─▒ll─▒k bir s├╝re├ž i├žerisinde hem NATO ve AB ├╝yesi olmu┼č (veya ├╝yelik yolunda ciddi mesafe kat etmi┼č); hem de d├╝nya politik ekonomisinde ├Ânemli bir jeoekonomik ge├ži┼č noktas─▒n─▒ temsil etmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r.

Son d├Ânemde b├Âlge ├╝lkelerinin gerek kendi i├ž ekonomi-politik yap─▒lar─▒n─▒n iyile┼čtirilmesinde gerekse d─▒┼č pazarlara a├ž─▒lmada ciddi ad─▒mlar att─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir. AB’ye uyum ├žer├ževesinde bir├žok yasa ├ž─▒kart─▒lm─▒┼č ve reformlar ger├žekle┼čtirilmi┼čtir. Avrupa’da kurumlar vergisinin en d├╝┼č├╝k oldu─ču ├╝lkeler bu co─črafyada yer almaktad─▒r. Hen├╝z AB ├╝yesi olmamalar─▒na ra─čmen Kosova ve Karada─č para birimi olarak Avro’yu kullanmaktad─▒r. Vergi muafiyetleri, s├╝bvansiyonlar ve b├╝rokrasinin azalt─▒lmas─▒ gibi devlet taraf─▒ndan sa─članan te┼čvikler; ikili ve ├žok-tarafl─▒ serbest ticaret anla┼čmalar─▒ ve ├Âzelle┼čtirmeler bir taraftan yabanc─▒ yat─▒r─▒mc─▒lar─▒n i┼čtah─▒n─▒ kabart─▒rken di─čer taraftan da s├Âz konusu ├╝lkelerin ekonomik kalk─▒nmas─▒ i├žin ├Ânemli s─▒├žrama ta┼člar─▒n─▒ olu┼čturmaktad─▒r. 20. y├╝zy─▒l boyunca s├╝rekli ├žat─▒┼čmalarla an─▒lm─▒┼č olan Balkanlar co─črafyas─▒, g├╝n├╝m├╝zde d├╝nya politik ekonomisinin en yeni ve umut vadeden pazarlar─▒n─▒ temsil etmektedir. 1990’larda ya┼čanan rejim de─či┼čikli─či ile serbest piyasa ekonomisine ge├žen bu ├╝lkeler, s├╝re├ž i├žerisinde h─▒zla ger├žekle┼čtirdi─či reformlarla yat─▒r─▒mc─▒lar i├žin g├Ârece uygun bir zemin sunacak h├óle gelmi┼člerdir. Bu kapsamda, kurumsal yap─▒lanmalar─▒n─▒ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de tamamlam─▒┼č, yat─▒r─▒mc─▒lar kar┼č─▒s─▒ndaki b├╝rokrasiyi azaltm─▒┼č, ticari mevzuat─▒ sadele┼čtirerek hukuki yap─▒s─▒n─▒ bu y├Ânde yeniden d├╝zenlemi┼čtir. ─░laveten ikili ve ├žoklu serbest ticaret anla┼čmalar─▒ ile vize muafiyeti anla┼čmalar─▒ imzalama yoluna gitmi┼čtir. D├╝nyan─▒n ekonomik a─č─▒rl─▒k merkezinin yer de─či┼čtirdi─či g├╝n├╝m├╝zde Balkanlar, jeoekonomik tart─▒┼čmalar a├ž─▒s─▒ndan kilit konumda bulunmakta; dolay─▒s─▒yla b├Âlgenin ekonomik istikrar─▒ b├╝y├╝k bir hinterland─▒ do─črudan ilgilendirmektedir.

├ťlkelerdeki ekonomik gidi┼č

S─▒rbistan’─▒n 2009 y─▒l─▒ verilerine g├Âre GSYH’si 43 milyar dolara ula┼čm─▒┼čt─▒r. Ki┼či ba┼č─▒na mill├« geliri ise 5.6 bin dolar civar─▒ndad─▒r. ├ťlkede, AB ile b├╝t├╝nle┼čme yolunda kararl─▒ bir ekonomik program uygulanmaktad─▒r. Yap─▒sal reformlar ba┼čl─▒─č─▒ alt─▒nda bug├╝ne kadar ├ž─▒kard─▒─č─▒ yasalar ciddi say─▒lara ula┼čm─▒┼čt─▒r. ├ťlkede ticari mevzuat sadele┼čtirilmi┼č, b├╝rokrasi azalt─▒lm─▒┼č ve en son T├╝rkiye ile vize muafiyeti ve serbest ticaret anla┼čmalar─▒ imzalanm─▒┼čt─▒r.

H─▒rvatistan’─▒n ekonomisi ise 2001-2008 y─▒llar─▒ aras─▒nda ortalama %4,4 b├╝y├╝m├╝┼č; GSYH’si 63 milyar dolar civar─▒nda ger├žekle┼čmi┼čtir. ├ťlkenin, 2005’te ba┼člayan tam ├╝yelik m├╝zakereleri s├╝resince, siyasi ve ekonomik politikalar─▒n─▒ Avrupa Birli─či ile uyumland─▒rma ├žal─▒┼čmalar─▒ yapm─▒┼č, kurumsal yap─▒s─▒nda d├╝zenlemeler ger├žekle┼čtirmi┼čtir. Ayr─▒ca, co─črafi konumu itibar─▒yla de b├Âlge ├╝lkelerine k─▒yasla olduk├ža avantajl─▒ durumdad─▒r. Zira H─▒rvatistan 1777 km ile Adriyatik’e en uzun k─▒y─▒s─▒ olan ├╝lkedir. Bu noktada, T├╝rk firmalar─▒n─▒n H─▒rvatistan’daki yat─▒r─▒mlar─▒ i├žerisinde ├╝lkenin k─▒y─▒ ┼čeridindeki turizm tesislerinin b├╝y├╝kl├╝k a├ž─▒s─▒ndan ilk s─▒rada yer ald─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir.

