pusula

 

pusula
Modern bir el pusulas─▒

Pusula, ba┼čl─▒ca olarak ula┼č─▒mda ve arazi incelemesinde kullan─▒lan, d├╝nya ├╝zerinde y├Ân tespit etmeye yarayan cihaz. Pusulalar; manyetik veya cayroskopik olarak ya da bir y─▒ld─▒za g├Âre y├Ân belirleme prensipleriyle ├žal─▒┼č─▒rlar. En eski pusula t├╝r├╝, D├╝nya'n─▒n manyetik alan─▒na g├Âre y├Ânleri g├Âsteren manyetik pusulad─▒r ve s─▒kl─▒kla pusula s├Âzc├╝─č├╝, manyetik pusula ile e┼čanlaml─▒ olarak kullan─▒l─▒r.

Manyetik pusula, d├╝nyan─▒n manyetik alan─▒n─▒n do─črultusunu g├Âzlemlemekte kullan─▒lan, kerteriz al─▒p mevki bulmaya yard─▒m eden m─▒knat─▒sla┼čm─▒┼č bir i─čnedir. Manyetik olmayan bir maddeden yap─▒lm─▒┼č bir kutu i├žinde bulunur. Temel organ─▒ hareketli bir m─▒knat─▒stan olu┼čan di─čer ├Âl├ž├╝ ayg─▒tlar─▒ da bu adla an─▒l─▒r.

Pusula, ─░talyanca bir s├Âzc├╝k olan bussola kelimesinden T├╝rk├žeye ge├žmi┼čtir.

{tocify} $title={─░├žindekiler}

Pusulan─▒n ├žal─▒┼čma prensibi

Manyetik pusulan─▒n en ├Ânemli par├žas─▒ olan ve bir manyetik alan i├žerisinde bulunan pusula i─čnesi serbest├že hareket edebilecek ┼čekilde pusula g├Âvdesine monte edilmi┼čtir. Pusula i─čnesi serbest kald─▒─č─▒nda her zaman ayn─▒ y├Ân├╝ g├Âsterir. ─░─čnenin sabit olarak ayn─▒ y├Ân├╝ g├Âstermesi yery├╝z├╝nde i─čneyi ├žeken bir g├╝c├╝n olmas─▒ndan kaynaklanmaktad─▒r. Yery├╝z├╝ bir ucu kuzeye, di─čer ucu g├╝neye uzanan devasa bir m─▒knat─▒s gibidir. D├╝nyan─▒n manyetikli─či, pusula i─čnesinin manyetik kuzeye (manyetik alan─▒n kuzey kutbuna) do─čru d├Ânmesine neden olur.

18. y├╝zy─▒ldan kalma pusula
─░spanyada bulunan 18. y├╝zy─▒ldan kalma bir pusula

Tarihi

─░lk pusulalar m─▒knat─▒s ta┼č─▒ kullanarak ├╝retilmi┼čtir. ─░lk olarak denizciler; k├╝├ž├╝k bir par├ža m─▒knat─▒s ta┼č─▒n─▒ bir ├ž├Âp ├╝zerine koyup suya b─▒rakt─▒klar─▒nda, ├ž├Âp├╝n D├╝nya'n─▒n manyetik alan ├žizgileriyle ayn─▒ hizaya gelip, bir ucunun Kutup Y─▒ld─▒z─▒'n─▒ g├Âsterdi─čini ke┼čfettiler. Bu ke┼čfi hemen bir ikincisi takip etti. M─▒knat─▒s ta┼č─▒na uzun s├╝re temas ettirilen demir veya ├želik bir i─čne de kuzey-g├╝ney istikametinde hizaya geliyordu.

m─▒knat─▒s ta┼č─▒ ve ├živiler
Bir par├ža m─▒knat─▒s ta┼č─▒ ve ├živiler.

Manyetik pusula ilk olarak ├çin'in Han Hanedanl─▒─č─▒ d├Âneminde (M├ľ 206'dan beri) kehanet i├žin bir ayg─▒t olarak icat edildi ve daha sonra 11. y├╝zy─▒lda Song Hanedan─▒ ├çinlileri taraf─▒ndan seyir i├žin benimsendi.

Fransa'da pusuladan ilk olarak 1200'de s├Âz edilmeye ba┼čland─▒. Bunu, 1207'de ─░ngiltere ve 1213'te ─░zlanda izledi. O zamanlar pusulan─▒n ilkel bir yap─▒s─▒ vard─▒. ─░lk ├Ânemli geli┼čmeyi ger├žekle┼čtiren Pierre de Maricourt oldu (1269). ─░─čneyi bir mile ge├žirdikten sonra, bunu bir yan─▒ saydam ve derecelenmi┼č bir kutunun i├žine yerle┼čtirdi.

