Hiung-nu

 

Hiung-nu hakimiyet alan─▒
M├ľ 2. y├╝zy─▒l civar─▒nda Xiong-nu hakimiyet alan─▒ (M├ľ 133 - MS 89 Han-Xiongnu Sava┼č─▒'ndan ├Ânce): Mo─čolistan, Do─ču Kazakistan, Do─ču K─▒rg─▒zistan, G├╝ney Sibirya, Bat─▒ Man├žurya, Do─ču T├╝rkistan, Mo─čolistan, ─░├ž Mo─čolistan, Kansu Kuzey ├çin'in baz─▒ k─▒s─▒mlar─▒ gibi alanlar─▒ i├žerir.

Hiung-nu (├çince: ňîłňą┤; pinyin, Xi┼Źng-n├║, Wade-Giles: Hsiung-nu), T├╝rk├že tarihyaz─▒m─▒nda bilinen isimleri ile B├╝y├╝k Hun ─░mparatorlu─ču veya Asya Hun ─░mparatorlu─ču, eski ├çin kaynaklar─▒na g├Âre M├ľ 3. y├╝zy─▒l ile MS 1. y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒ aras─▒nda do─ču Avrasya bozk─▒rlar─▒nda ya┼čam─▒┼č g├Â├žebe halklardan olu┼čan kabileler konfederasyonudur. Bilinen ilk T├╝rk devletidir. Hiung-nu halk─▒ hakk─▒ndaki b├╝t├╝n bilgiler da─č─▒n─▒k ├çin kaynaklar─▒na ve arkeolojik bulgulara dayanmaktad─▒r. Dilleri hakk─▒ndaki de─či┼čik varsay─▒mlar, ├çin kaynaklar─▒nda bulunabilen ├žo─čunlu─ču ki┼či ve unvan adlar─▒ olan s├Âzc├╝klere dayanmaktad─▒r. Dillerindeki s├Âzc├╝klerin ├çin leh├želerindeki transkripsiyonlar─▒na g├Âre dillerinin T├╝rk, ─░rani, Mo─čol, Ural, Yenisey k├Âkenli veya yal─▒t─▒k dil oldu─čuna ve hatta halk─▒n ├žok uluslu oldu─čundan dilin de kar─▒┼č─▒k bir dil olabilece─čine dair g├Âr├╝┼čler bulunmaktad─▒r.

Xiong-nu'lar, b├Âlgedeki bir di─čer ├Ânemli konar-g├Â├žer g├╝├ž olan Y├╝e-chi'leri alt ettikten sonra M├ľ 200'l├╝ y─▒llardan itibaren "Mete Han" olarak da bilinen Mo-du Chan-y├╝ D├Ânemi'nde Do─ču Asya'da bask─▒n g├╝├ž haline gelmi┼čtir. G├╝n├╝m├╝zde Sibirya, ─░├ž Mo─čolistan, Kansu ve Sincan'─▒n bir par├žas─▒ olan b├Âlgelerde de kontrol sahibi olmu┼čtur. Ba┼čta Han Hanedan─▒ olmak ├╝zere g├╝neydo─čusundaki kom┼ču ├çin hanedanlar─▒yla ili┼čkileri; hara├ž, ticaret ve evlilik anla┼čmalar─▒ (he-qin) ile d├Ân├╝┼č├╝ml├╝ olarak tekrarlanan ├žat─▒┼čma ve entrika d├Ânemleri ┼čeklinde geli┼čmi┼čtir. Xiong-nu'lar; MS 1. y├╝zy─▒l i├žerisinde y─▒k─▒ld─▒ktan sonra On Alt─▒ Krall─▒k D├Ânemi'nde, Be┼č Barbarlar'dan biri olarak Kuzey ├çin'de ├ľnceki Zhao, Kuzey Liang ve Xia gibi birka├ž k├╝├ž├╝k hanedan devleti kurdular.

Xiong-nu toplulu─čunun inand─▒─č─▒ esas din, muhtemelen Tengricilik idi. ├çin kaynaklar─▒nda, Xiong-nu topluluklar─▒n ba┼čta "Tengri" ad─▒n─▒ kar┼č─▒layan "Cheng-li (ŠĺÉšŐü)" adl─▒ bir b├╝y├╝k ruh olmak ├╝zere ├že┼čitli do─ča ruhlar─▒na inand─▒klar─▒ndan bahsedilmi┼čtir. ├çinliler "Cheng-li" s├Âzc├╝─č├╝n├╝ kendi dinlerinden benzetim yaparak "g├Âky├╝z├╝ cenneti" olarak anlamland─▒rm─▒┼čsa da esasen bu s├Âzc├╝kle G├Âktanr─▒'n─▒n kendisi ifade edilmekteydi. Bu t├╝r metin tabanl─▒ detaylar ve arkeolojik bulgular d─▒┼č─▒nda Xiong-nu'lar─▒n inanc─▒ hakk─▒nda pek bir detay bulunmamaktad─▒r.

{tocify} $title={─░├žindekiler}

Hakk─▒nda bilgi nedir?

Hiung-un
ňîłňą┤
Xi┼Źngn├║
Hiyungunlar
M├ľ 220-M├ľ 58

Ba┼čkent├ľt├╝ken (g├╝n├╝m├╝z Arhangay civar─▒)
Resmî dil(ler)Hiung-nu dili

Yayg─▒n dil(ler)Hiung-nu dili
H├╝k├╗metG├Â├žebe Konfederasyonu
• M├ľ 220 - M├ľ 209
Teoman (Ad─▒ bilinen ilk h├╝k├╝mdar)
• M├ľ 209 - M├ľ 174
Mete (En ├Ânemli h├╝k├╝mdar)
• M├ľ 174 - M├ľ 161
Lao-┼×ang
• M├ľ 59 – M├ľ 31
Ho-Han-Ye (Son h├╝k├╝mdar)
Tarih├že 
• Kurulu┼ču
M├ľ 220
• Da─č─▒l─▒┼č─▒
M├ľ 58
├ľnc├╝ller
Ard─▒llar
Levha mezar k├╝lt├╝r├╝
Tunguzlar
Y├╝e├žiler
Sakalar
Ordos k├╝lt├╝r├╝
G├Âkt├╝rk Ka─čanl─▒─č─▒
Han Hanedanl─▒─č─▒
C├╝cenler
Xianbei eyaleti
Toharlar


Etimoloji

Xiong-nu halk─▒n─▒ adland─▒rmak i├žin ├çin kaynaklar─▒nda "ňîłňą┤" karakterleri kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu karakterler, ├çincede "berbat/korkun├ž/├Âfkeli k├Âle" anlam─▒na gelmekte ve bir t├╝r k├╝├ž├╝k g├Ârme ve genelleme amac─▒ ta┼č─▒maktad─▒r. ad─▒na ilk olarak M├ľ 822 y─▒l─▒nda yaz─▒lm─▒┼č "┼×ark─▒ Kitaplar─▒"n─▒n birinde yer alan bir ┼čiirde rastlan─▒r. Hiung-nu ad─▒na daha sonra M├ľ 318 y─▒l─▒nda ├çin ile yap─▒lan Kuzey ┼×ansi Sava┼č─▒'nda ve bunun sonucunda yap─▒lan anla┼čmada rastlanmaktad─▒r.

