Çanakkale, Türkiye'nin Çanakkale ilinin merkezi olan şehirdir. Anadolu'nun kuzeybatısında, Çanakkale Boğazı'nın güneydoğusunda yer alır.
İlin nüfusu 2021 yılı itibarıyla 195.439'dur. Çanakkale il merkezinin deniz seviyesinden yüksekliği 2 metredir.
{tocify} $title={İçindekiler}
Etimoloji
Çanakkale'nin şu anki bulunduğu yerin adı 19. yüzyılda Kale-i Sultaniye olarak geçmektedir ve bu isim 1890 yılında şehrin resmî adı olarak kayıtlara geçmiştir. Çanakkale, Osmanlı zamanında önemli bir kale işlevi görmüş olup Kale-i Sultaniye (Osmanlı Türkçesi: قلعة سلطانيه) ya da günümüz Türkçesi ile Sultaniye Kalesi ismi bu işlevin bir kanıtıdır.
17. yüzyılın sonlarından itibaren gelişen çömlek yapımı, şehrin bu konuda ün yapmasını sağlamıştır. Hatta yine bu zamanlarda bir seyyahın yapılan seramiğin kalitesinden etkilenip bunu Hollanda'nın Delft şehrinde yapılan seramiklerle karşılaştırması şehre Çanak kalesi ismini vermiştir. Çanakkale isminin Yunancası Δαρδανέλλια veya Dardanellia, ki bu isim de sonradan Dardanelles olarak İngilizceye çevrilmiştir. 1920'lerden itibaren İngilizler Çanakkale'ye Chanak veya Kale Sultanie demeye başladılar.
Tarihi
Antik çağdan kalan Troya kalıntıları il sınırları içerisindedir. Bölgede ilk yerleşim yaklaşık 6.000 yıl öncesindeki Bakır Çağı'na dayanır. Fakat bu dönemde şehrin kimliği ve yaşayan insanların özellikleri hakkında pek bir şey bilinmemektedir. Yapılan kazı çalışmaları ve çeşitli araştırmalara göre, bölgedeki ilk kalıcı yerleşim izi Kumtepe civarında bulunmuştur. MÖ 4.800 - 4.000 arasına tarihlenen Kumtepe Höyüğü, bu tarihten sonra da çeşitli yerleşim izleri içeren tabakalara sahiptir. Bölgedeki kazılar ilk olarak 1934 yılında Cincinnati Üniversitesi'nden J.L. Caskey ve J. Sperling tarafından yapılmıştır. MÖ 3000 yılında kurulan Troya geçirdiği depremden sonra MÖ 2500 yılında yıkılmıştır.
 |
| Truva film'inde görülen Truva Atı, şimdi Çanakkale'de deniz kenarındaki vapur iskelesine yakın alanda sergilenmektedir. Troya antik kenti ve Biga yarımadası'nın antik bölgesi Çanakkale il'indedir. |
Sonraki yüzyıllarda çeşitli göçlerle kavim dengesi değişen ale bölgesi, MÖ 7. yüzyılda Lidyalılar'ın hâkimiyetine girmiştir. MÖ 6. yüzyılın ortalarında bölgede Pers egemenliği başlamıştır. Perslerin önemli imparatorlarından I. Darius ve I. Serhas bölgeyi stratejik bir nokta olarak görüp burayı ellerinde tutmayı amaçlamışlardır. Yunan tarihçi Herodot'a göre Çanakkale Boğazı üzerinde Avrupa'ya geçmek için ilk köprüyü yapan I. Serhas'tır. MÖ 386'da Spartalılar ile Persler arasında yapılan Kral Barışı sonucu Persler bölgede hâkimiyetini güçlendirdi. MÖ 334 yılında Makedonya Kralı Büyük İskender bu bölgeyi Perslerin elinden almak istiyordu. Bu amaçla Çanakkale Boğazı'nı geçerek bugünkü Karabiga yakınlarındaki Kocabaş Çayı (Granikos)'nda iki ordu birbiri ile karşılaştı ve Granikos Muharebesi'nde aldıkları büyük bozgun karşısında Persler bölgeyi Büyük İskender'in hâkimiyetine bırakarak bölgeden çekilmek zorunda kaldılar. Ancak İskender'in ölümü üzerine bölgeyi ünlü komutanlarından Antigonos yönetmeye başlamıştır. O da uzun süre yönetemeden Balkanlardan gelen Kelt kökenli Galatlar, bölgeye yerleşmişlerdir. MÖ 133'te Bergama Kralı III. Attalos'un vasiyeti üzerine Roma hâkimiyetine giren Çanakkale, sonrasında Asia eyaletine bağlanmıştır. Roma İmparatorluğu'nun 395'te Doğu ve Batı diye ikiye ayrılmasından sonra, bölge daha sonra Bizans adıyla anılacak olan Doğu Roma İmparatorluğu'nun hâkimiyetine girmiştir. İmparator Justinian modern Eceabat yakınlarındaki Sestos bölgesinde boğazın kontrolünü sağlamak amacıyla kale inşa ettirmiştir. Bölgede ilk Türk hâkimiyeti 11. yüzyıl sonlarında ünlü deniz komutanı Çaka Bey'in seferleri ile başlamıştır. Sonrasında Karesi Beyliği ile devam eden Türk hâkimiyeti, 1361 yılında beyliğin savaşsız bir şekilde Osmanlı İmparatorluğu'na katılması ile bölgede yaklaşık 6 asır sürecek bir Osmanlı dönemi başlamış oldu.
