beyin

 

beyin
Bir ┼čempanze beyni

Beyin (Eski T├╝rk├žede me├▒i, Orta T├╝rk├žede mengi ya da meyin), sinir sisteminin merkezi olarak hizmet eden bir organ─▒d─▒r. B├╝t├╝n omurgal─▒ hayvanlar ve ├žo─ču omurgas─▒z hayvan -baz─▒ s├╝ngerler, knidliler, tulumlular ve derisi dikenliler gibi omurgas─▒zlar hari├ž- beyne sahiptir. Ba┼č k─▒sm─▒nda; duyma, tatma, g├Ârme, denge, koklama gibi duyulara hizmet eden organlara yak─▒n bir noktada bulunan beyin omurgal─▒lar─▒n v├╝cudundaki en karma┼č─▒k organd─▒r. Normal bir insanda serebral korteksin (en geni┼č k─▒sm─▒) 15-33 milyar n├Ârondan m├╝te┼čekkil oldu─ču tahmin edilmektedir. Her biri birka├ž bin n├Âronla sinaps denen ba─člant─▒lar yard─▒m─▒yla ba─čl─▒d─▒r. Bu n├Âronlar birbirleriyle akson denen uzun protoplazmik lifler yard─▒m─▒yla ileti┼čim kurar. Aksonlar bilgiyi beynin di─čer k─▒s─▒mlar─▒na yahut v├╝cudun spesifik al─▒c─▒ h├╝crelerine ta┼č─▒r.

Fizyolojik olarak, beynin fonksiyonu v├╝cudun di─čer organlar─▒n─▒n merkezi kontrol├╝n├╝ sa─člamakt─▒r. Hormon denen kimyasallar─▒n salg─▒lanmas─▒n─▒n i┼čletimi ve kas aktivitesinin olu┼čumu v├╝cudun di─čer organlar─▒ ├╝zerindeki i┼člevlerindendir. Bu merkezi kontrol ├ževredeki ufak de─či┼čimlere bile gayet s├╝ratli ve koordine bir tepki vermeyi sa─člar. Baz─▒ temel tepkilerden olan refleksler, omurili─čin ve ├ževresel gangliyonlar─▒n arac─▒l─▒─č─▒yla ger├žekle┼čebilir, fakat kompleks duyusal impulslara ba─čl─▒ bilin├žli yap─▒lan komplike davran─▒┼člar ise beynin bilgileri b├╝t├╝nleme kabiliyetine ihtiya├ž duyar.

{tocify} $title={─░├žindekiler}

Anatomisi

Merkez├« sinir sisteminin kafa bo┼člu─ču i├žinde yer alan par├žas─▒ ansefal olarak adland─▒r─▒l─▒r. Frans─▒zca enc├ęphale t├╝m beyin demektir. Ansefalde ki merkezlerin en ├Ânemlileri omurilik so─čan─▒, beyincik ve beyindir.

T├╝rlerin beyinleri ┼čekil ve boyut a├ž─▒s─▒ndan muazzam bir fark g├Âsterebilir ve ortak ├Âzelliklerini belirlemek genellikle g├╝├žt├╝r. Buna ra─čmen beyin mimarisinin geni┼č t├╝r yelpazesi i├žin uygulanabilir baz─▒ prensipleri vard─▒r. Bu geni┼č yelpazede beyin yap─▒s─▒ baz─▒ y├Ânlerden hemen hemen bir├žok hayvan t├╝r├╝nde ortakt─▒r ancak di─čer y├Ânleri "geli┼čmi┼č" beyni ilkel ├Ârneklerinden ay─▒rmaktad─▒r ya da omurgal─▒ ve omurgas─▒zlar─▒ ay─▒rt etmektedir.

Beyin anatomisi hakk─▒nda bilgi kazanman─▒n en kolay yolu g├Ârsel incelemelerdir ama daha kompleks teknikler de geli┼čtirilmi┼čtir. Beyin dokusunu do─čal halinde incelemek g├╝├žt├╝r ├ž├╝nk├╝ ├╝zerinde ├žal─▒┼čmak i├žin fazla yumu┼čakt─▒r. E─čer alkol veya di─čer fiksatiflelere muamele edilirse sertle┼čtirilebilir ve sonra istenen ├žal─▒┼čma i├žin i├ž incelemesi yap─▒labilir. G├Âzle g├Âr├╝l├╝r bi├žimde beynin i├ž k─▒s─▒mlar─▒nda gri madde denen koyu renkli alanlara rastlan─▒r. Daha a├ž─▒k renkli bu b├Âl├╝mden ayr─▒lm─▒┼č beyaz madde de g├Âzlenir. Daha fazla bilgi spesifik bir molek├╝l├╝n y├╝ksek konsantrasyonlarda bulundu─ču yerleri g├Âsteren ├že┼čitli kimyasallarla boyanm─▒┼č beyin dokusu ├Ârneklerinden elde edilebilir. Ayr─▒ca mikroskoplarla beynin mikro yap─▒s─▒ da incelenebilir ve beynin bir b├Âl├╝m├╝nden di─čerine olan ba─člant─▒ yollar─▒ da takip edilebilir.

