belirme

 

belirme

Belirme (zuhur, ─░ng. emergence), karma┼č─▒k bir sistemde yeni ve uyumlu yap─▒lar, desenler ve ├Âzelliklerin ortaya ├ž─▒kmas─▒ s├╝recidir. Belirmi┼č fenomen, sistemin elemanlar─▒ aras─▒nda etkile┼čim dinamikleri sonucunda olu┼čur. Belirmi┼č fenomen ├žo─čunlukla g├Ârece basit par├žalar─▒n g├Ârece basit etkile┼čimlerinden ├ž─▒kan beklenmedik, s─▒radan olmayan sonu├žlard─▒r. Karma┼č─▒k bir sistemi daha az karma┼č─▒k olandan ay─▒ran ┼čey, karma┼č─▒k sistemde baz─▒ davran─▒mlar─▒n ve desenlerin, elemanlar─▒n aras─▒ndaki ili┼čkilerin dokusu gere─či ortaya ├ž─▒kmalar─▒d─▒r.

{tocify} $title={─░├žindekiler}

Belirmi┼č ├Âzellikleri

Bir belirmi┼č davran─▒m, belirmi┼č nitelik veya zuhur eden ├Âzellik, bir ortamda belirli say─▒da basit birim (ajan) ├žal─▒┼č─▒rken, grup olarak karma┼č─▒k hareketler olu┼čturdu─čunda g├Âzlemlenebilir. Birden fazla ┼čeyden olu┼čmu┼č bir sistem bu ┼čeylerin sahip olduklar─▒ ├Âzelliklerin toplam─▒ndan fazlas─▒n─▒ i├žerebilir. ├ľrne─čin, bir d├╝zlemde iki nokta d├╝┼č├╝n├╝n. Bu noktalar aras─▒nda bir uzakl─▒k olacakt─▒r. Bu uzakl─▒─č─▒n kendisi bir noktan─▒n bir ├Âzelli─či olmay─▒p, sadece noktalar aras─▒ndaki ili┼čkide kendini g├Âsterir. Belirmi┼č ├Âzellikler sadece sistemin i├žindeki elemanlar aras─▒ndan de─čil, ayn─▒ zamanda di─čer belirmi┼č ├Âzellikler aras─▒ndan da ├ž─▒kabilir. Bu ├Âzelliklerin say─▒s─▒ ve inceli─či, gerek elemanlar─▒n gerekse de ├Ânc├╝l olarak belirmi┼č ├Âzelliklerin say─▒s─▒ndan ├žok daha fazla olabilir.

Belirmi┼č ├Âzellikler bir karma┼č─▒k sistem ├že┼čitlilik, organizasyon ve ba─č─▒ml─▒l─▒─ča ula┼č─▒nca ortaya ├ž─▒kar. ├ľzelli─čin kendisi genellikle ├Âng├Âr├╝lemez ve benzersizdir. Sistemin evriminin yeni bir boyutunu temsil eder. Karma┼č─▒k davran─▒mlar veya ├Âzellikler, hi├žbir tek birimin ├Âzelli─či olmad─▒─č─▒ gibi daha alt seviyedeki birimlerin hareketlerine indirgerek de ├Âng├Âr├╝lemezler. Bir ku┼č veya bal─▒k s├╝r├╝s├╝n├╝n davran─▒m─▒ bu kavram i├žin kolayca anla┼č─▒labilecek ├Ârneklerdir. S├╝r├╝n├╝n hareketini anlamak tek tek bal─▒k veya ku┼člar─▒n hareketini anlamaktan daha zordur.

Belirme a├ž─▒s─▒ndan bak─▒ld─▒─č─▒nda zek├ó, n├Âronlar aras─▒ndaki ba─člant─▒lardan belirir ve bu persfektiften bak─▒ld─▒─č─▒nda beyni olu┼čturan n├Âronlar zeki olmasa da beyinin zeki olmas─▒n─▒ a├ž─▒klamak i├žin bir "ruh" kavram─▒ ortaya atmak gerekli de─čildir.

Belirmi┼č davran─▒m oyun ve oyun tasar─▒m─▒ i├žin de ├Ânemlidir. ├ľrne─čin, poker oyunu, ├Âzellikle de belirli bir art─▒r─▒m yap─▒s─▒ olmayan limitsiz formlar─▒, genellikle belirmi┼č davran─▒m taraf─▒ndan y├Ânetilir. ├ľrne─čin, kurallar oyuncuya pas ge├žmesini zorunlu k─▒lmaz ama ├žo─ču oyuncular bunu yapar. Oyun belirmi┼č davran─▒m taraf─▒ndan y├Ânetildi─či i├žin kurallar ayn─▒ olsa da bir poker masas─▒ndaki oyun di─čerinden tamamen farkl─▒ olabilir. Oyun varyasyonlar─▒ belirmi┼č meta-oyunun ├Ârnekleridir ve yeni oyunlar─▒n evrimle┼čmesine kataliz├Âr olurlar.