 |
| Kızöldün Tümülüsü'nde bulunan Polyksena Lahdi |
Osmanlı dönemi
İlin eski merkezi Biga olup Cumhuriyet döneminde, Çanakkale Savaşlarında kazanılmış olan zaferlerden dolayı ilin ismi ve merkezi Çanakkale olarak değiştirilmiştir. İlin isminin kökeni ise yörede çok gelişmiş olan çanak-çömlek zanaatinden gelir. Şehrin iki simgesi hâline gelen Kale-i Sultaniye ile çanakçılık özdeşleşince de şehir "Çanakkale" olarak adlandırılmaya başlanmıştır. 1452 yılında Fatih Sultan Mehmet, Papalık Devleti'nin Bizans'a yardımını engellemek ve Çanakkale Boğazı'nın kontrolünü sağlamlaştırmak amacıyla boğazın en dar yeri olan Kilitbahir köyünde Kilitbahir Kalesi'ni yaptırmıştır.
 |
| Çanakkale Saat Kulesi - 1918 |
Çanakkale Savaşları
1915 senesinde Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri arasında Çanakkale Savaşları'na sahne oldu. İtilaf Devletlerinin birleşmiş orduları deniz savaşında araç ve personel zayiatı vererek mağlup oldu ve boğazları geçemedi. Daha sonra İtilaf Kuvvetleri karadan çıkartma yaptılar. Kara savaşlarında Yarbay Mustafa Kemal'in başarıları sayesinde İtilaf Kuvvetlerinin ilerleyişi durdu, iki kuvvet birbirine üstünlük sağlayamadı ve karadan taarruz da başarısızlıkla sonuçlandı.
Yerel yönetim
Çanakkale Belediyesi tarafından yönetilmektedir.
Coğrafya
Çanakkale, Anadolu'nun kuzeybatısında, Çanakkale Boğazı'nın güneydoğusunda yer alır.
 |
| Çanakkale limanı |
Nüfus
Çanakkale kenti, nüfus açısından Marmara Bölgesi'nde yer alan birçok ilden sonra gelir. Merkez ilçenin 1927'de 8.515 olan nüfusu, 1990'da 53.995'e, 2000'de 75.180'e, 2007'de 86.544'e, 2008'de 90.563'e, 2016'da 143.713'e ve 2017'de 175.032'ye ulaşmıştır.