Yugo Koral 1.3 EFI Cabrio modeli
Eski Yugoslavya co─črafyas─▒nda yayg─▒n olmu┼č olan S─▒rbistan otomotiv ┼čirketi Zastava’n─▒n Yugo Koral 1.3 EFI Cabrio modeli

Bosna-Hersek, her ne kadar ├╝lke ekonomisinin istikrar─▒ i├žin gerekli kurumlar AB, NATO, BM, ABD gibi uluslararas─▒ akt├Ârlerin teknik ve finansal deste─či ile ayakta duruyor olsa ve i┼čsizlik rakam─▒ %45 gibi astronomik seviyelerde dola┼čsa da, ├╝lkenin serbest piyasa ekonomisinin sa─čl─▒kl─▒ i┼čleyebilmesi i├žin dikkate de─čer ├žabalar g├Âstermi┼čtir. ├ťlkenin, siyasi alanda ├╝├žl├╝ mekanizma toplant─▒lar─▒ ba┼člatmas─▒, ekonomik olarak e─čitim kurumlar─▒ (iki ├╝niversite), altyap─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒, Ziraat Bankas─▒ faaliyetleri, ├že┼čitli fabrika yat─▒r─▒mlar─▒ (k├ó─č─▒t ve soda fabrikas─▒) ┼čeklinde T├╝rkiye ile b├╝y├╝k say─▒labilecek ili┼čki d├╝zeyi vard─▒r. Ayr─▒ca Bosna-Hersek Havayollar─▒’n─▒n %49’u T├╝rk Hava Yollar─▒na aittir.

Kuzey Makedonya ise b├Âlgede yat─▒r─▒mc─▒lar─▒ bekleyen ├Ânemli bir ekonomik potansiyel bar─▒nd─▒rmaktad─▒r. Bilhassa T├╝rk yat─▒r─▒mc─▒lar i├žin cazibe merkezi konumunda olan bu ├╝lkede, 250’yi a┼čk─▒n T├╝rk firma faaliyet g├Âstermektedir.

Zgrada INA Zagreb
H─▒rvatistan’─▒n b├Âlge ├žap─▒nda me┼čhur olan petrol ┼čirketi INA’n─▒n Zagreb’deki merkezi

Bulgaristan ekonomisi, 2012 y─▒l─▒ itibar─▒yla iyi say─▒lamayacak bir durumda belirtilmektedir. Bulgar analist Ivan Krastev’e g├Âre, Bulgaristan 20 y─▒ll─▒k b├╝y├╝k umutlar─▒n ard─▒ndan Yunanistan gibi k├Ât├╝ durumda olabilir. Uzun zaman ├Âne ├╝lkede ekonomi ve Avro krizi ya┼čanm─▒┼č, i┼čsizlik %12’nin ├╝st├╝ne ├ž─▒km─▒┼čt─▒. 2011 y─▒l─▒nda Bulgaristan’da y─▒ll─▒k ekonomik b├╝y├╝me %1,7 olmu┼čtur. 2008 y─▒l─▒ndaki resm├« verilere g├Âre ├╝lke ekonomisinin %30 kadar─▒ kay─▒t d─▒┼č─▒d─▒r ve ├╝lke, Avrupa Birli─či’nin en fakir ├╝lkesidir.

Tomos yap─▒m─▒ motosiklet
Slovenya firmas─▒ Tomos yap─▒m─▒ bir motosiklet

Balkanlar’da turizm denildi─činde ilk akla gelen ve bu sekt├Ârde en h─▒zl─▒ b├╝y├╝yen ├╝lkelerden biri olan Karada─č da son d├Ânemde yat─▒r─▒mc─▒lar a├ž─▒s─▒ndan olduk├ža ilgi g├Ârmektedir. IMF, D├╝nya Bankas─▒ ve Avrupa Yat─▒r─▒m Bankas─▒ ├╝yesi olan, AB, NATO ve D├╝nya Ticaret ├ľrg├╝t├╝ ile ise ├╝yelik m├╝zakerelerine devam eden bu ├╝lke, son d├Ânemde ├Âzellikle ula┼čt─▒rma projeleri ile dikkat ├žekmektedir. Bu anlamda ├╝lkenin en b├╝y├╝k yat─▒r─▒m projesi 7 ├╝lkeden ge├žmesi planlanan Adriyatik-─░yonya otoyoludur.

2011 Yunanistan Ayaklanmas─▒
100 bin ki┼či, meclis binas─▒ ├Ân├╝nde Yunanistan h├╝k├╝metinin tasarruf ├Ânlemlerini protesto ediyor. (29 May─▒s 2011)

Kosova, uluslararas─▒ sistemde tam bir akt├Âr h├óline gelememi┼č ve bu y├Ân├╝yle devlet in┼ča s├╝recini hen├╝z tamamlayamam─▒┼čt─▒r. S├Âz konusu durum, ekonomik kalk─▒nman─▒n ├Ân├╝ndeki en temel engellerden birini de olu┼čturmaktad─▒r. Kosova’n─▒n sa─čl─▒kl─▒ bir ┼čekilde piyasa ekonomisine ge├ži┼či, d├╝nya devletleri ile ticaret yapabilmesi ve bu ┼čekilde halk─▒n refah─▒n─▒n artt─▒r─▒lmas─▒ ve yoksullu─čun giderilmesi y├Ân├╝ndeki uluslararas─▒ ├žabalar devam etmektedir. Tan─▒nma sorunu nedeniyle ekonomik anlamda da izole edilmi┼č olan Kosova’n─▒n T├╝rkiye ile ticari ili┼čkileri hayati ├Âneme sahiptir.

Yunanistan’─▒n y─▒ll─▒k b├╝y├╝mesi Kas─▒m 2012 itibar─▒yla %-1,8 ve ki┼či ba┼č─▒na d├╝┼čen GSY─░H 21.750 $ olmu┼čtur. Alt─▒ y─▒ll─▒k durgunlu─čunda ├╝lke ekonomisi, 2013 sonu itibar─▒yla mevcut durumundan da k├╝├ž├╝k h├óle gelecektir.