Modern ├çince ve Eski ├çince aras─▒nda zaman i├žinde ├že┼čitli ses evrimleri ya┼čand─▒─č─▒ndan ├Ât├╝r├╝ Modern ├çincede "xi┼Źng-n├║" ┼čeklinde telaffuz edilen karakterlerin Eski ├çincede daha farkl─▒ bir bi├žimde seslendirildi─či d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. Karakterin Eski ├çince seslendirimi yeniden yap─▒land─▒r─▒ld─▒─č─▒nda "xi┼Źngn├║" s├Âzc├╝─č├╝n├╝n ilk karakteri olan "ňîł" karakterinin /q╩░o┼ő/ ┼čeklinde seslendirildi─či d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. Bu rekonstr├╝ksif seslendirim ile Avrupa dillerinde ge├žen "Hun" s├Âzc├╝─č├╝ benzerlik g├Âstermektedir. Bu durumu destekleyecek ┼čekilde ├ëtienne de la Vaissi├Ęre'nin inceledi─či So─čd yaz─▒lar─▒nda hem Xiong-nu'lardan hem de Hunlardan "╬│wn (xwn)" olarak bahsedildi─čini g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r ki bu da iki ismin e┼č anlaml─▒ oldu─čunu g├Âstermektedir. Ancak Avrupa dilleri ba─člam─▒nda d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde ikinci karakter olan "ňą┤" karakterinin Hun s├Âzc├╝─č├╝ ile bir benzerli─či bulunmamaktaysa da Hindistan'da bu benzerlik devam etmektedir.

"ňîłňą┤" S├Âzc├╝─č├╝n├╝n Seslendirimi
Eski ├çince*ho┼ő-n├ó
Do─ču Han ├çincesi*h╔Ęo┼ő-n╔Ĺ
Orta ├çince*h╔Ęo┼ő-nuo
Modern ├çince (Mandarin)[╔Ľj╩Ő́┼ő năö]

"Hiung-nu" ve "hun" s├Âzc├╝kleri aras─▒nda bir ili┼čki oldu─ču iddias─▒, ilk defa 18. y├╝zy─▒lda Frans─▒z tarih├ži Joseph de Guignes taraf─▒ndan ortaya at─▒ld─▒. ─░lerleyen y─▒llarda Kuzey Hsiung-nu'lar─▒n ├çin ile yapt─▒klar─▒ sava┼č─▒ kaybetmelerinden ├Ât├╝r├╝ kuzey bat─▒ya g├Â├ž etmesi ve Avrupa Hunlar─▒n─▒n k─▒smen de olsa g├Â├ž eden bu halklar─▒n k├Âkensel, k├╝lt├╝rel ve genetik a├ž─▒dan bir devam─▒ oldu─ču fikri yayg─▒nla┼čmaya ba┼člad─▒. Akademisyenler ayn─▒ zamanda Eftalitler'in ve Kidaritlerin'de Hunlar ile akraba bir kavim oldu─čunu d├╝┼č├╝nmeye ba┼člam─▒┼člard─▒r.

Bu iddialara ilk kar┼č─▒ ├ž─▒kan ki┼či ise Otto J. Maenchen-Helfen oldu. Maenchen-Helfen bu geleneksel fikrin birincil kaynak olarak arkeolojik bulgulara dayanmak yerine yaz─▒l─▒ kaynaklara dayand─▒─č─▒ gerek├žesini ├Âne s├╝rd├╝ ve g├╝venilmez oldu─čunu savundu. Akademisyenin ├že┼čitli ├žal─▒┼čmalar─▒ sonucunda hiung-nu ve hunlar─▒n ayn─▒ kavim veya ayn─▒ ataya sahip olan akraba kavimler olmas─▒ fikri tart─▒┼čmal─▒ bir konu olmaya ba┼člad─▒. Buna ek olarak daha ├Ânce Hunlar ile ba─čda┼čla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č Eftalitler'in (Akhunlar) ve Kidarite Krall─▒─č─▒'n─▒n da Hunlardan farkl─▒ bir kavim oldu─čuna dair ├žal─▒┼čmalar y├╝r├╝t├╝ld├╝. Avusturyal─▒ tarih├ži Walter Pohl, hi├žbir bozk─▒r konfederasyonunun etnik olarak tek bir milletten olu┼čmad─▒─č─▒n─▒, tarihte g├Âr├╝len farkl─▒ gruplarca kurulmu┼č benzer isimli devletlerin bu isimleri ismin prestiji y├╝z├╝nden se├žtiklerini veya di─čer devletler taraf─▒ndan kan ba─č─▒na bak─▒lmaks─▒z─▒n sadece geldikleri yer veya ya┼čay─▒┼č tarzlar─▒ y├╝z├╝nden onlara bu isimlerin verildiklerini s├Âylemi┼č ve Hiung-nu'lar, Akhunlar ve Hunlar aras─▒nda bir k├Âken ya da kan ili┼čkisi olmad─▒─č─▒n─▒ savunmu┼čtur.

"Xiong-nu" ad─▒n─▒n anlam─▒ ile ilgili T├╝rk├že temelinde yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar, bu ad─▒n iki anlam─▒n─▒n olabilece─či ├╝zerinde yo─čunla┼čm─▒┼čt─▒r. ─░lk d├╝┼č├╝nceye g├Âre "Xiong-nu" ad─▒, ├çinceden al─▒nm─▒┼č olup ├çince “Vah┼četin K├Âleleri” anlam─▒na gelmektedir. Bu d├╝┼č├╝nceye kar┼č─▒ ├ž─▒kanlar; “Vah┼četin K├Âleleri” s├Âz├╝n├╝n olmas─▒ gerekti─čini, bu t├╝r bir deyimin ├çince olmad─▒─č─▒n─▒ ifade etmi┼čtir. ─░kinci d├╝┼č├╝nceye g├Âre ise "Xiong-nu" ad─▒, T├╝rk├že “koyun” s├Âz├╝n├╝n ├çincedeki kar┼č─▒l─▒─č─▒d─▒r. “Nu” s├Âzc├╝─č├╝, ├çincede “├çinli olmayan” yani “k├Âle” anlam─▒na kullan─▒lmaktad─▒r. Ayr─▒ca T├╝rklerin d─▒┼č─▒ndaki So─čdlar gibi farkl─▒ topluluklar da “nu” s├Âzc├╝─č├╝yle nitelendirilmi┼čtir. B├Âyle d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde “vah┼čet” yani “xiong” k├Âleleri d├╝┼č├╝ncesinin do─čru olabilece─či ortaya ├ž─▒kar. Ancak ┼čunu da dikkatten ka├ž─▒rmamak gerekir ki ├çince karakterler bir yandan orijinal ses de─čerini yans─▒t─▒rken di─čer yandan ses de─čeri olmayan radikal g├Âsterimleri ile s├Âzc├╝─če ├že┼čitli anlamlar y├╝kleyebilmektedir. Dolay─▒s─▒yla "Xiong-nu" s├Âzc├╝─č├╝ hem orijinal sesin ├çince yans─▒mas─▒n─▒ hem de ├çinlilerin onlara y├╝kledi─či benzetimsel anlamlar─▒ kar┼č─▒layabilir.

Tarihi

K├Âkleri

Hiung-nu'lar ilk olarak M├ľ 5. y├╝zy─▒lda ilgili ├çin tarihi kay─▒tlar─▒nda ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r ve tekrarlanan istilalar─▒n─▒n k├╝├ž├╝k Kuzey ├çin krall─▒klar─▒n─▒ daha sonra ├çin Seddi olacak olan─▒ in┼ča etmeye te┼čvik etmi┼člerdir. Mo─čolistan'daki G├╝ney Sibirya'da Selenge Irma─č─▒ vadisinde yap─▒lan kaz─▒larda baz─▒ Hiung-nu ┼×anyu'lar─▒n─▒n (Hiung-nu h├╝k├╝mdarlar─▒n─▒n) mezarlar─▒ bulunmu┼čtur. ├ľl├╝ ile birlikte g├Âm├╝lm├╝┼č e┼čyalar─▒n aras─▒nda ─░ran, ├çin ve Yunan men┼čeli dokumalar─▒n bulunmas─▒ Hiung-nu ile uzak ├╝lkeler aras─▒nda ticaretin oldu─čunu g├Âsterir.