| Yıl | Toplam Nüfus | Şehir Nüfusu | Kır Nüfusu |
|---|---|---|---|
| 1927 | 18.756 | 8.515 | 10.241 |
| 1935 | 25.241 | 11.495 | 13.746 |
| 1940 | 41.409 | 24.621 | 16.788 |
| 1945 | 37.568 | 22.869 | 14.699 |
| 1950 | 29.131 | 11.824 | 17.307 |
| 1955 | 34.841 | 16.041 | 18.800 |
| 1960 | 39.877 | 19.391 | 20.486 |
| 1965 | 44.520 | 22.789 | 21.731 |
| 1970 | 48.977 | 27.042 | 21.935 |
| 1975 | 52.524 | 30.788 | 21.736 |
| 1980 | 62.701 | 39.979 | 22.722 |
| 1985 | 73.412 | 48.059 | 25.353 |
| 1990 | 81.435 | 53.995 | 27.440 |
| 2000 | 104.205 | 75.810 | 28.395 |
| 2007 | 115.775 | 86.544 | 29.231 |
| 2008 | 119.207 | 90.653 | 28.554 |
| 2009 | 125.231 | 96.588 | 28.643 |
| 2010 | 136.484 | 106.116 | 30.368 |
| 2011 | 135.192 | 104.321 | 30.871 |
| 2012 | 143.041 | 111.137 | 31.904 |
| 2013 | 149.881 | 116.078 | 33.803 |
| 2014 | 155.657 | 119.806 | 35.851 |
| 2015 | 159.758 | 122.613 | 37.145 |
| 2016 | 165.517 | 126.062 | 39.455 |
| 2017 | 175.032 | 132.854 | 42.178 |
| 2018 | 180.823 | 136.002 | 44.821 |
| 2019 | 184.631 | 137.365 | 47.266 |
| 2020 | 184.184 | 134.478 | 49.706 |
 |
| Çanakkale çarşı |
Ekonomi
İl ekonomisinde tarım en önemli faaliyet olmakla beraber son yıllarda tarıma dayalı sanayi kolları gelişme göstermekte ve buna bağlı olarak ekonomide sanayinin payı her geçen gün daha da artmaktadır.
Kültür
Çanakkale, binlerce yıl boyunca farklı toplumların egemenliğinde kalmış, gerek mimaride gerek yaşamda onlardan izler taşımaktadır. 1970'li yıllardan itibaren yapılmaya başlanan ticari yatırımlarla ildeki geleneksel toplum yapısı yerini hızla modern yapıya bırakmıştır. Ticari yatırımlarla ulaşım kolaylaşmış ve şehrin görünümünün değişmesi böylece başlamıştır. Bugün Çanakkale Türkiye'nin en modern yerlerindendir. Geniş kaldırımları, temiz caddeleri, bakımlı binaları ile örnek bir şehirdir. Henüz altyapısı tam oturmamışsa da kültürel anlamda Çanakkale Türkiye'de önde gelen illerdendir. Toplumda çekirdek aile yapısı yaygındır. Toplum, Manavlar, Türkmenler, Pomaklar, Yörükler, Bulgaristan göçmenleri ve az sayıda Kumuk Türkleri ve Çerkes ile Boşnaklardan oluşur. Boşnak ve Yörükler genelde tarım ile uğraşırlar. Fakat halk etnik yapıya göre ayrılmamış birlik içinde yaşamaktadır. Fakat her toplum kendi kültürel yapısını korumaktadır. İl ve ilçe merkezlerinde büyük ölçüde modern giyim örnekleri benimsenmiştir. Kırsal kesimden gelen kadınlar, beyaz yemeni adı verilen eşarp ve şalvar ile siyah naylonumsu kumaştan pardösü giyerler, kırsal kesimdeki erkekler de ise baskın giyim türü, pantolon, ceket ve kaskettir. Yörede erkeklerin şalvar giydiği pek görülmez.
Çanakkale'de üretilen başlıca gıda ürünleri; domates, şarap, zeytin, zeytinyağı, sardalya, peynir helvası ve keşkektir.
Çanakkale aynı zamanda her yıl yapılan yüzme yarışmalarının bitiş noktasıdır. Bu organizasyonun kökeni İngiliz şair Lord Byron'un efsanevi yüzücü Leander'in hikâyesine özenerek 1810'da bu yüzüşü gerçekleştirmesinden gelir. Truva filmindeki "ahşap at" şehrin sahilinde hâlen sergilenmektedir.