Belirmi┼č yap─▒lar

Belirmi┼č yap─▒lar tek bir olay veya kural taraf─▒ndan yarat─▒lmam─▒┼č desenlerdir. Sisteme bir desen olu┼čturmas─▒ komutunu veren bir ┼čey yoktur ama her par├žan─▒n di─čerleri ile olan etkile┼čimi karma┼č─▒k bir s├╝re├ž sonucu d├╝zene yol a├žar. Belirmi┼č yap─▒lar─▒n par├žalar─▒n─▒n toplamlar─▒ndan fazlas─▒ olduklar─▒ s├Âylenebilir, ├ž├╝nk├╝ bu belirmi┼č d├╝zen ├že┼čitli par├žalar─▒n bir araya gelmesiyle ortaya ├ž─▒kmaz. Bu par├žalar─▒n etkile┼čimi ├Ânemlidir.

Biyolojiden bir ├Ârnek olarak kar─▒nca kolonisini alabiliriz. Krali├že kar─▒ncalara ne yapmalar─▒ konusunda direkt emirler vermez. Bunun yerine, her kar─▒nca ├že┼čitli uyar─▒lara kimyasal koku ┼čeklinde reaksiyon verir. Bu uyar─▒lar larva, di─čer kar─▒ncalar, d├╝┼čmanlar, yemek ve ├žop biriktirme olabilir. Kar─▒nca bu kimyasal kokuyu ard─▒nda bir iz olarak b─▒rak─▒r ve bu iz di─čer kar─▒ncalar i├žin yeni bir uyaran olur. Burada her kar─▒nca sahip oldu─ču genetik kodlar neticesinde sadece kendi etraf─▒ndakilere tepki veren otonom bir birimdir. Merkezi bir karar alma olmamas─▒na ra─čmen, kar─▒nca kolonileri karma┼č─▒k davran─▒m g├Âsterirler ve hatta geometrik problemleri dahi ├ž├Âzebilirler.

Belirmi┼č yap─▒lar ┼čehirleri ve galaksilerin ┼čekli gibi bir├žok do─čal fenomeni de i├žerirler. Komuta olmadan d├╝zen olu┼čturduklar─▒ i├žin entropi prensiplerini yener g├Âr├╝n├╝rler.

Belirmi┼č sistemler

Belirmi┼č s├╝re├žler ve davran─▒mlar, ├žok h├╝creli biyolojik yap─▒lardan h├╝cresel otomatlara, organizasyon olgular─▒ndan bilgisayar sim├╝lasyonlar─▒na kadar ├žok ├že┼čitli yerlerde g├Âzlemlenebilir. Borsa belirmi┼čli─čin b├╝y├╝k ├Âl├žekteki bir ├Ârne─čidir: bir b├╝t├╝n olarak ┼čirketlerin d├╝nya ├žap─▒nda g├Ârece fiyatlar─▒n─▒ d├╝zenlemesine ra─čmen, lider olarak kabul edilebilecek, pazar─▒n t├╝m├╝n├╝n ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ kontrol eden bir birim yoktur. Her ajan veya yat─▒r─▒mc─▒, sadece porf├Ây├╝ndeki say─▒l─▒ firmadan haberdard─▒r ve pazar─▒n belirli d├╝zenleyici kurallar─▒n─▒ izlemek zorundad─▒r. Bireysel yat─▒r─▒mc─▒lar─▒n etkile┼čimleri sayesinde borsan─▒n karma┼č─▒kl─▒─č─▒ bir b├╝t├╝n olarak belirir.

Belirmi┼č yap─▒lar organizasyonun de─či┼čik seviyelerinde oraya ├ž─▒kabilir. Daha ├Ânce belirtildi─či gibi, galaksilerin uzaydaki yap─▒s─▒ evrendeki enerji ve maddenin da─č─▒l─▒m─▒n─▒n belirmi┼č bir ├Âzelli─čidir. Benzer ┼čekilde hava durumu olgusu, ├Ârne─čin f─▒rt─▒nalar, hayat─▒n kendisi gibi belirmi┼č ├Âzelliklerdir. Belirmi┼č kendi kendine organizasyon, b├Âlge planlamas─▒n─▒n yap─▒lmad─▒─č─▒ ┼čehirlerin ortaya ├ž─▒kmas─▒nda s─▒kl─▒kla g├Âr├╝l├╝r.