Çin seddi
Çin seddi

Hiung-nu halk─▒n─▒n, Avrupa'ya kadar gelmi┼č olan Hunlar─▒n as─▒l ├žekirde─či oldu─ču g├Âr├╝┼č├╝ ├╝zerine tarih├žiler aras─▒nda farkl─▒ g├Âr├╝┼čler vard─▒r. M.S. 370 y─▒l─▒nda ─░dil Nehri civar─▒nda g├Âr├╝len Hunlar─▒n atalar─▒n─▒n, bat─▒ya g├Â├ž eden Hiung-nu'lar oldu─ču hipotezi bulunmaktad─▒r.

Hiung-nu halk─▒n─▒n, etnik ve dilsel a├ž─▒dan pek ├žok halk─▒ kast etti─či ve Kuzey ├çin'de ya┼čam─▒┼č g├Â├žebe halklar─▒ tan─▒mlamak i├žin kullan─▒lan bir terim oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. Ayr─▒ca bu toplulu─ča y├╝zy─▒llar boyunca Sakalar, Sarmatlar, Tunguz kavimleri ve ├çin'den s├╝r├╝lm├╝┼č olan baz─▒ ├žoban halklar─▒ gibi bir├žok halk─▒n kar─▒┼čm─▒┼č olmas─▒ gerekti─či d├╝┼č├╝n├╝l├╝r. ├ľrne─čin M├ľ 349 y─▒l─▒ndan kalma baz─▒ ├çin yaz─▒lar─▒nda Hiung-nu halklar─▒n─▒n 19 boyundan biri oldu─ču belirtilen, ├çi─č kavmi uzun burunlar─▒ ve uzun sakallar─▒ ile ├çinlilerin dikkatini ├žekmi┼člerdir.

M├ľ 500-221 aras─▒nda Hiung-nu topraklar─▒
M├ľ 500-221 aras─▒nda farkl─▒ ├çin h├╝k├╝mdarlar─▒ birbirleri ile i├ž sava┼člar s├╝rd├╝r├╝rken, kuzeydeki Hiung-nu topraklar─▒ geni┼člemeye devam ediyordu.

Tarih├ži Sima Qian M├ľ 2. y├╝zy─▒lda yazd─▒─č─▒ Shiji'de, Xiongnular─▒n (Hiung-nu) atas─▒n─▒n Chunwei ad─▒nda ├çin'in Xia Hanedan─▒ mensubu bir soylu oldu─čunu iddia eder. Ancak bu iddia modern tarih├žiler taraf─▒ndan kabul edilmemektedir; ├çin tarih yaz─▒c─▒l─▒─č─▒n─▒n "tipik olarak d├╝┼čmanlar─▒ ile akrabal─▒k ba─člar─▒ kurma e─čilimi" olarak yorumlan─▒r. Ayr─▒ca Sima Qian ve daha sonraki hanedanl─▒k tarih├žileri, efsanevi krallar Yao ve Shun zaman─▒ndan beri kuzey babar topraklar─▒nda ya┼čayan Da─čl─▒ Rong, Di, Xianyun ve Xunyu gibi halklardan bahsederek, Xiongnular─▒n bunlar─▒n ard─▒l─▒ olduklar─▒n─▒ iddia etmi┼člerdir. Ancak bu iddiay─▒ da destekleyen kan─▒tlar bulunmamaktad─▒r. ├çinliler mesela Ti-halk─▒ hakk─▒nda m.├Â. 714 ve m.├Â. 541 y─▒llar─▒ndan kalma yaz─▒larda, onlar─▒ ma─člup ettiklerini ve bu halk─▒n yaya olarak sava┼čt─▒─č─▒n─▒ kay─▒t etmi┼člerdir. Bu ├╝stte say─▒lan halklar─▒nda Hiung-nu'larla mutlaka ba─člant─▒lar─▒ olmu┼č olmas─▒ gerekti─či d├╝┼č├╝n├╝l├╝r.

M├ľ 350 ile M├ľ 290 y─▒llar─▒ aras─▒nda ├çin topraklar─▒n─▒n kuzeyinde, ├çin Seddi'nin ilk ba┼člang─▒c─▒ olarak ├çin'in kuzey s─▒n─▒r─▒n─▒ sa─člamla┼čt─▒rmak ve korumak amac─▒yla ilk savunma yap─▒lar─▒ in┼ča edilmi┼čtir. Hiung-nu halk─▒n─▒n sald─▒r─▒lar─▒na kar┼č─▒ daha etkili olabilmek i├žin, ├çin'in Zhou Hanedan─▒'n─▒n M├ľ 325 - M├ľ 298 y─▒llar─▒ aras─▒nda h├╝k├╝mdar─▒ olan Wu-ling ordular─▒na ata binmeyi ve ok atmay─▒ ├Â─čretmi┼čtir. Ve hatta onlar─▒ Hiung-nu'lar gibi giyindirmi┼čtir. Bu tedbirler sayesinde h├╝k├╝mdarl─▒─č─▒n─▒n 26. y─▒l─▒nda Orman-hiung-nu'lar─▒n─▒ yenilgiye u─čratm─▒┼čt─▒r. M├ľ 318 y─▒l─▒nda Hiung-nu'lar─▒n ve ├çinlilerin aras─▒nda s─▒n─▒rlar─▒n kabul edilmesi ile ilgili antla┼čmas─▒ imzalanm─▒┼čt─▒r.

Ordos vadisinde bronz adam, M├ľ 300-100. yy.
Ordos vadisinde bronz adam, M├ľ 300-100. yy.

Devletin kurulu┼ču

Hiung-nu'lar, Qin Hanedan─▒'n─▒n ├çin ┼×i Huang (taht: M├ľ 247 - M├ľ 210) d├Âneminde ├çin seddi g├╝├žlendirilmi┼čti ve M├ľ 215'te General Meng Tian komutas─▒ndaki 300.000 ki┼čilik ordu taraf─▒ndan yenilerek kuzeye p├╝sk├╝rt├╝lm├╝┼čt├╝.

M├ľ 3. y├╝zy─▒lda Teoman, (Touman; taht ? - M├ľ 209) ve o─člu Mete (Motun; taht M├ľ 209 - M├ľ 174), ├çinlilerin Han d├Âneminde bulunan ├╝lkelerini ├žok kez korku i├žinde b─▒rakan bir ├╝lke kurmu┼čtur. Bu "B├╝y├╝k Hun ─░mparatorlu─ču" ve di─čer isimlerle tan─▒mlanan ├╝lkenin y├╝z├Âl├ž├╝m├╝ 18 milyon km²'yi bulmu┼čtur. ├ťlkenin y├Ânetimi bug├╝nk├╝ Mo─čolistan'─▒n bat─▒s─▒nda, yani Altay b├Âlgesinin Mo─čolistan'da kalan Gol Mod adl─▒ b├Âl├╝m├╝nde ve Mo─čolistan'─▒n merkezinde Noyon-Uul (bug├╝n Noin Ula) adl─▒ k─▒sm─▒nda bulunmu┼čtur.