Kullan─▒m alanlar─▒

Pusulay─▒ ilk ├Ânce denizciler seyr├╝seferde kullanm─▒┼člard─▒r. Denizcileri; sivil havac─▒lar, askerler (kara, deniz ve hava kuvvetleri), madenciler, mimarlar, ormanc─▒lar, tapu ve kadastro i┼či ile u─čra┼čan harita teknisyen ve harita m├╝hendisleri, izciler, da─čc─▒l─▒k sporu yapan da─čc─▒lar, ko┼čarak hedef bulma (oryantiring) sporu yapan sporcular, yelken yar─▒┼č─▒ yapan yat├ž─▒lar takip etmi┼čtir.

Parmak pusulas─▒
Parmak pusulas─▒

Pusula ├že┼čitleri

Standart plaka, aynal─▒, askeri ve kutu (prismatik) pusulalar do─čada kullan─▒lan modern dizayn edilmi┼č pusulalard─▒r. Askeri tip pusulalar daha ├žok hassas ├Âl├ž├╝mlerin yap─▒labilmesi i├žin tasarlanm─▒┼čt─▒r; hassas ├Âl├ž├╝m yap─▒lmas─▒ zor oldu─čundan bu tip pusulalar─▒n kullan─▒mlar─▒ da olduk├ža zordur. Standart veya aynal─▒ pusulalar─▒n kullan─▒m alan─▒ daha yayg─▒nd─▒r. Parmak pusula oryantiring sporu i├žin en kullan─▒┼čl─▒ olan pusulad─▒r. Ata├ž pusulalar, d├Âner kaps├╝l├╝n alt─▒na yerle┼čtirilmi┼č ata├ž yard─▒m─▒yla haritalara tak─▒labilirler.

M─▒knat─▒s ile ├žal─▒┼čan pusulalarda olu┼čabilen sapmalar iki ana gruba ayr─▒l─▒r:

  1. Yapay sapma (deviasyon)
  2. Do─čal sapma (varyasyon)

Kerteriz (a├ž─▒kl─▒k) pusulas─▒

Manyetik g├╝ney a├ž─▒s─▒n─▒ (a├ž─▒kl─▒k) belirlemek i├žin herhangi bir g├Âk cisminden kerteriz almaya yarayan ve kaptan k├Âpr├╝s├╝n├╝n a├ž─▒k bir noktas─▒na yerle┼čtirilen bir pin├╝lle donat─▒lm─▒┼č b├╝y├╝k pusula.

Asma pusula

Gemilerin seyir kamaralar─▒ ile s├╝vari ve ikinci kaptan kamaralar─▒n─▒n kemerlerine ba┼ča┼ča─č─▒ olarak as─▒lan ├Âzel pusula. S├╝vari ve ikinci kaptan─▒n dinlenirken gemi rotas─▒n─▒ kontrol etmesini sa─člar.

Elektromanyetik pusula

Hareketli donan─▒m─▒ bir eksen ├ževresinde d├Ânen ve ayg─▒ttan ba─č─▒ms─▒z bir manyetik alan─▒n etkisindeki bir m─▒knat─▒stan olu┼čan, elektro manyetik ├Âl├ž├╝ ayg─▒t─▒. Pouilletin tasarlad─▒─č─▒ ve Gaugainin geli┼čtirdi─či tanjant pusulas─▒nda, yer manyetik alan─▒yla i├žinden ├Âl├ž├╝lecek ak─▒m─▒n ge├žti─či sabit bir bobinin yaratt─▒─č─▒ alan─▒n bile┼čkesinin etkisindeki m─▒knat─▒sla┼čm─▒┼č i─čne tanjant─▒ bu ak─▒mla, orant─▒l─▒ bir a├ž─▒ kadar sapar.

Ayn─▒ ┼čekilde sin├╝s pusulas─▒ da vard─▒r.

manyetik pusula
U├žaklarda kullan─▒lan manyetik pusula

D├╝men (D├╝menci) pusulas─▒

Serd├╝menin verilen rota a├ž─▒s─▒ndan ayr─▒lmamas─▒ i├žin d├╝men dolab─▒n─▒n ├╝zerine yerle┼čtirilmi┼č pusula.

Filika pusulas─▒

K├╝├ž├╝k teknelerde ve filikalarda kullan─▒lan, kararl─▒l─▒─č─▒ y├╝ksek k├╝├ž├╝k pusula.