Romanya’da iki y─▒ll─▒k (2010-2011) durgunluk ve tasarrufun ard─▒ndan ├╝lke ekonomisi 2011’in ├╝├ž├╝nc├╝ ├žeyre─či itibar─▒yla %4,4 b├╝y├╝m├╝┼čt├╝r. B├╝t├╝n gelirleri, emekli ayl─▒klar─▒n─▒, kiralar─▒, ├Âdeme g├╝c├╝n├╝ geli┼čtirmek i├žin sosyal kat─▒l─▒m devam ettirilecektir.

AB’nin 2004 geni┼člemesi ├žer├ževesinde Birli─če ├╝ye olan Slovenya, ekonomik ve ticari ili┼čkilerini o tarihten bu yana AB’nin G├╝mr├╝k Birli─či politikalar─▒ ├žer├ževesinde y├╝r├╝tmektedir. ├ľzellikle makine, elektrik-elektronik ve otomotiv yan sanayinde olduk├ža geli┼čmi┼č bir end├╝striye sahiptir. Avrupa pazarlar─▒na yak─▒nl─▒─č─▒ ve ├╝retim maliyetlerinin d├╝┼č├╝k olmas─▒ ├╝lkeye bir├žok do─črudan yabanc─▒ yat─▒r─▒m─▒n gelmesini sa─člamaktad─▒r. Ayr─▒ca, di─čer Orta Avrupa ├╝lkeleri gibi turizm cenneti olan Slovenya, turistik tesisleri ve kapasitesi ile bu sekt├Ârde de iddial─▒ oldu─čunu g├Âstermektedir.

├ťyelikler

Balkan ├╝lkeleri ├že┼čitli uluslararas─▒ ├╝yeliklere sahiptirler. ├ťlkelerden bir k─▒sm─▒ Avrupa Birli─či’ne (AB) ├╝yedirler. Geri kalan ├╝lkeler de ├╝yelik tarihi bekleyenler, adaylar, muhtemel adaylar gibi stat├╝lere sahiptirler. Bunun yan─▒nda, g├╝mr├╝k stat├╝leri, para alanlar─▒, NATO ├╝yeli─či gibi d├╝zlemler s├Âz konusudur.

├ťyelikStat├╝├ťlke(ler)
Avrupa Birli─či
├ťyeBulgaristan, Romanya, Slovenya, Yunanistan, H─▒rvatistan.
M├╝zakeredeArnavutluk,Karada─č, Kuzey Makedonya, S─▒rbistan, T├╝rkiye.
Beklenen adayyok.
Muhtemel adayBosna-Hersek, Kosova.
G├╝mr├╝k birli─či ├╝yesiT├╝rkiye.
Euro B├Âlgesi
€ kullananSlovenya, Yunanistan.
€ kullanmayanBulgaristan (Lev), Romanya (Ley).
AB ├╝yesi olmadan € kullananKarada─č, Kosova.
Millî para birimi kullanan
Arnavutluk (Lek), Bosna-Hersek (De─či┼čtirilebilir mark), H─▒rvatistan (Kuna), Kuzey Makedonya (Denar), S─▒rbistan (Dinar).
Schengen B├Âlgesi
├ťyeSlovenya, Yunanistan.
AdayBulgaristan,H─▒rvatistan,Romanya.
Orta Avrupa STA
├ťyeArnavutluk, Bosna-Hersek, Karada─č, Kosova, Kuzey Makedonya, S─▒rbistan.
NATO
├ťyeArnavutluk, Bulgaristan, H─▒rvatistan, Romanya, Slovenya, T├╝rkiye, Yunanistan, Kuzey Makedonya, Karada─č.
AdayBosna-Hersek.
KorumadaKosova.
Bar─▒┼č ─░├žin Ortakl─▒k
├ťyeS─▒rbistan.


Ula┼č─▒m ve turizm

Balkan ├╝lkelerinin kendisine has co─črafi ├Âzelliklerine ba─čl─▒ olarak turizm yap─▒s─▒ da de─či┼čkenlik g├Âsterir. B├Âlgenin deniz k─▒y─▒s─▒, d├╝zl├╝k ve g├Âl alanlar─▒ en ├žok yaz d├Âneminde yo─čundur. Adriyatik ve Ege muhitinde yer alan Slovenya, H─▒rvatistan, Karada─č, Arnavutluk, Yunanistan ├╝lkelerinin sahil yerleri yurt i├ži ve yurt d─▒┼č─▒ turizm etkinliklerinin merkez noktalar─▒d─▒rlar. Deniz ve g├Âl turizmi d─▒┼č─▒nda, yine b├Âlgenin ├že┼čitli ├╝lkelerinde da─č turizmi de yayg─▒nd─▒r. Bir├žok yerde geli┼čkin k─▒┼č turizmi alanlar─▒, kayak merkezleri vard─▒r.

B├Âlge ├žap─▒nda, ├╝lkelerdeki telefon kul├╝beleri genellikle jetonlu telefonlard─▒r. Posta servisi yeterlidir. ─░leti┼čim imk├ónlar─▒ Slovenya’da, di─čer Balkan ├╝lkelerinden daha iyi durumda. 220 volt AC 50 herz yap─▒s─▒na sahip iki delikli silindirik ge├žmeli priz, Balkanlar’─▒n tamam─▒nda standartt─▒r. Turistler, seyahat g├╝venli─či a├ž─▒s─▒ndan Arnavutluk, Kosova ve Makedonya’da ├žat─▒┼čma, h─▒rs─▒zl─▒k ve halk karga┼čas─▒ a├ž─▒s─▒ndan dikkatli olmal─▒d─▒rlar. Ayr─▒ca, Slovenya ve S─▒rbistan’da g├╝venlik endi┼česi yaratabilecek durumlar, siyasi konularda al─▒nabilecek sert ve hassas tepkilere ili┼čkindir.

Kara ula┼č─▒m─▒

2000 y─▒l─▒ verilerine g├Âre b├Âlgedeki dokuz ├╝lkede (Arnavutluk, Bosna-Hersek, Bulgaristan, Karada─č, Kosova, H─▒rvatistan, Makedonya, Romanya, S─▒rbistan) 140.000 kilometreden fazla ana ve yan yol vard─▒r. 1400 km civar─▒ otoyol hatt─▒ mevcuttur. Oysa 1970 ve 1980’lerdeki geli┼čtirme ├žal─▒┼čmalar─▒na kadar ├╝lke a─člar─▒ olduk├ža engebeli idi ve onar─▒m ├žal─▒┼čmalar─▒nda ciddi y─▒─č─▒lmalar vard─▒r.