Bu zamanlarda Hiung-nu'lar─▒n ba┼č rakibi, kendileri gibi g├Â├žebe bir ya┼čam s├╝rd├╝ren ve bug├╝nk├╝ Gansu b├Âlgesinde ya┼čam─▒┼č olan Yueshi halk─▒d─▒r. Bu halk ├žok kez ├çinliler i├žin para kar┼č─▒l─▒─č─▒nda sava┼čm─▒┼člard─▒r. M├ľ 176 y─▒l─▒nda Motun (Mete) emiri alt─▒ndaki Hiung-nu'lar, Yueshi'leri ve onlar─▒n etraf─▒nda ya┼čayan di─čer halklar─▒ ma─člup etmi┼čtir ve Motun bunu ├çinlilerin Han-H├╝k├╝mdar─▒na sayg─▒l─▒ bir ┼čekilde bildirmi┼čtir:

Tengri'nin taht'a oturttu─ču Hiung-nu'lar─▒n b├╝y├╝k ┼×an-y├╝'s├╝, ├çin H├╝k├╝mdar─▒n─▒n herhangi bir s─▒k─▒nt─▒s─▒ var m─▒, bilmek ister.. [...] sonra L├Â-lan, U-sun ve Ho-k'ut halklar─▒n─▒ ve bunlar─▒n etraflar─▒nda bulunan di─čer 25 ├╝lkeyi yenerek hepsini Hiung-nu yapm─▒┼čt─▒r. B├Âylece b├╝t├╝n yay gerip ok atan halklar birle┼čip b├╝y├╝k bir aile olmu┼čtur.

Erken zamanlar─▒nda iyi geli┼čmi┼č devlet yap─▒lar─▒ ile dikkat ├žeken Hiung-nu'lar─▒n ├žo─ču konuda genel yasalar─▒ ve cezalar─▒ vard─▒r. Mete'nin devaml─▒ olarak k─▒sa s├╝re i├žinde harekete ge├žmeye haz─▒r b├╝y├╝k bir ordusu, devletin ve ordunun sorumlulu─čunu farkl─▒ r├╝tbelere sahip farkl─▒ ki┼čiler aras─▒nda payla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č bir d├╝zeni olmu┼čtur. Bu d├╝zen ├Âzellikle Mete'nin o─člu Ki-ok d├Âneminde (Lao┼čang Tanhu, M├ľ 174 - M├ľ 161) geli┼čtirilmi┼čtir. Ayr─▒ca Ki-ok halk─▒ndan vergi toplamaya ba┼člam─▒┼čt─▒r.

Ordos vadisinde bir g├╝m├╝┼č at, M├ľ 400-100. yy.
Ordos vadisinde bir g├╝m├╝┼č at, M├ľ 400-100. yy.

Y├╝kseli┼č d├Ânemi

Han d├Ânemindeki ├çinliler, Hiung-nu halk─▒n─▒ "g├╝├žl├╝, sava┼č├ž─▒ ama zay─▒f bir k├╝lt├╝re sahip olan bir halk" olarak tarif etmi┼člerdir. Fakat ├žok y├╝ksek ve geli┼čmi┼č olan sava┼čma sanatlar─▒n─▒ ├Âzellikle ok at─▒p ata binme yeteneklerini ├Âvm├╝┼člerdir.

Yueshi ile m├╝cadele

Motun (Mete; taht M├ľ 209 - M├ľ 174), M├ľ 174 y─▒l─▒nda ├Âlm├╝┼č ve b├Âylece devletin y├Ânetimi o─člu Ki-ok (M├ľ 174 - M├ľ 161)'a kalm─▒┼čt─▒r. Ki-ok Chanyu d├Âneminde Hiung-nu, M├ľ 166 y─▒l─▒nda ├çinlilerin o zamanlardaki ba┼čkentleri Chang'an'a sald─▒rm─▒┼člard─▒r. Ayr─▒ca M├ľ 160 y─▒l─▒nda en b├╝y├╝k rakibi olan Yueshi'ye sald─▒r─▒p onlar─▒ ma─člup etmi┼člerdir. Ancak bu sava┼čta Ki-ok ├Âlm├╝┼čt├╝r.

─░mparator Wu ile m├╝cadele

├çin Han imparatoru Wu Di (taht M├ľ 141 - M├ľ 87), Hiung-nu'lar─▒ tekrar eski topraklar─▒n─▒n s─▒n─▒rlar─▒na itmeyi ba┼čarm─▒┼čt─▒r. Hiung-nu, Mete'nin torunu Yizhixie (taht d├Ânemi: M├ľ 126 - M├ľ 114) d├Âneminde 120'li y─▒llarda Han Generali Wei Qing komutas─▒ndaki Han ordular─▒yla defalarca ├žat─▒┼čm─▒┼č ve M├ľ 119 y─▒l─▒nda ├ľrg├Â├Â'de (bug├╝n Mo─čolistan'in ba┼čkenti Ulanbatur) General Wei Qing'in ye─čeni Huo Qubing komutas─▒ndaki Han ordusu taraf─▒ndan b├╝y├╝k bir yenilgiye u─čram─▒┼čt─▒r. Fakat bu b├╝y├╝k ├žat─▒┼čmada ├çinlilerin t├╝m at yeti┼čtiricili─či de hasara u─čray─▒p t├╝kenmi┼č oldu─ču i├žin, bozk─▒rlardaki hakimiyet yine de Hiung-nu'lara kalm─▒┼č ve M├ľ 105 y─▒l─▒nda tekrar b├╝y├╝k bir ba┼čar─▒ elde etmi┼člerdir.

Bu ├žat─▒┼čmalarda Hiung-nu'lar i├žin ─░pek yolu'nun kontrol├╝ ├Ânem kazanm─▒┼čt─▒r. Bu y├╝zden ├çinliler ─░pek yolunu M├ľ 102 - M├ľ 101 ve 73 - 94 y─▒llar─▒ aras─▒nda ele ge├žirip ─░pek yoluna hakim olmu┼člard─▒r.

Soylu Hiung-nu sava┼č├ž─▒
Bir soylu hiung-nu sava┼č├ž─▒. (M├ľ 200 - MS 100)

Hiung-nu'lar─▒n b├Âl├╝nmesi

Do─ču ve Bat─▒ Hiung-nular

M├ľ 46 y─▒l─▒nda Hiung-nu'lar─▒n h├╝k├╝mdarlar karde┼čleri aras─▒nda ├çinlilerin destekledi─či i├ž karma┼čalar ya┼čanm─▒┼č ve sonunda Hiung-nu h├╝k├╝mdarl─▒─č─▒ 5'e b├Âl├╝nm├╝┼čt├╝r. Karde┼člerden birisi Ho-han-ye (taht d├Ânemi: M├ľ 58 - M├ľ 35) ├çinlilerin kral─▒na gidip ├çinlilerin egemenli─čini kabul etmi┼č ve kendi karde┼člerine kar┼č─▒ destek bulmu┼čtur. ├çi├ži ad─▒nda di─čer bir karde┼čleri (├çi├ži hunlar─▒) ├çu nehrinin k─▒y─▒s─▒nda Alanlara kom┼ču olarak bir b├Âlgeye yerle┼čmi┼člerdir. Ancak M├ľ 36 y─▒l─▒nda ├çi├ži, ├çinliler taraf─▒ndan ├Âld├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r.

Ho-han-yeh'nin o─člu Hudur-┼či-dagao (taht d├Ânemi: M.S. 18 - 45/46) h├╝k├╝mdarl─▒─č─▒ alt─▒nda Hiung-nu devleti yeniden do─čmu┼čtur. Hudur-┼či-dagao ├çinlilerin Han-hanedanl─▒─č─▒n─▒ desteklemi┼č ve onlara d├╝┼čmanlar─▒ olan di─čer ├çin hanedanl─▒─č─▒ Vang'a kar┼č─▒ yard─▒mc─▒ olmu┼čtur.