S─▒v─▒l─▒ pusula

Pusula kart─▒n─▒n sal─▒n─▒mlar─▒n─▒ azaltmak i├žin kab─▒nda alkol ve su kar─▒┼č─▒m─▒ bulunan pusula.

S─▒v─▒l─▒ pusula bir sak─▒ncay─▒ ortadan kald─▒r─▒r. Manyetik donan─▒m─▒, su-alkol kar─▒┼č─▒m─▒ bir s─▒v─▒ i├žinde y├╝zen ┼čamand─▒ralara ba─čl─▒ iki b├╝y├╝k m─▒knat─▒stan meydana gelir. Bu ┼čamand─▒ralar pusulan─▒n a─č─▒rl─▒─č─▒n─▒ hafifletir ve mil ├╝zerindeki pusula mihverinin s├╝rt├╝nmesini azalt─▒r. ├çelik gemiler yerin manyetik alan─▒n─▒n ye─činli─čini ve y├Ân├╝n├╝ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de de─či┼čtirir. Bundan dolay─▒ belirli y├Ânlerde pusulay─▒ kimi kez kullan─▒lamaz hale getiren ├Ânemli sapmalar ortaya ├ž─▒kar. Geminin demir k─▒s─▒mlar─▒n─▒n etkisi pusulan─▒n yak─▒n─▒na uygun bi├žimde yerle┼čtirilen denkle┼čtiricilerle giderilir. S├╝rekli manyetiklik, m─▒knat─▒slarla ge├žersiz hale getirilir, ge├žici manyetiklik ise yumu┼čak d├╝┼čey demirlerle (bilyeler ve flinder ├žubuklar─▒) ge├žersiz hale getirilir.

s─▒v─▒l─▒ pusula
Gemilerde kullan─▒lan s─▒v─▒l─▒ bir pusula

Cayroskop pusulas─▒

Cayroskopun mekanik kararl─▒l─▒─č─▒na g├Âre d├╝zenlenmi┼č ve bu nedenle manyetik etkilere kar┼č─▒ duyars─▒z olan pusula.

A─č─▒rl─▒k merkezinden as─▒lan ve elektrik yard─▒m─▒yla b├╝y├╝k h─▒zla d├Ând├╝r├╝len bir cayroskoptan meydana gelir. Ba┼čka bir d├╝zenek olmaks─▒z─▒n, ekseni d├Ânmeye ba┼člad─▒─č─▒ anda y├Âneltildi─či bir y─▒ld─▒z─▒n hareketini izler. Bir kar┼č─▒ a─č─▒rl─▒k sistemi bu yatay ekseni yerinde tutar ve bir s├Ân├╝mleme sistemi bu eksenin co─črafi kuzey do─črultusundan ayr─▒lmas─▒n─▒ ├Ânler. D├╝zelticiler, geminin enlemini, h─▒z─▒n─▒ ve ├že┼čitli hareketlerden kaynaklanan ivmeleri g├Âz ├Ân├╝nde bulundurmay─▒ sa─člar. Yineleyiciler, d├╝men kamaras─▒na, kaptan k├Âpr├╝s├╝n├╝n iki yan─▒na yerle┼čtirilir ve radyogonyometre, radar vb. ile donat─▒l─▒r.

Yavru pusula

Cayropusulan─▒n hareketlerini bir senkron motor sistemiyle izleyen ve bir pusula gibi y├Ân g├Âsteren ayg─▒t.

Kerteriz almak i├žin geminin sancak/iskele alabandalar─▒na yak─▒n k├Âpr├╝ ├╝stlerine oldu─ču gibi geminin yeke dairesine, harita kamaras─▒na ve kimi kez de kaptan kamaras─▒na yerle┼čtirilir.

Kadranl─▒ pusula

Bir kutu i├žine yerle┼čtirilen ve ayg─▒t─▒ y├Ânlendirerek istendi─činde saati ├Â─črenmeyi sa─člayan k├╝├ž├╝k g├╝ne┼č saati.

Pusula tan─▒mlar─▒

Falso pusula

Gerekli d├╝zeltmeleri yap─▒lmam─▒┼č hatal─▒ y├Ân g├Âsteren pusula.

Sa─č─▒r pusula

Geminin y├Ân de─či┼čtirmelerinden etkilenmeyip s├╝rekli olarak geminin rota tuttu─ču y├Ân├╝ g├Âsteren pusula.

Di─čer

Pusula dolab─▒

Pusula dolab─▒; i├žinde pusula, m─▒knat─▒sl─▒ ├žubuklar ve pusulay─▒ ayd─▒nlatan lambalar bulunan caml─▒ silindirsel bir kutudur.