Trafik y├Ân├╝ sa─čdan ilerler. Slovenya ve S─▒rbistan genelindeki yol standard─▒ ├╝st d├╝zeydedir. Arnavutluk ve Kuzey Makedonya’da belli merkezler aras─▒ yollar iyi ancak yol kalitesi yo─čun kullan─▒mdan ├Ât├╝r├╝ zay─▒flamaktad─▒r. H─▒rvatistan kara ula┼č─▒m─▒ bak─▒m─▒ndan orta-├╝st say─▒labilecek bir seviyededir. Yunanistan’─▒n kara ula┼č─▒m─▒ a─č─▒ da geneli bak─▒m─▒ndan iyi say─▒labilir. Kosova’da ana yollar d─▒┼č─▒ndaki karayollar─▒ orta seviyededir. Son d├Ânemde yap─▒m─▒na ba┼član─▒p Kosova taraf─▒ndaki in┼čaat─▒ h├ólen devam eden Arnavutluk-Kosova Otoyolu, Balkanlar’─▒n bu kesimindeki kara ula┼č─▒m─▒na b├╝y├╝k rahatl─▒k getirmi┼čtir. Projenin tamamlanmas─▒yla Arnavutluk’taki Adriyatik sahili yak─▒nlar─▒ndan Kosova i├žlerine kadar otoyol ula┼č─▒m─▒ sa─članacakt─▒r. Ekim 2012 itibar─▒yla ula┼č─▒m Kosova ortas─▒na (Suvareka yak─▒nlar─▒) kadar sa─članm─▒┼čt─▒r.

Balkan sahas─▒nda demiryolu a─č─▒, 2000 y─▒l─▒nda 25.000 km civar─▒nda bir uzunlu─ča sahipti. Bu demiryolu hatlar─▒n─▒n %17’si ├žift ┼čeritli, %40'─▒ elektrik tesisatl─▒d─▒r. Yo─čunluk, Arnavutluk, Bosna-Hersek ve Kuzey Makedonya’da d├╝┼č├╝k fakat di─čer sistemlerde Avrupa Birli─či ortalamas─▒ d├╝zeyindedir. Yenileme ├žal─▒┼čmalar─▒ devam eden b├Âlgede sinyalizasyon ve ileti┼čim teknolojilerinde baz─▒ yenile┼čtirmeler olmu┼čtur.

D502 karayolu (H─▒rvatistan)
D502 karayolu (H─▒rvatistan)

Belgrad-Ni┼č otoyolu (S─▒rbistan)
Belgrad-Ni┼č otoyolu (S─▒rbistan)

Arnavutluk-Kosova Otoyolu ├╝zerindeki t├╝nel (Arnavutluk)
Arnavutluk-Kosova Otoyolu ├╝zerindeki t├╝nel (Arnavutluk)

Deniz ula┼č─▒m─▒

Avrupa’n─▒n ana ula┼č─▒m ve ta┼č─▒ma hatlar─▒ndan olan Tuna, b├Âlge i├ži gemi ta┼č─▒mac─▒l─▒─č─▒n─▒ domine eder. Ren-Main-Tuna kanal─▒n─▒n 1990’lar─▒n ba┼č─▒nda tamamlanmas─▒ ile Karadeniz’den Kuzey Denizi’ne do─čru ula┼č─▒m sa─član─▒r olmu┼čtur. Ancak, ekonomik gerileyi┼č ve ├žat─▒┼čmalar─▒n sonucu olarak 2000 y─▒l─▒na kadarki son on y─▒lda trafik, keskin bir d├╝┼č├╝┼č ya┼čam─▒┼čt─▒r. Nisan 1999’da Kosova’da ya┼čanan ├žat─▒┼čma s─▒ras─▒nda, kilit konumdaki k├Âpr├╝lerin tahrip edilmesi sebebiyle Tuna, gemi ta┼č─▒mac─▒l─▒─č─▒na kapanm─▒┼čt─▒.

Balkanlar’daki aktar─▒m ve ge├ži┼č limanlar─▒ Adriyatik’in H─▒rvatistan kesiminde konumlanan Rijeka, Zadar, Split ve Plo─Źe; Karada─č kesiminde Bar; Arnavutluk kesiminde D─▒ra├ž limanlar─▒d─▒r. Karadeniz k─▒y─▒lar─▒ndaki ana liman sahalar─▒ ise Bulgaristan’da Burgaz ve Varna; Romanya’da K├Âstence. Ege k─▒y─▒s─▒ndaki Sel├ónik liman─▒, Yunanistan d─▒┼č─▒nda, Kosova ve Makedonya i├žin de bir ├ž─▒k─▒┼č liman─▒d─▒r. B├╝t├╝n limanlar i├žin modernle┼čtirme ve geli┼čtirme gereklidir.

Split Liman─▒
H─▒rvatistan’─▒n b├╝y├╝k limanlar─▒ndan biri olan Split Liman─▒ ve civar─▒