farenin bulbus olfactorius kesiti
Bir farenin bulbus olfactorius kesiti, e┼č zamanl─▒ olarak iki farkl─▒ boya ile boyanm─▒┼č. Bir boya n├Âron h├╝cre g├Âvdelerini di─čeri n├Ârotransmitter GABA resept├Ârlerini g├Âsteriyor.

H├╝cresel yap─▒s─▒

T├╝m t├╝rlerin beyinleri esasen iki geni┼č h├╝cre s─▒n─▒f─▒ndan olu┼čur: n├Âronlar ve gliyal h├╝creler. Gliyal h├╝creler (tutkal, gliya ya da n├Ârogliya olarak da bilinir) ├že┼čitli tiplere ayr─▒l─▒r ve bir├žok kritik (hayati) g├Ârevi yerine getirir; bunlar aras─▒nda yap─▒sal desteklik, metabolik destek, yal─▒t─▒m ve geli┼čime rehberlik etme g├Âsterilebilir. Buna kar┼č─▒n n├Âronlar genellikle beyindeki en ├Ânemli h├╝creler olarak ele al─▒nmaktalard─▒r.

N├Âronlar bu sinyalleri akson ad─▒ verilen h├╝cre g├Âvdesinden ├ž─▒kan ve genelde bir├žok dala sahip protoplasmik lif yap─▒s─▒ndaki uzant─▒lar─▒yla di─čer b├Âlgelere iletirler, bazen yak─▒n b├Âlgelere bazen de beynin ve v├╝cudun uzak noktalar─▒na bu impulslar ta┼č─▒n─▒r.

Bir aksonun boyu ola─čan├╝st├╝ derecede uzun olabilir; ├Ârne─čin, cerebral korteksin bir piramit h├╝cresi (bir t├╝r n├Âron) b├╝y├╝t├╝lseydi muazzam derecede uzun olabilirdi ve insan v├╝cudu kadar uzayabilirdi. E─čer aksonu da ayn─▒ derecede b├╝y├╝t├╝lseydi birka├ž santimetre ├žap─▒nda ve kilometrelerce uzunlukta bir kablo ortaya ├ž─▒kard─▒.

Aksonlar bu sinyalleri aksiyon potansiyeli ad─▒ verilen elektrokimyasal iletiler ┼čeklinden saniyenin binde biri s├╝rede ve saniyede 1-100 metre h─▒zla iletirler.

N├Âronlar aksonlar boyunca hareket eden elektriksel sinyaller ├╝retirler. Elektriksel ileti sinaps olarak adland─▒r─▒lan ba─člant─▒ noktas─▒na ula┼čt─▒─č─▒nda, n├Ârotransmitter denen di─čer h├╝crelerin resept├Ârlerine ba─član─▒p elektriksel aktiviteyi s├╝rd├╝ren kimyasallar─▒n salg─▒lanmas─▒n─▒ sa─člar.

Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ anatomi

├ľzellikle, 3 hayvan grubunda komplike beyin bulunmaktad─▒r: eklembacakl─▒lar (artropod) (├Ârne─čin: b├Âcekler ve kabuklu hayvanlar), kafadanbacakl─▒lar (cephalopod) (├Ârne─čin: ahtapot ve m├╝rekkepbal─▒─č─▒), ve omurgal─▒lar. Eklembacakl─▒lar─▒n ve kafadanbacakl─▒lar─▒n beyni, birbirine paralel ikiz sinirden meydana gelmektedir. Eklembacakl─▒lar ├╝├ž loptan ve g├Ârme i┼člemi i├žin olu┼čmu┼č g├Âz arkas─▒ndaki geni┼č "optik lop"lardan olu┼čan merkezi bir beyine sahiptir.

Omurgal─▒lar─▒n beyni, sonradan omurili─če d├Ân├╝┼čecek olan arkadaki bir n├Âral t├╝p├╝n ├Ândeki k─▒sm─▒ndan geli┼čir. Omurgal─▒larda beyin kafatas─▒ kemikleri taraf─▒ndan korunmaktad─▒r. Serebral korteksin k─▒vr─▒m say─▒s─▒, canl─▒n─▒n geli┼čmi┼čli─čini belirler. K─▒vr─▒m say─▒s─▒ artt─▒k├ža basamak y├╝kselir. Bal─▒k, s├╝r├╝ngen gibi ilkel omurgal─▒lar beyninin d─▒┼č katmanlar─▒nda alt─▒ katmandan daha az n├Ârona sahiptir. Bu konfig├╝rasyona allokorteks (veya heterotipik korteks) ad─▒ verilmektedir.