Kullan─▒m alanlar─▒na g├Âre pusulalar

Havac─▒l─▒k ve Denizcilik

B├╝t├╝n do─črultular─▒ manyetik kuzey do─črultusuyla kar┼č─▒la┼čt─▒rmaya yarayan ayg─▒t.

Manyetik kuzey, ger├žek kuzey, yani co─črafi kuzey ile do─čal sapma denilen bir a├ž─▒ olu┼čturur. Harita ├╝zerinde i┼čaretlenen bu a├ž─▒ yard─▒m─▒yla pilot ya da kaptan u├ža─č─▒n─▒n ya da gemisinin gidi┼č y├Ân├╝n├╝ tayin edebilir.

En basit pusula olan kuru pusula ├╝zeri bir camla kapat─▒lm─▒┼č ve kardana as─▒lm─▒┼č bir kaptan olu┼čur. Bu kab─▒n merkezinde ├╝zerine bir mihver (pusula mihveri) oturtulmu┼č sivri u├žlu d├╝┼čey bir mil bulunur. Pusula mihveri ├╝zerine r├╝zg├ór g├╝l├╝ yap─▒┼čt─▒r─▒lm─▒┼č hareketli bir ├žember ta┼č─▒r; r├╝zg├ór g├╝l├╝ne de birbirine ko┼čut m─▒knat─▒sl─▒ bir├žok i─čneden meydana gelmi┼č manyetik bir donan─▒m as─▒l─▒d─▒r. Geminin yalpalamas─▒ ve rotadan ka├žmas─▒, r├╝zg├ór g├╝l├╝nde, s├Ân├╝mlenmesi uzun s├╝ren sal─▒n─▒mlara yol a├žar.

Jeomanyetik

E─čim pusulas─▒

Belirli bir yerde yer manyetik alan do─črultusunun ufukla yapt─▒─č─▒ a├ž─▒y─▒ ├Âl├žen, yatay bir eksenin ta┼č─▒d─▒─č─▒ m─▒knat─▒sla┼čm─▒┼č i─čne. E─čimin g├Âz ├Ân├╝ne al─▒nmas─▒ XVI yy. sonunda ya┼čam─▒┼č ─░ngiliz fizik├ži Roment Norman'─▒n d├╝┼č├╝ncesidir.

Y├╝kselim pusulas─▒

Belirli bir yerde manyetik meridyenin co─črafi meridyenle yapt─▒─č─▒ de─či┼čken a├ž─▒y─▒ ├Âl├žen pusula. Yatay bir d├╝zlemde devinen m─▒knat─▒sla┼čm─▒┼č bir i─čnenin tam olarak kuzey-g├╝ney do─črultusunu almad─▒─č─▒n─▒ ilk kez Kristof Kolomb'un g├Âzledi─či san─▒l─▒r.

Topograf (topografya) pusulas─▒

Arazi ├Âl├ž├╝mlerinde kullan─▒lan ve bir g├Âzleme d├╝zene─čiyle donat─▒lm─▒┼č pusula.

U├žlar─▒ derecelenmi┼č bir ├žember ├╝zerinde hareket eden m─▒knat─▒sla┼čm─▒┼č yatay bir i─čne, kare bir kutunun i├žindedir. Kutunun yan─▒ndaysa bir d├╝rb├╝n ya da iki pin├╝l vard─▒r. Bunlar─▒n do─črultusu, derecelerin bunundu─ču bir ├žapa ko┼čuttur. Bu ayg─▒t, A tepe noktas─▒na ula┼čmayan BAC ├╝├žgenini ├Âl├žmeye yarar.

Yandaki ┼čekilde, g├Âzlemlenecek ve ├Âl├ž├╝lecek FO'G ve DOE a├ž─▒lar─▒ g├Âr├╝lmektedir: BAC a├ž─▒s─▒ bunlar─▒n fark─▒na e┼čittir. Topografya r├Âl├Âvelerinde ├žok i┼če yarayan portatif ayg─▒tlar da yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