Hava ula┼č─▒m─▒

Balkan ├žap─▒nda yayg─▒n bir havaliman─▒ a─č─▒ var olup her ├╝lkede uluslararas─▒ havaliman─▒ mevcuttur. Havalimanlar─▒nda geli┼čtirilme ihtiyac─▒ g├Âr├╝l├╝r. B├Âlgedeki bir├žok havaliman─▒ i├žin geli┼čtirme ├žal─▒┼čmalar─▒ yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Bunlardan birka├ž─▒ Makedonya’da ├ťsk├╝p ve Ohri ┼čehirlerinde ger├žekle┼čtirilmi┼čtir. ├ťsk├╝p Havaliman─▒ i├žin 2010 y─▒l─▒nda T├╝rkiye firmas─▒ TAV taraf─▒ndan ba┼člat─▒lan yenileme 2011 y─▒l─▒nda tamamlanm─▒┼č, havaliman─▒ 8 Eyl├╝l 2011 tarihinde operasyonlara ba┼člam─▒┼čt─▒r. Ohri Havaliman─▒ yenilemesi de Nisan 2011’de tamamlanm─▒┼čt─▒r. Kosova’daki Pri┼čtine Uluslararas─▒ Havaliman─▒ da yenileme kapsam─▒ndad─▒r. T├╝rk-Frans─▒z konsorsiyumu y├╝zde 90 Limak ve y├╝zde 10 Aeroport de Lyon ortakl─▒─č─▒, May─▒s 2010 tarihinde 20 y─▒l havaliman─▒n─▒ i┼čletme s├Âzle┼čmesi imzalad─▒. Yat─▒r─▒mlar─▒n 2012 y─▒l─▒nda tamamlanmas─▒ ├Âng├Âr├╝l├╝yor. Yenileme ├žal─▒┼čmalar─▒ Makedonya ve Kosova d─▒┼č─▒ndaki bir├žok ├╝lkede de g├Âr├╝l├╝r. Slovenya’da Ljubljana Havaliman─▒ ticaret plan─▒na g├Âre havaliman─▒ 2017 y─▒l─▒na kadar geli┼čtirilecek. Bu ├žal─▒┼čma Haziran 2012’de ba┼člat─▒lm─▒┼čt─▒r. H─▒rvatistan’daki Zagreb Havaliman─▒ i├žin 11 Nisan 2012 tarihinde Aeroports de Paris ┼čirketi ile H─▒rvatistan H├╝k├╗meti aras─▒nda 30 y─▒ll─▒k kullan─▒m anla┼čmas─▒ imzaland─▒. Bosna-Hersek’teki Saraybosna Uluslararas─▒ Havaliman─▒’nda ba┼člayan geli┼čtirme ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n 2013 y─▒l─▒nda bitmesi planlan─▒yor. S─▒rbistan’daki Belgrad Nikola Tesla Havaliman─▒ modernizasyonu kapsam─▒nda ┼×ubat 2012’de ├žal─▒┼čmalar ba┼člat─▒lm─▒┼čt─▒r. T├╝rkiye’deki Atat├╝rk Havaliman─▒’nda TAV Havalimanlar─▒, D─▒┼č ve ─░├ž Hatlar Terminali ile otoparkta yolculara sunulan konfor ile hizmet kalitesinde ve hava yollar─▒na sa─članan hizmette ivme yaratmak amac─▒yla ┼×ubat 2010’da da yeni bir geni┼čletme projesi ger├žekle┼čtirildi. ─░stanbul Atat├╝rk Havaliman─▒, mimarisi, yolcu ak─▒┼č h─▒z─▒ ve sundu─ču hizmet kalitesiyle sadece T├╝rkiye'nin en b├╝y├╝k havaliman─▒ de─čil, ayn─▒ zamanda t├╝m Avrupa'da ├Ânemli havalimanlar─▒ndan biri konumunda bulunuyor.

Selanik Uluslararas─▒ Havaliman─▒
Yunanistan’─▒n Ege k─▒y─▒s─▒ndaki Selanik Uluslararas─▒ Havaliman─▒

Sofya Havaliman─▒, 2010
Sofya Havaliman─▒, 2010

Al─▒┼čveri┼č ve t├╝ketim

Euro, Kuna, De─či┼čtirilebilir mark, Dinar, Denar, Lek, Lev, Ley b├Âlgede kullan─▒lan para birimleridir.

Balkan ├žap─▒ndaki al─▒┼čveri┼čte giyim, el yap─▒m─▒ ve m├╝cevherat, ├Ânde gelir. ├ťlke i├ži veya ├╝lkeler aras─▒ kara ula┼č─▒m─▒nda otob├╝s hatlar─▒ vard─▒r ve bunlar iyi durumdad─▒rlar. Demiryolu ula┼č─▒m─▒n─▒n kalitesi kesime g├Âre de─či┼čiklik g├Âsterir.

Balkanlar’─▒n ├žok k├╝lt├╝rl├╝ yap─▒s─▒n─▒n sonucu olarak b├Âlgede ├že┼čitli k├╝lt├╝r ├Âgeleri vard─▒r. B├Âlge yemek ve pi┼čirme k├╝lt├╝r├╝, ├že┼čitli mutfaklar─▒n birle┼čiminden olu┼čmu┼čtur. Yemek b├Âlge genelinde ucuzdur. B├Âlgede su rezervleri iyi d├╝zeydedir. Sular─▒n b├╝y├╝k k─▒sm─▒ i├žilebilirdir ama paketlenmi┼č su sat─▒┼č─▒ da yayg─▒nd─▒r. Alkol k─▒s─▒tlamalar─▒ yoktur. Bunun yan─▒nda M├╝sl├╝man n├╝fusun ya┼čad─▒─č─▒ kesimlerde alkole kar┼č─▒ tutum g├Âr├╝lebilir.

K├╝lt├╝r yap─▒s─▒

Edebiyat

Balkanlar’da ├žok k├╝lt├╝rl├╝ yap─▒ i├žerisinde, her k├╝lt├╝r-dil dairesi i├žinde ├že┼čitli edeb├« faaliyetler yap─▒lm─▒┼č ve yap─▒lmaya devam edilmektedir. Bu ┼čekilde olu┼čturulan eserler, ilgili dilin edebiyat d├╝nyas─▒ i├žinde yer alm─▒┼člard─▒r. Baz─▒ eserler ise, yaz─▒ld─▒─č─▒ dilin d─▒┼č─▒nda ba┼čka baz─▒ dillere de ├ževrilmi┼č, Nobel Edebiyat ├ľd├╝l├╝ gibi ├Âd├╝ller kazanm─▒┼čt─▒r. Bug├╝nk├╝ Balkan edebiyat─▒, dil a─čac─▒n─▒n be┼č ayr─▒ kolunda yer alan sekiz mill├« dil ile yaz─▒l─▒r. Bu edebiyat─▒ anlamada, Nikos Kazancakis’in “Zorba”s─▒, Ivo Andri─ç’in “Drina K├Âpr├╝s├╝” adl─▒ me┼čhur eseri, Ya┼čar Kemal’in “─░nce Memed”i, Fahir ─░z’in “An Anthology of Modern Turkish Short Stories” adl─▒ antolojisi, Ismail Kadare’nin “Kronik├ź n├ź gur” (Ta┼čtaki Kronik) eseri, Aleksandros Kotzias’─▒n “Jaguar”─▒, “An Anthology of Romanian Women Poets” (Adam J. Sorkin, Kurt W. Treptow) adl─▒ antoloji, Elisaveta Bagryana’n─▒n “Penelope of the Twentieth Century” eseri, Hristo Boy├žev’in “Albay Ku┼č’u yard─▒mc─▒ olabilir.