Kuzey ve G├╝ney Hiung-nular

M.S. 48 y─▒l─▒nda Pi'nin ├Ânc├╝l├╝k alt─▒nda Yu'nun o─člu Panu'ya kar┼č─▒ ayaklanm─▒┼člard─▒r. Panu h├╝k├╝mdarl─▒k zaman─▒nda ├çin hakimiyetini kabul etmi┼čtir. Bu amcao─čullar─▒ aras─▒ndaki ├žat─▒┼čman─▒n sonucu olarak Do─ču Hiung-nu Pi ├Ânderli─čindeki G├╝ney Hiung-nu ile Panu ├Ânderli─čindeki Kuzey Hiung-nu olmak ├╝zere ikiye b├Âl├╝nm├╝┼čt├╝r.

Han ├çinlileri derhal G├╝ney Hiung-nu'yu, Siyenpi (Sien-pi), Vu-huan, Vu-sun ve Ting-ling kavimlerini Kuzey Hiung-nu'ya kar┼č─▒ k─▒┼čk─▒rt─▒p onlarla birlikte Kuzey Hiung-nu'yu ma─člup etmi┼člerdir. 87 y─▒l─▒nda bir proto-Mo─čol halk olan Siyenpiler, Yu-liu halk─▒n─▒n tanhusunu ├Âld├╝rm├╝┼člerdir. 89 ve 91 y─▒llar─▒nda da iki ├çin generali ├çila da─člar─▒nda ve Altay b├Âlgesinde b├╝y├╝k ba┼čar─▒lar elde etmi┼č ve bu yenilgiye u─čram─▒┼č tanhuyu I-li ovas─▒na kadar s├╝rm├╝┼člerdir. Bu h├╝k├╝mdar─▒ kovduktan sonra onun yerine karde┼či Yu-├žu-kien'i koymu┼člard─▒r, ama karde┼či de 93 y─▒l─▒nda Siyenpiler taraf─▒ndan ├Âld├╝r├╝lm├╝┼č ve b├Âylece bozk─▒rlar ├╝zerindeki hakimiyet Siyenpilere kalm─▒┼čt─▒r.

Tan-┼či-huai 156 - 181 y─▒llar─▒nda Siyenpilerin en g├╝├žl├╝ d├Ânemlerine varmalar─▒n─▒ sa─člarken, Kuzey Hiung-nu "Do─ču T├╝rkistan" ├╝zerine hakimiyet ├Âzleminden vazge├žmi┼č bir ┼čekilde 158 y─▒l─▒nda Aral g├Âl├╝'n├╝n kuzeyine yerle┼čmi┼člerdir.

Çin'de Hiung-nu hakimiyeti

G├╝ney Hiung-nu uzun s├╝re ├çin settinin biti┼či─činde tutsak gibi ya┼čam─▒┼č, Hu-├žu-├ž'├╝an d├Âneminde (195-216) hala Han Hanedan─▒ ile birlik olarak gittik├že daha ├žok g├╝neye do─čru hareket etmi┼člerdir. 300 y─▒llar─▒nda Be┼č Barbar Onalt─▒ Krall─▒k d├Âneminde ├çin'in kuzey kesiminde Han Zhao ba┼čta olmak ├╝zere birka├ž hanedan─▒ kurmu┼č ve Jin Hanedan─▒'na ait ba┼čkentleri tekrar ele ge├žirmeyi ba┼čarm─▒┼člard─▒r. Ama 352 y─▒l─▒nda pe┼člerinden gelen Siyenpiler taraf─▒ndan tekrar yenilgiye u─črat─▒lm─▒┼člard─▒r.

Hiung-nu'lar tarihlerinde ├žok kez Hint-Avrupa halklarla kar─▒┼čm─▒┼č ve zamanla onlar─▒n k├╝lt├╝rlerinden etkilenmi┼člerdir. B├Âylece kentler in┼ča edip, yabanc─▒ ├╝lkelerle ticaret yapmaya ba┼člam─▒┼člard─▒r. Hiung-nu'lar taraf─▒ndan kurulmu┼č oldu─ču bilinen baz─▒ kentler; Ordu Bal─▒k, Kara Balagasum, Kuz Ordu'dur. ─░pek yolunun ├╝zerinde bulunan baz─▒lar─▒ Kara Ho├žo, Ka┼čgar ve Yarkand'd─▒r.

Hiung-nu halk─▒ndan kalma alt─▒n kemer kilidi. (M├ľ 3. ila 2. y├╝zy─▒l)
Hiung-nu halk─▒ndan kalma alt─▒n kemer kilidi. (M├ľ 3. ila 2. y├╝zy─▒l)

Etnik ve dilsel kimlikleri ├╝zerine teoriler

Hiung-nu halk─▒n─▒n etnik ve dilsel kimli─či akademik ├ževrelerde tart─▒┼čma konusu olmaktad─▒r ve akademik ├ževrelerde geni┼č kabul g├Âren kesinle┼čmi┼č bir teori bulunmamaktad─▒r. Bir├žok etnik toplulu─čun k├╝├ž├╝k gruplar halinde i├ž i├že ya┼čad─▒─č─▒ bozk─▒rlarda genetik ara┼čt─▒rmalar da sonu├ž vermemekte, bu y├╝zden filolojik ├ž─▒kar─▒mlar yap─▒lmaktad─▒r. Hunlar─▒n ┼ču ana kadar bilinen yaz─▒l─▒ eserine ula┼č─▒lamad─▒─č─▒ i├žin ├çin kaynaklar─▒ temel al─▒nmaktad─▒r.

├çoklu etnik k├Âken teorisi

Bat─▒l─▒ pek ├žok akademisyen Xiongnu'lar─▒n etnik ve dilsel a├ž─▒dan farkl─▒ gruplar─▒n bir kar─▒┼č─▒m─▒ndan olu┼čtuklar─▒na inanmaktad─▒r ve eski ├çin kaynaklar─▒nca ortaya konan olas─▒ anadilleri hakk─▒nda tatmin edici bir cevaba hen├╝z ula┼č─▒lmad─▒─č─▒n─▒ belirtirler. Ancak 19. y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒ndan bu yana, baz─▒ Bat─▒l─▒ bilim adamlar─▒ ├že┼čitli dil aileleri veya bunlarla ba─člant─▒l─▒ alt dil aileleri ile Xiongnu dili veya dilleri aras─▒nda bir ba─člant─▒ oldu─čunu ├Âne s├╝rm├╝┼čse de Albert Terrien de Lacouperie, Xiongnu dilini ve toplumunu tek bir etnik k├Âkene dayand─▒rmaktan ziyade onlar─▒, ├žok ├že┼čitli gruplar─▒n bir birle┼čimi olarak de─čerlendirdi. ├çoklu etnik teorisinin modern temsilcilerinden biri olan Koreli tarih├ži Hyun Jin-Kim, bu geni┼č, ├žok ─▒rkl─▒, ├žok dilli bozk─▒r imparatorluklar─▒n─▒n tarihsel ger├žekli─či lehine eski ─▒rksal teorileri ve hatta etnik ba─člant─▒lar─▒ reddedip yerine ├žok uluslu, ├žok dilli bir yap─▒lanman─▒n kabul├╝n├╝n tarihsellik ad─▒na daha ger├žek├ži oldu─čunu belirtmi┼čtir. Bu konuyu destekleyen ├že┼čitli g├Âr├╝┼čler belirtilmi┼č olsa da yine net bir sonu├ž ortaya kondu─ču s├Âylenemez.