Memeliler gibi daha komplike omurgal─▒larda, allokortekse ilaveten alt─▒ b├Âlmeli neokorteks (veya homokorteks) bulunmaktad─▒r. Memelilerde, daha fazla k─▒vr─▒ml─▒ beyin, daha geli┼čmi┼č beyinle karakterizedir. Bu k─▒vr─▒mlar, kafatas─▒na s─▒k─▒┼čm─▒┼č beyindeki n├Âronlara daha geni┼č bir alan sa─člamaktad─▒r. K─▒vr─▒lma, daha fazla gri maddenin daha az bir hacmin i├žine yerle┼čmesini sa─člar. K─▒vr─▒mlar t─▒p dilinde gyrus (├žo─čul gyri), k─▒vr─▒mlar aras─▒ bo┼čluk da sulcus (├žo─čul sulci) olarak adland─▒r─▒l─▒r.

─░nsan beyni ├╝├ž zarla sar─▒lm─▒┼čt─▒r. Bunlar, en d─▒┼čta duramater, ortada araknoid mater, en i├žte ise piamater bulunur.

Fare beyni
Fare beyni

Beynin genel histolojik incelenmesi ki┼čiden ki┼čiye de─či┼čmese de, yap─▒sal anatomi incelemesi farkl─▒ olabilmektedir. Temel embriyolojik b├Âl├╝mlerin tersine, spesifik gyrus veya sulcuslar─▒n yeri, birincil duyu b├Âlgeleri ve di─čer yap─▒lar─▒n yerleri t├╝rlere g├Âre de─či┼čebilmektedir.

Omurgas─▒zlar

B├Âceklerde beyin d├Ârt b├Âl├╝mden olu┼čur: optik b├Âlmeler, protoserebrum, dutoserebrum, tritoserebrum. Optik b├Âlmeler her bir g├Âz├╝n arkas─▒nda bulunur ve g├Ârsel uyar─▒y─▒ sa─člar. Protoserebrum, kokuya cevap veren mantar v├╝cudu ve merkezi v├╝cut kompleksini bar─▒nd─▒r─▒r. Ar─▒ gibi baz─▒ t├╝rlerde mantar v├╝cut k─▒sm─▒ g├Ârme duyusundan da uyar─▒ almaktad─▒r. Dutoserebrumda kokular─▒ birbirinden ay─▒rt etmeyi sa─člayan ve ba┼čtaki antenlerin dokunma resept├Ârlerinden bilgi alan anten loblar─▒ bulunmaktad─▒r. Sineklerin ve g├╝velerin anten loblar─▒ olduk├ža komplikedir.

Kafadanbacakl─▒larda beynin ├Âzofagus taraf─▒ndan ayr─▒lm─▒┼č iki b├Âlgesi vard─▒r: supra├Âzofagal k├╝tle ve sub├Âzofagal b├Âlge. Bu iki k├╝tle birbiriyle ileti┼čimini bazal loplar ve arka magnosel├╝ler loplarla sa─člar. Geni┼č optik loplar bazen beynin b├Âlmesi olarak tan─▒mlanmaz ├ž├╝nk├╝ anatomik olarak beyinden ayr─▒d─▒rlar ve optik saplarla beyine kat─▒l─▒rlar. Ama optik loplar g├Ârme i┼člemini sa─člad─▒klar─▒ndan fonksiyonel olarak beynin bir par├žas─▒d─▒r.

Beyin i┼člev ve yetenekleri diyagram olarak
Beyin i┼člev ve yeteneklerinden bir k─▒sm─▒ diyagram olarak.

─░┼člev

Duyu organlar─▒ndan gelen bilgi beyinde toplan─▒r, beyinde bu bilgi do─črultusunda organizman─▒n yapaca─č─▒ hareket belirlenir. Beyin kendine gelen veriyi i┼čleyerek ├ževrenin yap─▒s─▒na dair ├ž─▒kar─▒mlar yapar. ─░┼členmi┼č bu bilgiyi canl─▒n─▒n o anki ihtiya├žlar─▒na dair bilgi ve ge├žmi┼če dair an─▒larla birle┼čtirir. Bu i┼člemlerin sonucu do─črultusunda hareket ├Ârg├╝leri olu┼čturur. Sinyalleri i┼čleme s├╝reci ├žok say─▒da farkl─▒ i┼čleve sahip alt sistem aras─▒nda karma┼č─▒k bir etkile┼čim gerektirir.