Mant─▒k kurgusunu sempatik bir ┼čekilde g├Âsteren ‘k├╝lt├╝rel kav┼čak’, ‘k├Âpr├╝’ tabirleri Balkanlar i├žin edebiyatta en ├žok kullan─▒lan mecazlar─▒n ba┼č─▒nda gelir. S├Âz konusu mecazlar, b├Âlgeye bir kimlik verir. Balkan edebiyat─▒n─▒ a├ž─▒klamada “dil” ├Âl├ž├╝t olarak koyulursa, hata ka├ž─▒n─▒lmaz olur. Slav dilleri ve dil bilimi yani ‘Balkan dil birli─či’ i├žinde yer alan belirsiz konu┼čur, okur veya edebiyatta yer alan ki┼či ve Balkanlar’daki b├╝t├╝n dillerde payla┼č─▒lan y├╝zlerce T├╝rk├že al─▒nt─▒ kelimenin d─▒┼č─▒nda, Balkan dilleri bug├╝n h├ól├ó yanl─▒┼č yolda, yabanc─▒ ve zordur. Balkan edebiyat─▒ i├žinde yer alan baz─▒ edebiyat├ž─▒lar a┼ča─č─▒da belirtilmi┼čtir.

Arnavut edebiyat├ž─▒lar:

  • Drit├źro Agolli
  • Fatmir Gjata
  • Jakup Mato
  • ─░smail Kadare

Bo┼čnak edebiyat├ž─▒lar:

  • Abdulah Sidran
  • D┼żevad Karahasan
  • Mehmedalija Mak Dizdar
  • Ned┼żad Ibri┼íimovi─ç

Bulgar edebiyat├ž─▒lar:

  • Alek Popov
  • Hristo Boy├žev
  • Lyuben Stoy├žev Karavelov
  • Stoyan Zagor├žinov

H─▒rvat edebiyat├ž─▒lar:

  • Ivo Andri─ç
  • Ivana Brli─ç-Ma┼żurani─ç
  • Miro Gavran
  • Predrag Matvejevi─ç

Macar edebiyat├ž─▒lar:

  • Arthur Koestler
  • Elie Wiesel
  • Ferenc Herczeg
  • Gy├Ârgy T├íbori
  • Imre Kert├ęsz
  • Imre Mad├ích
  • Lajos Zilahy

S─▒rp edebiyat├ž─▒lar:

  • Branislav Nu┼íi─ç
  • Jovan Jovanovi─ç Zmaj
  • Milorad Pavi─ç
  • Vasko Popa

Sloven edebiyat├ž─▒lar:

  • Andrej Blatnik
  • Drago Jan─Źar
  • Toma┼ż ┼áalamun
  • Vladimir Bartol

T├╝rk edebiyat├ž─▒lar:

  • Avni Eng├╝ll├╝
  • Enver Baki
  • Fahri Kaya
  • Hac─▒ ├ľmer L├╝tf├╝
  • Hasan Mercan
  • Necati Zekeriya
  • Nusret Di┼čo ├ťlk├╝
  • S├╝reyya Yusuf
  • Yahya Kemal Beyatl─▒
  • Zeynel Beksa├ž

Yunan edebiyat├ž─▒lar:

  • Dido Sotiriyu
  • Nikos Kazancakis
  • Mara Meimaridi
  • Yorgos Leonardos


M├╝zik

Balkan ├╝lkelerinde yap─▒lan m├╝zi─čin b├Âlge i├žinde ortak ├Âzellikleri vard─▒r. Balkan m├╝zikleri hareketli ve armoni zenginli─či a├ž─▒s─▒ndan, farkl─▒ bir zevk verir. Buna, etnik bir m├╝zik t├╝r├╝ de denebilir. Balkanlar’─▒n hemen hemen t├╝m ├╝lkelerinde kula─ča hitap eden melodiler ├žok benzer ve co┼čkular─▒ da ayn─▒d─▒r. Balkan m├╝zi─činde Rumeli T├╝rk m├╝zi─činin etkisi de vard─▒r. Bunun gibi k├╝├ž├╝c├╝k etnik gruplar─▒n renkliliklerini katt─▒klar─▒ koca bir olu┼čumdur. Dikkat edilirse, yery├╝z├╝n├╝n ├╝retti─či m├╝zik birikimlerinin i├žinde kendini hemen belli eden, hem melodilerinin hem de bunlar─▒ yorumlay─▒┼č bi├žimlerinin ├žok net karakteristikleri olan bir m├╝zik gelene─čidir. Bu ├Âzel olu┼čumun temelinde kabaca, ge├žmi┼či Hristiyanl─▒k ├Âncesi d├Âneme denk gelen Slav gelene─čiyle Do─ču Roma ve Osmanl─▒’dan ├Âgelerin bir bile┼čimi yer al─▒r. Slav gelene─či, Yunan ├Âgeleri ve Osmanl─▒ ile Bizans’─▒ kapsayan Anadolu renkleri, ├Âzg├╝n bir etkile┼čim ile bug├╝n Balkan m├╝zi─či denilen zengin m├╝zik birikimini olu┼čturmu┼čtur.