Turizm
Çanakkale ve bağlı ilçeler tarihî ve doğal güzellikleri bakımından oldukça zengin olmasına rağmen, bölge beklenenden oldukça az turist çekmektedir. Turizme fazla yatırım yapılmamaktadır. Her yıl 25 Nisan'da düzenlenen Anzak Günü'nde Avustralya ve Yeni Zelanda'dan gelen binlerce turist genellikle Çanakkale Savaşları'nın yaşandığı Gelibolu, Truva Savaşı'na ev sahipliği yapmış Truva antik kenti ve Assos antik kenti'ne odaklanır. Yine Çanakkale'de bulunan Gökçeada ve Bozcaada turist çekmektedir.
 |
| Truva filmi setinde kullanıldıktan sonra şehir merkezine hediye edilen Truva Atı |
Çanakkale'de 1963 yılından beri her yılın ağustos ayında Uluslararası Troia Festivali gerçekleşmekte, çeşitli sanatsal faaliyetler yapılmaktadır. Her iki yılda bir düzenlenen Uluslararası Çanakkale Bienali de Çanakkale ilinin kültür, sanat ve turizmine katkı sağlamaya aday bir etkinliktir.
Müzeler
- Troya Müzesi
- Çanakkale Arkeoloji Müzesi
- Çanakkale Kent Müzesi ve Arşivi
- Çanakkale Seramik Müzesi
- ÇTSO Çanakkale Evi
- Çanakkale Deniz Müzesi
- Bozcaada Müzesi (Bozcaada)
- Adatepe Zeytinyağı Müzesi (Ayvacık)
- Antika Traktör Müzesi (Gelibolu)
- Mehmet Akif Ersoy Evi ve Müzesi (Bayramiç)
- Gelibolu Savaş Müzesi (Gelibolu)
- Gelibolu Tersanesi Piri Reis Müzesi (Gelibolu)
- Çanakkale Destanı Tanıtım Merkezi (Eceabat)
- Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihî Alanı
- Bigalı Atatürk Evi ve Müzesi (Eceabat)
- Hadimoğlu Konağı (Bayramiç)
- Yenice Belediyesi Türk Evi Etnoğrafya Müzesi (Yenice)
- Biga Halim Bey Konağı (Biga)
- Gökçeada Kent Müzesi (Gökçeada)
Spor
Şehrin tek futbol takımı olan Çanakkale Dardanelspor 1996-99 sezonlarında Süper Lig'de mücadele etmiştir. Daha sonra kademeli olarak 1, 2 ve 3. Lig'de de mücadele etmiştir. Takım 2014-2015 sezonundan 2018-2019 sezonuna kadar 3. Lig'de bulunup ve Çanakkale Süper Amatör Lig'e düşmüştür. Şehrin tek voleybol takımı olan Çanakkale Belediyespor (kadın voleybol takımı), 2021-22 sezonunda Sigorta Shop Kadınlar 1. Ligi'nde maçlarına çıkmaktadır.
Eğitim
İlin tek üniversitesi olan Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi'nin (ÇOMÜ) Çanakkale için özel bir önemi vardır. Şehir merkezi nüfusu 100.000 civarında olan Çanakkale'de üniversite öğrenci sayısı 47,897'yi, personel sayısı ise 3.000'i geçmektedir. Personel, ailesi ile hesaplandığında ise üniversitenin öğrenci ve aileler ile birlikte ilde 45.000 nüfusu oluşturduğu görülür. Ayrıca üniversite 12 fakülte, 20'den fazla yüksekokul ve enstitü ile ilin önemli kamu kurumu ve istihdam kapısıdır. Üniversite'nin her ilçede en az bir yüksekokulu bulunmaktadır. Çanakkale Fen Lisesi, Çanakkale Sosyal Bilimler Lisesi ve Vahit Tuna Anadolu Lisesi başlıca liselerindendir.
 |
| Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi |
Çanakkale'de Yerel Medya
Çanakkale'de doksanlı yıllardan günümüze kadar yayın yapan yerel televizyon/radyo kanalları ve yerel gazeteler bulunmaktadır. Çanakkale'de 2 yerel televizyon kanalı vardır. Ton TV ve Boğaz TV adıyla yayın yapan bu kanalların her ikisinin de merkezi Çanakkale şehir merkezindedir. Ton TV ve Boğaz TV karasal yayınlarını sonlandırmıştır ve sadece internet üzerinden yayın yapmaktadır. Ton TV geçmiş yıllarda uydu üzerinden HD olarak yayın yapmış, uydu yayını sonlandıktan sonra internet üzerinden yayına geçmiştir. İl genelinde toplam 8 yerel radyo kanalı vardır. Bu radyoların 5'i Çanakkale şehir merkezinde diğer 3 radyo kanalıysa Biga ve Çan ilçelerinde bulunmaktadır. Çanakkale Televizyon Kulesi 2021'de hizmete girmiştir.