beyin kelimesi ne demek TDK s├Âzl├╝k anlam─▒ ve a├ž─▒klamas─▒ nedir?

beyin, -yni

1. isim, anatomi Kafatas─▒n─▒n i├žinde beyin zarlar─▒ ile ├Ârt├╝l├╝, iki yar─▒m k├╝re bi├žiminde sinir k├╝tlesinden olu┼čan, duyum ve bilin├ž merkezlerinin bulundu─ču organ; ensefal, dima─č:

      "─░nsan─▒n beyin yap─▒s─▒ ve kapasitesi t├╝m canl─▒lar─▒n beyin yap─▒s─▒ndan daha ├╝st├╝n ve daha sistematiktir." - Yahya Karakurt

2. isim Bir arac─▒n ├žal─▒┼čmas─▒ i├žin en gerekli olan par├ža.

3. isim, mecaz Y├Ânetici durumunda olan, bir i┼če y├Ân veren kimse.

4. isim, mecaz ─░nsan─▒n tan─▒ma, alg─▒lama, muhakeme etme ve kavrama yetisi; dima─č.

5. isim, mecaz Bilgisi, e─čitimi, d├╝┼č├╝ncesi y├╝ksek d├╝zeyde olan kimse:

      "T├╝rkiye'nin yeti┼čtirdi─či en de─čerli beyinlerden biridir." - Haldun Taner

6. isim, bili┼čim Bilgisayarlarda bilgilerin depoland─▒─č─▒ ve gerektik├že ├ža─čr─▒labildi─či manyetik ortam.

Zooloji Terimleri S├Âzl├╝─č├╝ - 1963

T├╝rk├že: dima─č, ─░ngilizce: Brain, Frans─▒zca: Cerveau, Almanca: Gehirn, Latin: Cerebrum

(kar┼č─▒l─▒k: serebrum): Omurgal─▒ hayvanlar─▒n sinir sisteminin kafatas─▒ i├žinde bulunan merkez b├Âlgesi; omurgas─▒z hayvanlarda yuta─č─▒n ve sindirim borusunun ├╝zerindeki sinir d├╝─č├╝mleri.

Biyoloji Terimleri S├Âzl├╝─č├╝ - 1998

T├╝rk├že: dima─č, ─░ngilizce: brain, Frans─▒zca: enc├ęphale, Almanca: Hirn, Gehirn, Latin: cerebrum: beyin

1. Omurgal─▒ hayvanlar─▒n sinir sisteminin kafatas─▒ i├žinde bulunan merkez b├Âlgesi. 2. Omurgas─▒z hayvanlarda yuta─č─▒n ve sindirim borusunun ├╝zerindeki b├╝y├╝k sinir d├╝─č├╝m├╝ olan ganglion. Serebrum.

Su ├ťr├╝nleri Terimleri S├Âzl├╝─č├╝ - 2007

─░ngilizce: brain

1. Omurgal─▒larda kafatas─▒ i├žindeki merkez├« sinir sisteminin bir b├Âl├╝m├╝. 2. Omurgas─▒z hayvanlarda yuta─č─▒n ve sindirim borusunun ├╝zerindeki b├╝y├╝k sinir d├╝─č├╝m├╝ olan gangliyon, serebrum.

Veteriner Hekimli─či Terimleri S├Âzl├╝─č├╝ -

─░ngilizce: encephalon, cerebrum

anat. Sinir sisteminin kafatas─▒ i├žerisinde kalan ve b├╝y├╝k beyin, beyincik ve beyin sap─▒ olmak ├╝zere ├╝├ž k─▒sma ayr─▒lan merkez├« b├Âlgesi, ensefalon, hlk. dima─č. En d─▒┼č─▒nda substansiya grizea ad─▒ verilen esmer renkli h├╝creleri i├žeren k─▒s─▒m d─▒┼čta, substansiya alba ad─▒ verilen beyaz renkli k─▒s─▒m ise i├žte yer al─▒r.

Hem┼čirelik Terimleri S├Âzl├╝─č├╝ - 2015

─░ngilizce: brain

Kafatas─▒ i├žerisindeki merkezi sinir sisteminin en b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝, serebrum.

Kelime K├Âkeni

Eski T├╝rk├že m├ę├▒i s├Âzc├╝─č├╝nden evrilmi┼čtir.

Tarihte En Eski Kaynak

m├ę├▒i "beyin, ilik" [ Uygurca (1000 y─▒l─▒ndan ├Ânce) ]

b├ęyni "ayn─▒ anlamda" [ ─░bni M├╝henna, Lugat (1300 y─▒l─▒ndan ├Ânce) ]

Yorum G├Ânder

Daha yeni Daha eski