Balkanlar’da ├žok├ža rastlanabilen ├žalg─▒: Akordeon

Balkan m├╝zi─či, T├╝rk k├╝lt├╝r├╝ne ├žok yak─▒nd─▒r. Y─▒llarca ayn─▒ topraklarda ya┼čand─▒─č─▒ ve benzer k├╝lt├╝rler payla┼č─▒ld─▒─č─▒ Balkan ve Do─ču Avrupa ├╝lkelerinin oldu─ču kadar, T├╝rkiye’deki ├çingenelerin de m├╝zi─či budur. Balkanlar’daki m├╝zik, Avrupa’n─▒n geri kalan─▒ndan epey farkl─▒l─▒k g├Âstermi┼čtir ├ž├╝nk├╝ Balkan halklar─▒ndan hepsinin Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ile k├╝lt├╝rel ge├žmi┼či mevcuttur ve bu m├╝zi─čin en ├Ânemli ├Âzelli─či karma┼č─▒k ritmidir.

Mutfak

Balkanlar’─▒n genelinde belli oranda ortakl─▒klara sahip bir mutfak k├╝lt├╝r├╝d├╝r. Bu mutfak i├žinde Balkan ├╝lkelerinin kendisine ait ├Âzellikleri vard─▒r ve Akdeniz mutfa─č─▒ndan etkilenmi┼čtir. Balkan yemek k├╝lt├╝r├╝ T├╝rk, Yunan, ─░talyan, Avusturyal─▒, Macar ve yerel yemek ve pi┼čirme k├╝lt├╝rlerinin kar─▒┼č─▒m─▒d─▒r. K├╝lt├╝rel kimli─čin ortaya koyulmas─▒nda Balkan mutfa─č─▒n─▒n ciddi bir form olabilece─či ├Âne s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. Bu mutfakla ilgili iki g├Âr├╝┼č vard─▒r: 1) Balkan b├Âlgesinde yayg─▒n ┼čekilde payla┼č─▒lan bir beslenme yap─▒s─▒ vard─▒r. 2) ─░nsanlar benzer temel yiyecekleri t├╝ketir. Alexander Kiossev’e g├Âre Balkan kimli─činin varl─▒─č─▒n─▒ ispat etmek i├žin en az iki yol var; ─▒rk ├Âzellikleri ve mutfak. Kiossev’e g├Âre, Balkanlar’─▒n d─▒┼č─▒nda bulunan bir Balkanl─▒, ba┼čka bir Balkanl─▒ ki┼čiyi y├╝z ├Âzellikleri, y├╝r├╝y├╝┼č tarz─▒ ile genellikle tan─▒r. Mutfak, bir├žok Balkanl─▒ i├žin bir di─čer payla┼č─▒lan ┼čeydir.

Y├Âresel et lezzetlerinden kebaplar
Y├Âresel et lezzetlerinden kebaplar

K├╝lt├╝rel etkile┼čim

Balkanlar’da ya┼čam─▒┼č olan ve ya┼čayan bir├žok millet, birbirleri ile de─či┼čen derecelerde etkile┼čim i├žinde olmu┼člard─▒r. Bu etkile┼čim ortak hayat, evlenme, g├Â├ž, sava┼č gibi ├že┼čitli olaylarla kurulmu┼č ve g├╝n├╝m├╝ze gelmi┼čtir. B├Âlgede bir├žok millet ve bunlar─▒n k├╝lt├╝rel ├Âzellikleri i├žinde baz─▒ k├╝lt├╝rler daha bask─▒n olmu┼člard─▒r. B├Âlgede tarihten g├╝n├╝m├╝ze dek Slav k├╝lt├╝r├╝, T├╝rk k├╝lt├╝r├╝, Yunan k├╝lt├╝r├╝ a─č─▒rl─▒kl─▒ yap─▒lar olu┼čmu┼čtur. Balkan k├╝lt├╝r├╝ olarak da belirtilen bu k├╝lt├╝r, belli ba┼čl─▒ k├╝lt├╝rlerin beraberli─činden, harman─▒ndan ortaya ├ž─▒km─▒┼č, bug├╝ne ula┼čm─▒┼čt─▒r.

K├╝lt├╝rel etkile┼čimin temel ta┼č─▒y─▒c─▒s─▒ olan dil, b├Âlgedeki bir├žok millet ├╝zerinde etkile┼čimi sa─člam─▒┼čt─▒r. Bu k├╝lt├╝rel etkile┼čimde T├╝rk├že, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču’nun b├Âlgede idaresini kurdu─ču 14. y├╝zy─▒ldan itibaren merkez├« bir yere sahiptir. T├╝rk├že, b├Âlgedeki bir├žok dili etkilemi┼čtir.

T├╝rk├že, bug├╝n ya┼čayan dillerin en ya┼čl─▒lar─▒ndan biridir ve bu tarih derinli─či yan─▒nda mek├ónca da geni┼č bir co─črafyaya sahiptir. T├╝rk├ženin konu┼čucular─▒, bu geni┼č tarih ve co─črafya diliminde bir├žok devlet kurmu┼člar, kom┼čuluklar─▒nda yer alan kavimlerden bir├žok bilgi ├Â─črenmi┼čler ve kom┼čular─▒na da bir├žok bilgi ├Â─čretmi┼člerdir. T├╝rklerin kom┼čular─▒na ├Â─črettikleri ile kom┼čular─▒ndan ├Â─črendikleri bilgilerin adlar─▒, T├╝rk├že ile ona kom┼ču olarak ya┼čayan ba┼čka diller aras─▒nda, olduk├ža zengin bir s├Âz al─▒┼čveri┼čine yol a├žm─▒┼čt─▒r.