Yerel televizyon kanalları
- Ton TV - Çanakkale-Merkez: Karasal yayınlarını sonlandırmıştır sadece internet üzerinden izlenebilmektedir.
- Boğaz TV - Çanakkale-Merkez: Sadece internet üzerinden yayın yapmaktadır.
Yerel radyo kanalları
- 90.8 | Radyo Mega17 - Çanakkale-Merkez
- 92.7 | Radyo Çanakkale - Çanakkale-Merkez
- 94.0 | Radyo Ton - Çanakkale-Merkez
- 95.8 | Boğaz FM - Çanakkale-Merkez
- 104.7 | Kampüs FM - Çanakkale-Merkez
- 88.0 | Radyo Pegai - Biga
- 94.2 | Biga FM - Biga
- 100.5 | Çan FM - Çan
Yerel gazeteler ve basın kuruluşları
- Çanakkale Olay
- Tekin Uğurlu Haber
- İşte Çanakkale
- Çanakkale Aynalı Pazar
- Çanakkale Demokrat
- Çanakkale Hedef Gazetesi
- Çanakkale'nin Sesi
- Kalenin Sesi Gazetesi
- Boğaz Medya
- Çanakkale İçinde
- Troy Haber
- Kalem Gazetesi
Altyapı
Ulaşım
Şehir içerisinden dünyanın en uzun asma köprüsü olan Çanakkale 1915 Köprüsü'nü de kapsayan otoyolu ile D.550 ve D.200 kara yolları geçmektedir.
 |
| Çanakkale 1915 Köprüsü |
Çanakkale Havalimanı'ndan 2016'dan bu yana sık sık Ankara uçuşları yapılmaktadır. Eskiden İstanbul Atatürk Havalimanı'na da seferler yapılmaktaysa da artık sadece Ankara seferleri mevcuttur.
Çanakkale 15 Temmuz Demokrasi Otogarı, 31.694 m2 arsa üzerinde inşa edilmiş olup 3.153 m2'lik kapalı alanı vardır. 12 tane şehirlerarası, 11 tane ilçe peronuyla hizmet vermektedir. Şu anda hizmet verdiği binaya Çanakkale Otogarı ismiyle 15 Haziran 2011'de taşınmıştır. 2016'da ismi Çanakkale 15 Temmuz Demokrasi Otogarı olarak değiştirilmiştir. Çanakkale'den başta İstanbul, İzmir ve çevre iller olmak üzere Türkiye'nin pek çok iline direkt otobüs seferi bulunmaktadır. Ayrıca ilçelere giden yerel hatlar da otogardan hareket etmektedir.
Çanakkale Feribot İskelesi'nden her gün Eceabat ve Gelibolu'ya vapur, bazı dönemlerde ise Gökçeada ve Bozcaada'ya vapur ve deniz otobüsü seferleri yapılmaktadır.
Çanakkale'nin bazı merkezlere uzaklık bilgileri
- Çanakkale-İstanbul: 315 Km
- Çanakkale-Ankara: 666 Km
- Çanakkale-İzmir: 315 Km
- Çanakkale-Bursa: 270 Km
- Çanakkale-Antalya: 700 Km
- Çanakkale-Balıkesir: 200 Km
- Çanakkale-Tekirdağ: 170 Km
Kardeş şehirler
Çanakkale'nin 13 tane kardeş şehri bulunmaktadır.
- Osnabrück, Almanya
- Pomezia, İtalya
- Pardubice, Çekya
- Wellington, Yeni Zelanda
- St. John's, Kanada
- Tapolca, Macaristan
- Playa del Carmen, Meksika
- Gazimağusa, KKTC
- Giresun, Türkiye
- Sur, Türkiye
- Komrat, Gagauz Özerk Yeri
- Kırkmeşe Köyü, Pülümür, Tunceli, Türkiye
- Tepebaşı, Eskişehir, Türkiye
Çanakkale ne demek? TDK anlamı ve açıklaması
isim, özel, (çana'kkale)
Türkiye'nin Marmara Bölgesi'nde yer alan illerinden biri.