Xiongnu ─░mparatorlu─ču'nun ┼čematik olu┼čumu
Mo─čolistan'a pastoralist yay─▒lma: M├ľ 1000 (Erken Demir ├ça─č─▒) ve M├ľ 3. y├╝zy─▒lda Xiongnu ─░mparatorlu─ču'nun ┼čematik olu┼čumu.

├çin kaynaklar─▒ Tiele toplulu─čunu ve A┼čina klan─▒n─▒ ├Âncelikle T├╝rk halklar─▒ ile de─čil Hiung-nu toplulu─ču ile ba─čda┼čt─▒rm─▒┼čt─▒r. T├╝rk k├Âken teorisinin temeli de bu t├╝rden bilgilere dayanmaktad─▒r. Ancak di─čer bu topluluklar─▒n Xiong-nu'lar─▒n bir par├žas─▒ oldu─ču ifade edilerek di─čer T├╝rk topluluklar─▒ndan veya bir T├╝rk k├Âkeni ili┼čkisinden bahsedilmemi┼čtir. Bu do─črultuda Zhou Kitab─▒ ve Kuzey Hanedanlar─▒ Tarihi adl─▒ metinlere g├Âre de A┼čina klan─▒, Xiongnu konfederasyonunun bir bile┼čeniydi. Xiongnular─▒n i├žerisindeki ├že┼čitli t├╝m gruplar gibi onlar da bu imparatorlu─čun bir par├žas─▒ olmal─▒yd─▒. Hatta sonraki d├Ânemlerde yaz─▒lan Sui Kitab─▒ ve Tongdian kaynaklar─▒na g├Âre, k├Âkeni Xiongnu'lara dayanan A┼čina topluluklar─▒ hakk─▒nda "Pingliang k├Âkenli kar─▒┼č─▒k g├Â├žebeler (├çince: ÚŤťŔâí; pinyin: z├í h├║)" ifadesi kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. A┼čina ve Tiele halklar─▒ ayr─▒ etnik gruplara ait iken Xiongnu halk─▒ ile kar─▒┼čm─▒┼č olabileceklerine de inan─▒lmaktad─▒r. bu t├╝rden kar─▒┼čmalar bozk─▒rlar i├žin s─▒radan g├Âr├╝lmektedir.

Di─čer yandan ├çin kaynaklar─▒n─▒n genel anlamda bir toplulu─ča k├Âken atfetmesi ise tarihsel do─črulu─ču tart─▒┼čmal─▒ bir konudur. ├ç├╝nk├╝ ├çin kaynaklar─▒, ├Âteden beri birbirine benzer ya┼čan tipine ve geleneklere sahip topluluklara genelleyici adlar vermi┼čtir. ├ľrne─čin ilk kaynaklara g├Âre kuzeydeki yabanc─▒ topluluklar─▒n tamam─▒na di (šőä), bat─▒dakilerin tamam─▒na rong (ŠłÄ), do─čudakilerin tamam─▒na yi (ňĄĚ), g├╝neydekilerin tamam─▒na ise man (Ŕá╗) ad─▒n─▒ verilmi┼čtir. Bu kavramlara benzer ┼čekilde zaman zaman daha da genelleyici bir ad olan "hu (Ŕâí)" veya "wu-hu (ń║öŔâí)" ifadesi de kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. "Xiong-nu" ad─▒n─▒n da belli bir toplulu─ču tan─▒ml─▒yor olaca─č─▒ m├╝mk├╝nd├╝r ancak ├çin kaynaklar─▒, ├Âyle g├Âr├╝l├╝yor ki zaman zaman "Xiong-nu" ad─▒n─▒ kuzeylerindeki konar-g├Â├žer bir ya┼čam ┼čekline sahip topluluklar─▒n tamam─▒n─▒ niteleyen bir ad olarak da kullanm─▒┼čt─▒r. Bilindi─či kadar─▒yla T├╝rkler, Mo─čollar, Tunguzlar, Man├žular gibi ├že┼čitli topluluklar zaman zaman "Xiong-nu" olarak an─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu duruma Greko-Roman kaynaklar─▒nda da ├žok s─▒k kar┼č─▒la┼č─▒lmaktad─▒r. ├ľrne─čin Bizans ─░mparatoru VII. Konstantin, De Administrando Imperio kitab─▒nda Tourkia (Yunanca: ╬Ą╬┐¤ů¤ü╬║╬»╬▒) kelimesini T├╝rkleri tan─▒mlamak yerine Macar halklar─▒n─▒ tan─▒mlamak i├žin kullanm─▒┼čt─▒r. Yunan kaynaklar─▒, Hunlar ve Avarlar─▒ da ─░skitli olarak s─▒n─▒fland─▒rm─▒┼čt─▒r. Bu tarz basitle┼čtirme ve genellemeler eski tarihi ve edebi kaynaklarda s─▒k g├Âr├╝lm├╝┼č ve genellikle ayn─▒ co─črafyada ya┼čam─▒┼č fakat farkl─▒ etnik grup ve k├Âkenlere mensup g├Â├žebeleri tan─▒mlarken kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu durum g├╝n├╝m├╝zde dahi devam etmektedir: Balkanlarda "T├╝rk" ad─▒ ile asl─▒nda M├╝sl├╝man olan t├╝m topluluklar kastedilmektedir. Sonu├ž olarak bu t├╝r genel tan─▒mlar, farkl─▒ co─črafyalarda ve zaman dilimlerinde benzer bir ┼čekilde kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Ancak Xiongnu, Hun, ─░skit, T├╝rk gibi adlar baz─▒ a├ž─▒lardan birbirine benzer topluluklar i├žinde kullan─▒lm─▒┼č olsa da ├žo─ču zaman belli bir toplulu─čun ├Âzel ad─▒ da olmu┼čtur.

T├╝rk

Eski ├çin kaynaklar─▒ndan Bei-shi (Kuzey Hanedanlar─▒ Tarihi) ile Zhou-shu (Zhou Kitab─▒) adl─▒ yap─▒tlarda G├Âkt├╝rklerin Hiung-nu'lar─▒n bir kolu oldu─ču ifade edilmektedir. Ayr─▒ca eski bir So─čd yaz─▒t─▒nda da G├Âkt├╝rklerin soyunun Hiung-nu'lara dayand─▒─č─▒na de─činilmi┼čtir. Ancak bu noktada kaynaklara tam g├╝ven duyulmas─▒ imkans─▒zd─▒r ├ž├╝nk├╝ gerek Asya'da gerek Avrupa'da kom┼ču topluluklar benzer ya┼čam ┼čekillerine sahip topluluklar─▒ genelleyici bir ┼čekilde adland─▒rm─▒┼čt─▒r. Bu noktada antik kaynaklar─▒ destekleyecek filolojik ve arkeolojik kan─▒tlara ihtiya├ž duyulmaktad─▒r. Bu hususta k├Âken ara┼čt─▒rmalar─▒n─▒n 20. y├╝zy─▒l─▒n b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒n─▒ kaplayan ilk a┼čamas─▒n─▒ filolojik ├žal─▒┼čmalar olu┼čturmu┼čsa da 2000'li y─▒llardan sonra arkeolojik ara┼čt─▒rmalar da alana katk─▒ sa─člamaya ba┼člam─▒┼čt─▒r.

