Asya

 

Asya

Asya veya Asya K─▒tas─▒, Avrupa'n─▒n do─čusunda, B├╝y├╝k Okyanus'un bat─▒s─▒nda, Okyanusya'n─▒n kuzeyinde ve Arktik Okyanus'un g├╝neyinde bulunan k─▒ta, y├╝z├Âl├ž├╝m├╝ olarak D├╝nya'n─▒n en b├╝y├╝k k─▒tas─▒, ayn─▒ zamanda n├╝fus a├ž─▒s─▒ndan en kalabal─▒k k─▒tas─▒d─▒r. S─▒n─▒rlar─▒ de─či┼čkenlik g├Âsterse de Avrupa ve Afrika k─▒talar─▒ ile kara s─▒n─▒r─▒ vard─▒r. Avrupa ile birlikle Avrasya'y─▒, Avrupa ve Afrika k─▒talar─▒yla birlikte Eski D├╝nyay─▒ olu┼čturur. ─░nsanl─▒─č─▒n Afrika'dan ├ž─▒kt─▒ktan sonra ayak bast─▒─č─▒ ilk k─▒ta olan Asya, ayn─▒ zamanda D├╝nya ├╝zerindeki bir├žok dinin ├ž─▒k─▒┼č b├Âlgesidir. Ortado─ču k├Âkenli ─░slam, Hristiyanl─▒k gibi ─░brani dinler ile Hint Yar─▒madas─▒ k├Âkenli Budizm ve Hinduizm gibi Dharmatik dinler buna ├Ârnektir. Kuzey Kutup Dairesinden Ekvatora kadar uzanan Asya K─▒tas─▒, yery├╝z├╝n├╝n en al├žak noktas─▒ olan Lut G├Âl├╝ ve en y├╝ksek noktas─▒ olan Everest gibi ├žok fark─▒ yery├╝z├╝ ┼čekillerini i├žinde bar─▒nd─▒r─▒r.

{tocify} $title={─░├žindekiler}

Hakk─▒nda bilgi nedir?

  • Alan: 44.579.000 km² (17.212.000 sq mi)
  • N├╝fus: 3.879.000.000
  • Yo─čunluk: 89/km²(226/sq mi)
  • ├ťlkeler: 47
  • Halklar
    • T├╝rk halklar─▒
    • Hintler
    • ├çinliler
    • Araplar
    • Mo─čollar
    • G├╝rc├╝ler
    • Ermeniler
    • Japonlar
    • Ruslar
    • ─░ran halklar─▒
  • Dil aileleri:
    • T├╝rk Dilleri
    • Hint Dilleri
    • ─░ran Dilleri
    • ├çin dilleri
    • G├╝ney Kafkas Dilleri
    • Slav Dilleri
    • Mo─čolca
    • Japonca
    • Arap├ža
    • Ermenice
  • B├╝y├╝k ┼čehirler:
    • T├╝rkiye ─░stanbul
    • ├çin Pekin
    • Japonya Tokyo
    • Hindistan Yeni Delhi
    • G├╝rcistan Tiflis
    • Azerbaycan Bak├╝
    • Endonezya Cakarta
    • Suudi Arabistan Riyad
    • Kazakistan Astana
    • T├╝rkmenistan A┼čkabat
  • Zaman dilimi:
    • UTC+03.00 (T├╝rkiye)
    • UTC+12.00 (Rusya)

Tan─▒m ve s─▒n─▒rlar

Tarih├ži Herodot taraf─▒ndan bu terim ilk kez bug├╝nk├╝ Salihli Ovas─▒, sonralar─▒ da Gediz Havzas─▒'n─▒ nitelemek i├žin kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Sardes'in zenginliklerini anlat─▒rken bu kenti Asya'n─▒n ba┼čkenti olarak betimlemi┼čtir. Zamanla Asya terimi ├Ânce Anadolu yar─▒madas─▒ sonralar─▒ ise ├çin'e ve Mo─čolistan'a kadar (Marko Polo'nun ke┼čifleriyle) olan topraklar─▒n tamam─▒ i├žin kullan─▒ld─▒.

Asya'n─▒n s─▒n─▒rlar─▒ hakk─▒nda bir├žok ara┼čt─▒rmac─▒ farkl─▒ g├Âr├╝┼čler ileri s├╝rse de, en do─čru kabul edilen s─▒n─▒rlar─▒; Ural Da─člar─▒, Ural Nehri, Mani├ž Olu─ču, Karadeniz, ─░stanbul ve ├çanakkale Bo─čazlar─▒, Ege Denizi, Akdeniz, S├╝vey┼č Kanal─▒ ve K─▒z─▒ldeniz ├╝zerinden ├žekilecek bir hat olu┼čturur. K─▒tan─▒n en kuzeyinde, Rusya'da ├çelyuskin Burnu (77° 42' 55" K paraleli) yer al─▒rken, en g├╝neyinde, Malakka Yar─▒madas─▒ndaki Buru Burnu (1°14'17" K paraleli) bulunur. Adalar─▒ esas ald─▒─č─▒m─▒z takdirde, Severneya Zemlya adas─▒ (81°16'23" K paraleli) ile Endonezya'ya ba─čl─▒ Rudi Adalar─▒ (11°00'19" G paraleli) aras─▒nda 10.245 km'dir. K─▒ta do─ču bat─▒ do─črultusunda; T├╝rkiye'nin anakaraya ba─čl─▒ en bat─▒ ucu olan ├çanakkale'nin Ayvac─▒k il├žesi (26° 24' 17" D meridyeni) ile ├çuk├ži Yar─▒madas─▒nda Dejnev Burnu (169° 40' 17" D meridyeni) aras─▒nda 8.200 km'dir.