Fizikte belirme

Fizikte belirme makroskopik sistem mikroskopik sistemin toplam─▒ olmas─▒na ra─čmen, mikroskopik de─čil makroskopik bir seviyede olu┼čan fenomenler i├žin kullan─▒l─▒r. Baz─▒ ├Ârnekler ┼čunlard─▒r:

  1. S─▒cakl─▒k. Tek tek par├ža├ž─▒klar─▒n enerjisi, momenti ve h─▒zlar─▒ olabilir ama s─▒cakl─▒klar─▒ olamaz. S─▒cakl─▒k sadece termodinami─čin kurallar─▒n─▒n ├žal─▒┼čaca─č─▒ miktarda par├ža toplan─▒nca belirir. Ayn─▒ ┼čekilde, temel par├žac─▒klar (veya atomlar) ayr─▒ ayr─▒ kat─▒, s─▒v─▒ veya gaz halleri ile mevcut de─čillerdir. Bu olgular atomik seviyenin ├╝st├╝nde belirler.
  2. Renk. Protonlar veya elektronlar gibi temel par├žac─▒klar─▒n renkleri yoktur. Sadece bunlar atomlar halinde d├╝zenlendi─či zaman ─▒┼č─▒─č─▒n baz─▒ dalga boylar─▒n─▒ emip baz─▒lar─▒n─▒ yans─▒t─▒rlar ve b├Âylece bir renge sahip olduklar─▒ s├Âylenebilir. (kuarklar─▒n renk de─či┼čimi olarak adland─▒r─▒lan bir ├Âzelli─či olsa da bu sadece ┼čekilsel bir isimdir ve rengin g├╝nl├╝k kullan─▒m─▒yla ilgisi yoktur)
  3. S├╝rt├╝nme. Temel par├žac─▒klar s├╝rt├╝nmesizdirler veya daha kesin bir ifadeyle bu par├žac─▒klar─▒n aras─▒ndaki kuvvetler korunumludur. Ancak, y├╝zeyleri birbirine s├╝rt├╝ld├╝─č├╝ zaman enerji emebilen, maddenin daha karma┼č─▒k yap─▒lar─▒ d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝ zaman s├╝rt├╝nme belirir. Benzer bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ viskozite, elastisite gibi olgulara da uygulanabilir.

Par├žac─▒k fizi─činin baz─▒ teorileri, hatta k├╝tle, uzay ve zaman gibi bazi yap─▒lar bile daha temel olgulardan (Higgs boson veya sicim teorisi gibi) ├ž─▒km─▒┼č belirmi┼č fenomen olarak g├Âr├╝lebilir. Kuantum mekani─činin baz─▒ yorumlar─▒nda, her objenin belirli bir pozisyonu, momenti, vb. vard─▒r diyen deteministik ger├žeklik alg─▒s─▒ asl─▒nda bir belirmi┼č fenomendir ├ž├╝nk├╝ maddenin ger├žek hali tek bir pozisyon veya momentumu olmas─▒ gerekmeyen bir dalga fonksiyonu olarak tan─▒mlanm─▒┼čt─▒r.

B├╝t├╝n bu ├Ârneklerde, makroskopik seviyedeki belirmi┼č fenomen mikroskopik seviyede direkt olarak var olmayabilir ama makroskopik seviyedeki varl─▒─č─▒ mikroskopik seviyede fizik kanunlar─▒n─▒n uygulanmas─▒yla a├ž─▒klanabilir.

Belirmi┼č fenomen, b├╝t├╝n maddeyi onu olu┼čturan par├žalarla a├ž─▒klamaya ├žal─▒┼čan indirgemeci fizik teorisinin neden ya┼čayan varl─▒klar gibi kompleks nesneleri a├ž─▒klamay─▒ umdu─čunu g├Âsterir. Bunun yan─▒nda, belirmi┼č fenomen a┼č─▒r─▒ indirgemecili─če bir uyar─▒d─▒r ├ž├╝nk├╝ belirmi┼č fenomenin mikroskopik a├ž─▒klamas─▒ ├žok karma┼č─▒k veya pratik kullan─▒m i├žin ├žok alt seviyede kalabilir. ├ľrne─čin, e─čer kimya, par├žac─▒k fizi─čindeki etkile┼čimlerden belirmi┼č olarak, h├╝cre biyolojisi kimyadaki etkile┼čimlerin belirmi┼č olarak, insanlar h├╝cre biyolojisindeki etkile┼čimlerden belirmi┼č olarak, medeniyet insanlar─▒n etkile┼čimlerdinden belirmi┼č olarak ve insanl─▒k tarihi medeniyetlerin etkile┼čimden belirmi┼č olarak a├ž─▒klanabilir olsa da, bu tek ba┼č─▒na bunun kolay oldu─čunu veya insanl─▒k tarihinin par├žac─▒k fizi─či kanunlar─▒ ile a├ž─▒klanmas─▒n─▒n istenilirli─čini g├Âstermez. (Ama yine de bu, baz─▒lar─▒n─▒n belirmi┼č karma┼č─▒k fenomenlerin (insanl─▒k tarihi gibi) daha temel teoriler ile ili┼čkili basit yasalarla a├ž─▒klanmas─▒ ile ilgili hipotezler ortaya atmas─▒n─▒ engellememi┼čtir. ├ľrne─čin Kodratiev dalgas─▒ veya bilimkurgu olan psikotarih'e bak─▒n─▒z.

belirme kelimesi ne demek TDK s├Âzl├╝k anlam─▒ ve a├ž─▒klamas─▒ nedir?

isim

Belirmek i┼či; tebar├╝z, tebell├╝r, tecess├╝m.

Yorum G├Ânder

Daha yeni Daha eski