Wei-shu adl─▒ antik ├çin kayna─č─▒nda ge├žen en ├žarp─▒c─▒ ├Ârneklerden biri ┼č├Âyledir:

"Gao-che (ÚźśŔ╗Ő) (bir T├╝rk konfederasyonu), muhtemelen eski 'K─▒r─▒m─▒z─▒ Di (Chi-di, ŔÁĄšőä)' toplulu─čunun kal─▒nt─▒lar─▒d─▒r. Ba┼člang─▒├žta onlara 'Di-li (šőäňÄć)' deniyordu. Kuzeyliler onlar─▒ Chi-lei (ŠĽĽňőĺ) olarak kabul ediyor. ├çinliler onlar─▒ Gao-che Ding-ling (ÚźśŔ╗ŐńŞüÚŤÂ) olarak kabul ediyor. K─▒saca dilleri ve Xiong-nu [dili] ayn─▒d─▒r ancak bazen k├╝├ž├╝k farkl─▒l─▒klar vard─▒r. Veya onlar─▒n [Gao-che] eski zamanlarda Xiong-nu'nun k├╝├ž├╝k akrabalar─▒ olduklar─▒ s├Âylenebilir." (Wei-shu, 103).

Lajos Ligeti, E.H. Parker, Jean-Pierre Abel-R├ęmusat, Julius Klaproth, Kurakichi Shiratori, Gustaf John Ramstedt, Annemarie von Gabain ve Omeljan Pritsak gibi ara┼čt─▒rmac─▒lar; Hiung-nu halk─▒n─▒n T├╝rk k├Âkenli bir halk olabilece─čini ileri s├╝rm├╝┼čt├╝r. Baz─▒ akademisyenler y├Ânetici s─▒n─▒f─▒n─▒n ├ľn T├╝rklerlerden olu┼čtu─čunu savunmu┼čtur. Craig Benjamin, Hsiung-nu dilinin Dingling dilleri ile ba─člant─▒l─▒ oldu─čunu ve dilin ├ľn T├╝rk├že veya ├ľn Mongolca oldu─čuna inanmaktad─▒r.

Hiung-nu dilinde kullanm─▒┼č unvanlar ve ├Ânemli s├Âzc├╝kler ile T├╝rk dillerinde bulunan s├Âzc├╝kler aras─▒nda ba─člant─▒lar oldu─čunu iddia ederekten, Hiung-nu halk─▒ i├žinde T├╝rk halklar─▒n─▒n a─č─▒rl─▒kta oldu─čunu savunan pek ├žok ara┼čt─▒rmac─▒ da bulunmaktad─▒r. Bu nedenlerden ├Ât├╝r├╝ bilim insanlar─▒n─▒n bir k─▒sm─▒ Hiung-nu halklar─▒n─▒n T├╝rk k├Âkenli oldu─čunu iddia etmektedir.

Son ara┼čt─▒rmalar, Xiong-nu dili ile T├╝rk├že aras─▒ndaki kayda de─čer ilk filolojik ba─člant─▒lar─▒ ortaya ├ž─▒karm─▒┼čt─▒r. Han Kitab─▒'n─▒n (Han-shu) "Bat─▒ B├Âlgeleri" ba┼čl─▒kl─▒ 96. b├Âl├╝m├╝nde Xiong-nu'lar─▒n, bir taht anla┼čmazl─▒─č─▒ sonucu M├ľ 30 y─▒l─▒nda ├Âld├╝r├╝len ve Xiong-nu prensesinin soyundan gelen K├╝├ž├╝k Wu-sun Kun-mo h├╝k├╝mdar─▒na "ŠőŐÚŤó (făö-l├ş)" unvan─▒n─▒ verdi─či ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Tongdian'in 50. b├Âl├╝m├╝nde ├çin kaynaklar─▒ "ŠőŐÚŤó (făö-l├ş)" s├Âzc├╝─č├╝n├╝n anlam─▒n─▒ a├ž─▒k├ža "kurt" olarak tan─▒mlam─▒┼čt─▒r. Bu s├Âzc├╝k, T├╝rk├žedeki "b├Âri" s├Âzc├╝─č├╝d├╝r ki G├Âkt├╝rklerden bahseden Wei-shu, Bei-shi, Tongdian, Zhou-shu, Ce-fu Yuan-gui gibi eserlerde de bu ili┼čkilendirme a├ž─▒k bir ┼čekilde yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu s├Âzc├╝k, askeri-politik bir unvan olup Xiong-nu'lar, Wu-sun'lar─▒ kendi topraklar─▒n─▒n bat─▒ b├Âlgesinin koruyucusu ilan etmi┼čtir. Bu unvan; G├Âkt├╝rkler, Sel├žuklular, Harzem┼čahlar, Mo─čollar ve Anadolu T├╝rk beylikleri gibi organizasyonlarda da devletin bat─▒ kanad─▒n─▒n h├╝k├╝mdar─▒na verilmi┼čtir. Ayr─▒ca "b├Âri" kelimesi t├╝m T├╝rk dillerinde, Mo─čol dillerinde, Korece, Japonca, Man├žu-Tunguzca'da "kurt" anlam─▒nda kullan─▒lan bir kelimedir. Bu sonu├žlar T├╝rk dilleri ba┼čta olmak ├╝zere Altay dilleri ile bir ba─člant─▒y─▒ ortaya koymu┼č olabilir.

Mo─čollar

├çe┼čitli Mo─čol ve yabanc─▒ akademisyenler, Hsiung-nu'lar─▒n Mo─čol dilleri konu┼čmu┼č olabileceklerini ├Ânermi┼čtir. Mo─čol arkeologlar Slab Grava k├╝lt├╝r├╝ halk─▒n─▒n Hsiung-nu halk─▒n─▒n atas─▒ oldu─čunu iddia etmi┼čtir, baz─▒lar─▒ da Hsiungnu-lar─▒n modern Mo─čollar─▒n atas─▒ olabilece─čini belirtmi┼čtir.

"Song'un kitab─▒" olarak da bilinen ve 5. y├╝zy─▒lda yaz─▒lm─▒┼č ├çin kaynakl─▒ tarihi metine g├Âre, C├╝cenlerin (Rouran) alternatif ismi "Tatar konfederasyonu" veya "Tartar" idi ve bir Hsiung-nu kabilesiydiler. Nikita Bichurin, Hiung-nu ve Siyenpileri (Xianbei) ayn─▒ etnik grubun iki alt grubu olarak s─▒n─▒fland─▒rm─▒┼čt─▒r.

Cengiz Han, Daoist Qiu Chuji'ya yazd─▒─č─▒ bir mektubunda Modu ┼×anyu'dan (Mete-Han) "bizim ┼×anyumuzun eski zamanlar─▒" olarak bahsetmi┼čtir. Arkeologlar taraf─▒ndan bulunan, Hiung-nu halk─▒n─▒n g├╝ne┼č ve ay sembolleri Mo─čollar─▒n Soyombo sembol├╝ne de benzetilmektedir.

Yenisey

Edwin Pulleyblank, 1960'l─▒ y─▒llar─▒n ba┼č─▒nda bu iddiaya g├╝├žl├╝ kan─▒tlar sunmu┼č ilk ara┼čt─▒rmac─▒d─▒r. 2000 y─▒l─▒nda Alexander Vovin, Pulleyblank'─▒n arg├╝manlar─▒n─▒ yeniden analiz etti ve en yeni Eski ├çince foneti─či geli┼čmelerinden ve Hiung-nu Konfederasyonu'nun Jie kabilesinin dilinden bir c├╝mlenin ├çince transkripsiyonundan yararlanarak dilin Yenisey dilleri ile ili┼čkisi hakk─▒nda destekleyici yeni kan─▒tlar ortaya koydu. Vovin, ├çince transkript ┼čeklinde bulunan c├╝mlenin, Yeniseyce dilbilgisi ve temel prensipleri ile yorumland─▒─č─▒ takdirde ├Ânceki T├╝rk yorumlamalardan daha a├ž─▒k ve belirli bir c├╝mle olu┼čtu─čunu buldu─čunu savundu.