Pusulan─▒n ├Âzellikleri

  • D├Ânebilen m─▒knat─▒ssal i─čne, kuzeyi g├Âsteren ucu kolay g├Âr├╝lmesi i├žin di─čerinden farkl─▒ (├Ârne─čin k─▒rm─▒z─▒) renkte olur.
  • ─░├ži s─▒v─▒ ile dolu olan d├Âner kaps├╝l ve pusula i─čnesi bulunur. Kaps├╝l├╝n g├Ârevi pusula i─čnesindeki titre┼čimleri azaltarak daha do─čru sonu├ž elde etmeyi sa─člamakt─▒r.
  • Kaps├╝l ├ževresindeki bilezik, ├╝zerinde 0-360 aras─▒nda dereceler i┼čaretlenir.
  • Pusula i─čnesinin alt─▒nda y├Ân oku ve y├Ân okuna paralel olan meridyen ├žizgileri bulunur ve bunlar kaps├╝l ile birlikte d├Ânerler.
  • Referans ├žizgisi ve a├ž─▒ de─čerleri y├Ân oku ve meridyen ├žizgilerinin bulundu─ču d├╝zlemden okunur.
  • Taban─▒n ┼čeklinin dikd├Ârtgen ve ┼čeffaf olmas─▒, d├Âner kaps├╝l alt─▒nda gidilecek yeri g├Âsteren okun bulunmas─▒ ve pusulan─▒n kenar─▒n─▒n uzun olmas─▒ kullan─▒m a├ž─▒s─▒ndan kolayl─▒k sa─člar.
  • ├çevresindeki hesaplama cetvelinde metrik ve in├ž olarak i┼čaretlenmi┼č s─▒n─▒rl─▒ cetvel ile birim ├ževirmelerine kolayl─▒k sa─člayarak k─▒sa mesafe ├Âl├ž├╝mlerini de kolayla┼čt─▒r─▒r.
  • Pusula kullan─▒larak sadece kuzey y├Ân├╝ de─čil di─čer anay├Ânler ve aray├Ânler de bulunabilir.

pusula kelimesi ne demek TDK s├Âzl├╝k anlam─▒ ve a├ž─▒klamas─▒ nedir?

pusula (I)

isim, (pusu'la), ─░talyanca bussola

├ťzerinde kuzey g├╝ney do─črultusunu g├Âsteren bir m─▒knat─▒s i─čnesi bulunan ve y├Ân tespit etmek i├žin kullan─▒lan kadranl─▒ ara├ž; y├Ân belirteci:

      "Tam kutup noktas─▒nda pusula deli olmu┼č gibi d├Ânmeye ba┼člar." - ├ľmer Seyfettin

pusula (II)

(pusu'la), ─░talyanca bussola

1. isim K├╝├ž├╝k bir k├ó─č─▒da yaz─▒lm─▒┼č k─▒sa mektup; tezkere:

      "H├╝crenin kap─▒s─▒nda delikten bana bakan ere bir pusula uzat─▒p kumandana g├Ât├╝rmesini istiyorum." - Necip Faz─▒l K─▒sak├╝rek

2. isim ├ťzerinde alacak hesab─▒ yaz─▒lm─▒┼č k├ó─č─▒t.

Fizik Terimleri S├Âzl├╝─č├╝ - 1983

─░ngilizce: compass, Frans─▒zca: boussole, Almanca: Bussole

Bir ├žemberin ├Âze─čindeki bir i─čne ├╝zerine oturtularak yatay d├╝zlem i├žinde erkince d├Ânebilen ve ├žemberin ├ževresindeki dereceler ├╝zerinde y├Ân g├Âsteren bir m─▒knat─▒s i─čnesi.

Kelime K├Âkeni

─░talyanca bussola "1. kutucuk, 2. y├Ân g├Âsteren alet, pusula" s├Âzc├╝─č├╝nden al─▒nt─▒d─▒r. ─░talyanca s├Âzc├╝k Ge├ž Latince buxula "kutucuk" s├Âzc├╝─č├╝nden evrilmi┼čtir. Bu s├Âzc├╝k Latince buxa veya buxida "kutu" s├Âzc├╝─č├╝n├╝n k├╝├ž├╝ltme halisidir. Latince s├Âzc├╝k Eski Yunanca ayn─▒ anlama gelen pyks├şs, pyksid- ¤Ç¤ů╬ż╬»¤é, ¤Ç¤ů╬ż╬╣╬┤-  s├Âzc├╝─č├╝nden al─▒nt─▒d─▒r.

Tarihte En Eski Kaynak

pusola "y├Ân g├Âsteren alet" [ Kahane & Tietze, The Lingua Franca in the Levant (1513) : ve ┼čimal y─▒ld─▒z─▒ dah─▒ - bahr├«ler pusolalar─▒nda gene y─▒lduz derler - ]

pusla "yaz─▒l─▒ not, tezkere" [ Ahmet Vefik Pa┼ča, Lugat-─▒ Osmani (1876) ]

Yorum G├Ânder

Daha yeni Daha eski