balyemez

 

balyemez

├ľzellikle kale d├Âvmek i├žin kullan─▒lan orta ├žapta uzun menzilli top. Osmanl─▒ ordusunda ├Âzellikle XVI. ve XVII. y├╝zy─▒llarda ku┼čatma sava┼člar─▒nda kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Osmanl─▒ ordusu i├žin ─░stanbul ve Budin tophanelerinde d├Âk├╝m├╝ yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Balyemez, Osmanl─▒lar─▒n XVI. asr─▒n ba┼člar─▒ndan XIX. asr─▒n ba┼člar─▒na kadar, ├Âzellikle kale muhasaralar─▒nda kulland─▒klar─▒ uzun menzilli bir batarya topudur. Kaynaklarda zaman zaman b├╝y├╝k balyemez topu olarak adland─▒r─▒lan ve Evliya ├çelebi’nin ejder-heft ser mis├ól ve ser├ómed diye nitelendirdi─či balyemez toplar─▒n─▒n men┼čei ve k├Âkeni hakk─▒nda farkl─▒ g├Âr├╝┼č ve yorumlar bulunmaktad─▒r. Bunlar aras─▒nda hakim g├Âr├╝┼č bu kelimenin Avrupa as─▒ll─▒ oldu─ču ve Osmanl─▒lar─▒n bu kelimeyi kendi telaffuzlar─▒ do─črultusunda de─či┼čtirmi┼č oldu─čudur. Kelimenin asl─▒n─▒n hangi dilden ne┼čet etti─či hususu ise me┼čk├╝l m├╝lahazalar i├žermektedir.

{tocify} $title={─░├žindekiler}

Etimolojik k├Âkeni

─░talyanca ballamezza ("yar─▒m top"), balliamezza ya da balimezzo s├Âzc├╝klerinin bozulmu┼č ┼čeklidir. Venedik ve Cenevizlilerden al─▒nd─▒─č─▒ iddia edildi─či gibi, Avusturyal─▒lar─▒n kulland─▒klar─▒ "faule metze" (1411 y─▒l─▒nda Almanya'da icat edilmi┼č benzer bir top ├že┼čidi) s├Âzc├╝─č├╝nden T├╝rk├žeye t├╝retilmi┼č oldu─ču tezi de yayg─▒nd─▒r. Osmanl─▒ devrinde Fars├ža'ya da ├ževrilerek "asel ne-mihored" diye de kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.

├ľzellikleri

Kara ve deniz sava┼člar─▒nda kullan─▒lan uzun menzilli balyemezler tun├žtan d├Âk├╝l├╝rd├╝. Balyemez top kal─▒plar─▒na erimi┼č tun├ž yar─▒m saatte dolar ve bir hafta kal─▒pta b─▒rak─▒larak so─čutulurdu.

Evliya ├çelebi balyemez kelimesinin T├╝rk├že as─▒ll─▒ oldu─čunu g├Âstermek i├žin bir anekdot verir. ├çelebi, 1663 y─▒l─▒nda yap─▒lan Uyvar muhasaras─▒ esnas─▒nda d├╝┼čmandan ele ge├žirilen bir balyemez topunun ├╝zerinde s├óhibu’n-nasr S├╝leyman H├ón mimme ya’mel ser- rihteg├ón-─▒ derg├óh- ─▒ ├ól├« B├óli yazmakta oldu─čunu g├Ârm├╝┼č ve istidradi olarak, bu topu yapan ki┼činin, sevmedi─či i├žin ├Âmr├╝nde hi├ž bal yemedi─čini ve onun yapm─▒┼č oldu─ču toplar─▒n da onun bu durumuna nisbetle bal yemez diye ┼č├Âhret buldu─čunu belirtir. Evliya ├çelebi’nin bu d├╝┼č├╝ncesine en ciddi tenkidler yine Osmanl─▒ca k├ómuslardan gelmektedir. Resimli K├ómus-─▒ Osman├«, bu top mucidi Balyamezzi nam italyal─▒n─▒n ismine izafetle m├╝semm├ó iken, kudem├óca T├╝rk├že zannedilerek balyemez ┼čekline konulmu┼č ve daha sonralar─▒ ─▒st─▒lahperver├ón taraf─▒ndan ‘asel nemi h├╗red’ diye terc├╝me edilmi┼čtir diyerek bu ismin Evliya ├çelebi’nin anlatt─▒─č─▒ gibi T├╝rk├že olamayaca─č─▒n─▒ belirtir. ┼×emsettin S├ómi’de, Kam├╗s-─▒ T├╝rk├«’de ayn─▒ ┼čekilde bu ismin T├╝rk├že olmad─▒─č─▒n─▒ belirtir.

Bella ve Mezza as─▒ll─▒ Latince kelimelerin Avusturyal─▒lar taraf─▒ndan birle┼čtirilmi┼č hali balimoz kelimesinin T├╝rk├žeye uygulanm─▒┼č ┼čekli oldu─ču da baz─▒ kaynaklarda belirtilmi┼čtir. Defter-i Galatat’ta da, ayn─▒ kelimenin Latince asl─▒n─▒n k├╝re manas─▒ndaki ‘bal’ ile yar─▒m manas─▒ndaki ‘voynez’in bir araya gelmesinden olu┼čtu─čunu ve buna g├Âre ‘balyemez’in yar─▒m k├╝re ┼čeklinde top demek olabilece─či belirtilmi┼čtir.

Alman as─▒ll─▒ ara┼čt─▒rmac─▒ Kissling, bu topun ismi hakk─▒nda m├╝stakil bir makale ne┼čretmi┼č ve bu kelimenin asl─▒n─▒n -italyanca olma ihtimali bulunmakla beraber- daha kuvvetli bir ihtimal ile Almanca faule metze olabilece─či ├╝zerinde uzun uzad─▒ya durmu┼čtur.

balyemez kelimesi hakk─▒nda bilgi nedir TDK s├Âzl├╝k anlam─▒ ve a├ž─▒klamas─▒ ne?

isim, eskimi┼č, ─░talyanca ballamezza

Kara ve deniz sava┼člar─▒nda kullan─▒lan, orta ├žapta, uzun menzilli, tun├žtan top.

Tarih Terimleri S├Âzl├╝─č├╝ - 1974

Osmanl─▒ ordusunda kullan─▒lan ├žap─▒ en b├╝y├╝k ve menzili uzun bir top.

Kelime K├Âkeni

Venedik├že balla ramada "bahriyede bir t├╝r top" deyiminden al─▒nt─▒d─▒r. Venedik├že deyim Venedik├že balla "top" s├Âzc├╝─č├╝nden t├╝retilmi┼čtir. Daha fazla bilgi i├žin balon maddesine bak─▒n─▒z.

Tarihte En Eski Kaynak

balimoz [ Evliya ├çelebi, Seyahatname (1680 y─▒l─▒ndan ├Ânce) : k├ófire birka├ž balyemez urub ]

Yorum G├Ânder

Daha yeni Daha eski