Di─čer dillerdeki yer adlar─▒

Balkanlar’da Milad─▒n ├Âncesindeki y─▒llardan ba┼člay─▒p ├že┼čitli yo─čunluklarla geli┼čen, Osmanl─▒ devri ile beraber de k├Âkle┼čen T├╝rk ├Âzellikleri, bug├╝n Balkan T├╝rkleri d─▒┼č─▒nda, Balkanlar’da ya┼čayan di─čer halklarda da ├že┼čitli ┼čekillerde g├Âr├╝lmektedir. T├╝rk├ženin d─▒┼č─▒nda, s├Âz konusu Balkan dilinde kullan─▒lacak kadar i├žselle┼čen T├╝rk├že yer adlar─▒, bu izlerden birisi say─▒l─▒r. Balkanlar’da yerle┼čim birimleri ve yerlerin adlar─▒n─▒n T├╝rk├že isimleri, 600 y─▒l civar─▒ndaki siyasi ve sosyal geli┼čimler olarak olu┼čmu┼čtur. Burada s├Âz├╝ edilen durum ise, T├╝rk├žede kullan─▒lan ┼čekillerden ba─č─▒ms─▒z olarak, ilgili dilde ya┼č─▒yor olmas─▒d─▒r. Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču XX. y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda Balkanlar’daki topraklar─▒n─▒ kaybetti. Bu d├Ânem sonras─▒nda Balkanlar’─▒n muhtelif b├Âlgelerinde ├že┼čitli devletler kuruldu. Bu devletler, ilgili b├Âlgede egemenli─či ele ge├žiren milletin idaresi ┼čeklinde geli┼čmi┼čtir. Osmanl─▒ egemenli─či sonras─▒nda Balkanlar’da kurulan bu devletlerin yeni idareleri taraf─▒ndan Osmanl─▒ d├Ânemi toponimlerinin (yer adlar─▒n─▒n) bir k─▒sm─▒ de─či┼čtirilmi┼čtir. Bu de─či┼čiklikler, her b├Âlgede, egemenli─či ele ge├žiren milletin dili veya k├╝lt├╝r├╝ y├Ân├╝nde olmu┼čtur. B├Âylece Balkanlar’da ya┼čayan milletlerin dillerinde (T├╝rkler d─▒┼č─▒nda) de─či┼čtirilmi┼č yeni toponimler kullan─▒ma girmi┼č, eski bilgi zamanla haf─▒zalardan silinmi┼čtir. Sonu├žta y├╝zy─▒llarca kullan─▒ld─▒ktan sonra di─čer milletlerce de─či┼čtirilen bu toponimler T├╝rk dilinde kalm─▒┼č, Osmanl─▒ T├╝rk├žesinden miras olarak T├╝rkiye T├╝rk├žesine gelmi┼čtir.

S├Âz konusu Balkan dilindeki ┼čekilleri ile yer adlar─▒na ├Ârnek i├žin S─▒rbistan’da Ada, Adakale, Alibunar, Bor, Kula, Majdanpek, Novi Pazar, ─ćuprija, Surduk; Makedonya’da Demir Hisar, Demir Kapija, Kumanovo; Bosna-Hersek’te Sarajevo, Tuzla, Od┼żak, ─îardak; H─▒rvatistan’da Bakar; Arnavutluk’ta Bayram Curri, Kepenek, Ahmetaj, Elbasan; Bulgaristan’da Harmanli, K─▒rcaali, Kazanl─▒k, Kula, Pazardzik, Durankulak, Pamukci; Karada─č’da Mahala, Virpazar, Kazanci, Timar, Han, Kula; Kosova’da T├╝rk├že d─▒┼č─▒ndaki ┼čekillerde Elezhan, Ferizaj, Mamusha; Romanya’da Teleorman, Baba Ana, Azaplar, Tuzla, Topalu, Saraiu, Techirghiol, Babadag, Be┼čtepe ┼čeklindedir.

Balkan dillerindeki al─▒┼čveri┼č

T├╝rk dili ile Macar dili etkile┼čiminde T├╝rk├žedeki Macarca al─▒nt─▒lar varos “┼čehir” > varo┼č “┼čehirlerin sur d─▒┼č─▒ mahallesi” gibi birka├ž kelimeyle s─▒n─▒rl─▒d─▒r. Macarcadaki T├╝rk├že ├Âgeler ise ├že┼čitli d├Ânemlerde olmu┼čtur. 15. y├╝zy─▒la kadar Macarcaya ge├žen 485 kelime uzun uzun m├╝zakere edilmi┼čtir. Macarcaya Osmanl─▒ d├Âneminde 1312 kelime yan─▒nda, 402 ┼čah─▒s ad─▒ ve 224 yer ad─▒ bulunmaktad─▒r. Rumencede 1700-3000 aras─▒ T├╝rk├že al─▒nt─▒, G├╝ney Slavlar─▒n─▒n dillerinde (S─▒rp-H─▒rvat├ža) 8742 T├╝rk├že kelime al─▒nt─▒land─▒─č─▒ belirtilmi┼čtir. Bulgarcada en az 3500 T├╝rk├že al─▒nt─▒ vard─▒r. Bulgarlar─▒n yeni dili olan Bulgar Slavcas─▒ndan T├╝rk├že ├žete, gocuk, kulu├žka gibi birka├ž s├Âz ge├žmi┼čtir. Arnavut├žadaki T├╝rk├že unsurlar─▒ g├Âsteren bir s├Âzl├╝kte varyantlar─▒yla birlikte 4078 madde yer al─▒r. Olivera Ya┼čar-Nasteva’n─▒n Makedoncadaki T├╝rk├že unsurlar─▒ de─či┼čik y├Ânleriyle inceleyen eserinde, 3089 T├╝rk├že s├Âz yer almaktad─▒r.

Yunanca ile T├╝rk├že etkile┼čiminde T├╝rk├žedeki Yunanca unsurlar─▒n say─▒s─▒ ├že┼čitli yay─▒nlarda 347-900 aras─▒nda belirtilmi┼čtir. Yunancadaki T├╝rk├že unsurlar─▒n say─▒s─▒ ise K. Kukkidis’e g├Âre 3000 ve P. Georgidas’a g├Âre 1968’dir.

Balkanlar kelimesi hakk─▒nda bilgi nedir TDK s├Âzl├╝k anlam─▒ ve a├ž─▒klamas─▒ ne?

isim, ├Âzel

H─▒rvatistan, S─▒rbistan, Karada─č, Kosova, Slovenya, Arnavutluk, Makedonya, Bosna-Hersek, Bulgaristan, Romanya, Yunanistan ve Trakya'y─▒ i├žine alan b├Âlge:

      "Balkanlar, be┼če belki alt─▒ya, ka├ž halk sahip ├ž─▒karsa o kadara b├Âl├╝necek." - Necati Cumal─▒

Yorum G├Ânder

Daha yeni Daha eski