Pulleybank ve D. N. Keightley, Hiung-nu isimlerinin aslen Sibirya dilleri k├Âkenli oldu─čunu ve Mo─čol ve T├╝rk diller taraf─▒ndan bu Sibirya dillerinden ├Âd├╝n├ž al─▒nd─▒─č─▒n─▒ ileri s├╝rd├╝. Akademisyenler, tenggeri ve tengri kelimelerinin Mo─čolca ve T├╝rk├žeye, Hiung-nu dilinde cennet manas─▒na gelen chengli (th├í╦É┼ő-wr╔Ö́j) k├Âk├╝nden ge├žti─či ├╝zerinde durdular ve Tarkan, Tigin ve Ka─čan gibi ├Ânemli k├╝lt├╝rel unvanlar─▒n da Hiung-nu dilinden T├╝rk ve Mo─čol halklara miras kald─▒─č─▒ sonucuna vard─▒lar.

─░rani halklar

Harold Walter Bailey, M├ľ. 200 y─▒l─▒ndan hiung-nu isimlerinin ─░ran adlar─▒ ile benzerli─čini ├Âne s├╝rerek, ─░ran k├Âkenli adlar ta┼č─▒d─▒─č─▒n─▒ ├Âne s├╝rm├╝┼čt├╝r. Bu teori T├╝rkolog Henryk Jankowski taraf─▒ndan da desteklenmi┼čtir. Orta Asya ├╝zerine ├žal─▒┼čmalar y├╝r├╝tm├╝┼č akademisyen Christopher I. Beckwith, Xiongnu isminin ─░skit (Scythian) ile Saka ve So─čdya gibi Kuzey ─░ranl─▒larla ili┼čkili b├Âlgeler ile ayn─▒ ada sahip oldu─čunu belirtir. Beckwith'e g├Âre Xiongnu halk─▒, yaln─▒zca ba┼člang─▒├žta, y├Ânetimde yer alm─▒┼č ─░ranl─▒ bir grup bar─▒nd─▒rm─▒┼č veya daha b├╝y├╝k olas─▒l─▒kla daha ├Ânceden ─░rani bir kavmin egemenli─či alt─▒nda ya┼čay─▒p onlardan g├Â├žebe hayat tarz─▒ ├Âgeleri edinmi┼člerdir. UNESCO'nun yay─▒nlad─▒─č─▒ Orta Asya Medeniyetlerinin Tarihi kitab─▒n─▒n edit├Âr├╝ Macar dilbilimci J├ínos Harmatta, kabile ve kral isimlerinin ─░ran'dan al─▒nd─▒─č─▒n─▒, ├çincede ge├žen her hiung-nu k├Âkenli kelimenin ─░skit├že k├Âkler ile a├ž─▒klanabilece─čini savunmu┼č ve bunlara dayanaraktan hiung-nu i├žinde ─░ran dili konu┼čan bir kesimin oldu─čunu belirtmi┼čtir. Ancak ─░rani s├Âzc├╝kler, sadece s├╝t ile ilgili s├Âzc├╝kler olup sadece belli bir d├Ânemde kaydedildi─či i├žin bu konuda ┼č├╝pheler bulunmaktad─▒r. Di─čer yandan T├╝rk├že k├Âkenli s├Âzc├╝klere, Xiong-nu'lar─▒n her d├Âneminde rastlan─▒lmaktad─▒r.

Yal─▒t─▒k dil

T├╝rkolog Gerhard Doerfer Hiung-nu dilinin bilinen herhangi ba┼čka bir dil ile ba─člant─▒l─▒ oldu─ču fikrine kar┼č─▒ ├ž─▒km─▒┼č ve T├╝rk veya Mo─čol dilleri ile Hiung-nu dilleri aras─▒nda ba─člant─▒ kuran teorileri reddetmi┼čtir. Ba┼čka bir a├ž─▒dan t─▒pk─▒ Avrupa Hunlar─▒n─▒n dilinde oldu─ču gibi Xiong-nu dilinin eldeki veriler do─črultusunda "s─▒n─▒fland─▒r─▒lamaz" durumda oldu─ču ve bu y├╝zden yal─▒t─▒k dil olarak s─▒n─▒fland─▒r─▒lmas─▒ gerekti─či g├Âr├╝┼č├╝ de bu iddiay─▒ desteklemektedir.

Devlet y├Ânetimi

├çin kaynaklar─▒nda Hiyungun (Hiung-nu) devletinin y├Âneticileri Tanhu (┼×anyu) olarak an─▒lmaktad─▒r. Bu kelimenin kumandan, ka─čan, han ya da imparator gibi bir anlam─▒ oldu─ču tahmin edilir.

Genetik

Temmuz 2003'te Amerikan insan Geneti─či Dergisi'nde yay─▒nlanan genetik bir ├žal─▒┼čmada, kuzey Mo─čolistan'daki Egyin Gol'deki Xiongnu nekropol├╝nde M.├ľ. 3. y├╝zy─▒l ile MS 2. y├╝zy─▒l aras─▒nda g├Âm├╝len 62 ki┼činin kal─▒nt─▒lar─▒ incelenmi┼čtir. ─░ncelenen bireylerin ├Âncelikle Do─ču Asya k├Âkenli olduklar─▒ saptanm─▒┼čt─▒r. Ekim 2006'da Amerikan Fiziksel Antropoloji Dergisi'nde yay─▒nlanan genetik bir ├žal─▒┼čmada, Egyin Gol'de incelenen bireyler ile modern Mo─čollar aras─▒nda ├Ânemli genetik s├╝reklilik tespit edildi.

Lihongjie (2012), Hiung-nu krallar─▒ i├žin bir yazl─▒k saray oldu─čuna inan─▒lan Sincan'daki Heigouliang'daki M.├ľ. 2. veya 1. y├╝zy─▒ldan kalma bir mezarl─▒ktan al─▒nan ├Ârneklerin Y-DNA's─▒n─▒ analiz etti. B├Âlgeden kaz─▒lan 12 erke─čin Y-DNA's─▒ haplogrup Q'ya aitti — ya Q-MEH2 (Q1a) ya da Q-M378 (Q1b). Aralar─▒nda Q-M378 adamlar─▒ mezarlar─▒n ev sahibi olarak kabul edildi; Q-MEH2 adamlar─▒n─▒n yar─▒s─▒ ev sahibi, di─čer yar─▒s─▒ kurbanlar olarak g├Âr├╝nd├╝. Ayn─▒ ┼čekilde L. L. Kang (2013), Barkol, Sincan'daki bir Hiung-nu b├Âlgesinden ├╝├ž numunenin Q-M3'e (Q1a2a1a1) ait oldu─čunu buldu.

Temmuz 2010'da Amerikan Fiziksel Antropoloji Dergisi'nde yay─▒nlanan genetik bir ├žal─▒┼čma, MS 0 civar─▒nda Kuzeydo─ču Mo─čolistan'─▒n Duurlig Nars'taki se├žkin bir Xiongnu mezarl─▒─č─▒na g├Âm├╝len ├╝├ž ki┼čiyi analiz etti. Bir erkekte paternal haplogrubu C3 ve maternal haplogrubu D4 bulunmu┼čtur. Di┼čide ise maternal haplogroup D4 vard─▒r. ├ť├ž├╝nc├╝ birey, bir erkek, paternal haplogrubu R1a1 ve maternal haplogrubu U2e1'i ta┼č─▒maktad─▒r. C3 ve D4'├╝n her ikisi de Kuzeydo─ču Asya'da yayg─▒nd─▒r, R1a1 Avrasya'da yayg─▒nd─▒r, U2e1 ise Bat─▒ Avrasya soyudur.

Yorum G├Ânder

Daha yeni Daha eski