Asya-Amerika s─▒n─▒r─▒

Asya, kuzeyden Arktik Okyanusu ile s─▒n─▒rl─▒d─▒r. Kuzey do─čuda, Amerika'dan s─▒─č bir deniz olan 100 km geni┼čli─čindeki Bering Bo─čaz─▒ vas─▒tas─▒ ile ayr─▒lmaktad─▒r. K─▒ta do─čuda B├╝y├╝k Okyanus ile s─▒n─▒rlan─▒r. Ancak k─▒y─▒ a├ž─▒klar─▒nda okyanus taban─▒ndan y├╝kselen kuzey-g├╝ney do─črultulu da─člar─▒n su ├╝zerine ├ž─▒kan k─▒s─▒mlar─▒n─▒ olu┼čturan ada ve tak─▒m ada girlandlar─▒ yer almaktad─▒r. Burada; Aleut, Japon, Bonin ve Marian derin deniz ├žukurluklar─▒ndan ge├žen ve "Andezit Hatt─▒" ad─▒ verilen bir ├žizginin bat─▒s─▒ndaki b├Âlge ile orada yer alan ada ve tak─▒m ada girlantlar─▒ Asya anakaras─▒na aittir.

Asya-Afrika s─▒n─▒r─▒

S├╝vey┼č kanal─▒ ve K─▒z─▒ldeniz ile s─▒n─▒rd─▒r. Kanal─▒n do─čusunda kalan ve M─▒s─▒r, Sina Yar─▒madas─▒ Asya'dad─▒r.

  M─▒s─▒r'─▒n Afrika topraklar─▒
  M─▒s─▒r'─▒n Asya topraklar─▒
  Asya
  Afrika

Asya-Okyanusya s─▒n─▒r─▒

K─▒tan─▒n g├╝neydo─ču s─▒n─▒r─▒ biraz kar─▒┼č─▒k olmakla birlikte Sunda Adalar─▒ ile Arafura Denizi aras─▒ndan ge├žen hat s─▒n─▒r olarak kabul edilebilir. K─▒tay─▒ g├╝neyden Hint Okyanusu s─▒n─▒rland─▒rmaktad─▒r.

Asya-Avrupa s─▒n─▒r─▒

Asya'n─▒n, Avrupa'n─▒n do─čusu ile i├ž i├že girdi─či bat─▒ s─▒n─▒r─▒ ise olduk├ža tart─▒┼čmal─▒ bir meseledir. Mesela Anadolu Asya kabul edilmesine ra─čmen Avrupa'n─▒n g├╝neydo─čusuna daha ├žok benzemektedir ve Do─ču Avrupa Ovas─▒ da Asya'n─▒n kuzeydo─čusuyla benzerlik g├Âsterir. Ancak kabul edilen g├Âr├╝┼če g├Âre Anadolu ve Kafkaslar Asya'dan say─▒l─▒rken Trakya Avrupa'ya dahil edilmektedir.

Tarihi

Asya tarihi, insanlar─▒n Asya'ya yay─▒lmas─▒ ile Asya tarihinde genel olarak Avrasya stepleri, Do─ču Asya, G├╝ney Asya ve Orta Do─ču ├Ânemli rol oynam─▒┼čt─▒r. Asya k─▒tas─▒n─▒n kuzey k─▒s─▒mlar─▒ g├╝r ormanlar ve tundra ile kapl─▒ olmas─▒ nedeniyle bu alanlarda ├žok az insan ya┼čam─▒┼čt─▒r.

Tarih ├Âncesi

Asya'ya ayak basan ilk hominidin 1.8 milyon y─▒l ├Ânce Afrika'dan g├Â├ž etmi┼č Homo erectus oldu─ču ve burada 40.000 y─▒l ├Âncesine kadar da ya┼čad─▒─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. Bu t├╝re ait Java Adam─▒ ve Pekin Adam─▒ gibi fosiller G├╝neydo─ču ve Do─ču Asya'da bulunmu┼čtur. ─░lk modern insan─▒n ayak basmas─▒ ise 60.000 ila 100.000 y─▒l ├Ânce ger├žekle┼čmi┼čtir.

Tarih ├Âncesi ├ža─člarda Asya'da ├╝retilmi┼č ├že┼čitli kal─▒nt─▒lar bulunur. ├ľrne─čin M├ľ 10.000 y─▒l─▒na tarihlenen ve T├╝rkiye'nin g├╝neydo─čusunda yer alan G├Âbekli Tepe Asya k─▒tas─▒nda yer al─▒r ve bilinen en eski insan yap─▒m─▒ dini yap─▒lardan biridir. Bu tarihten k─▒sa bir zaman sonra ise Ortado─ču'da Tar─▒m devrimi ba┼člam─▒┼č, Bereketli Hilal denen b├Âlgede ilk tar─▒m faaliyetleri y├╝r├╝t├╝lm├╝┼čt├╝r. Bu, ilerleyen ├ža─člarda bu b├Âlgede ilk devletlerin kurulmas─▒na ve medeniyete zemin haz─▒rlam─▒┼čt─▒r.

Bronz ve Demir ├ça─člar─▒

Asya'da Bak─▒r ve Bronz ├ça─č─▒ s─▒ras─▒nda pek ├žok arkeolojik k├╝lt├╝r geli┼čmi┼čtir. ─░lk at evcille┼čtirme izlerine sahip Botai k├╝lt├╝r├╝, g├╝n├╝m├╝zdeki Hint-Avrupal─▒lar─▒n k├Âklerini olu┼čturacak Andronovo, BMAC ve Afanasiyevo k├╝lt├╝r├╝ gibi Proto-Hint-Avrupa k├╝lt├╝rleri Orta Asya b├Âlgesinde yer alm─▒┼čt─▒r ve bu k├╝lt├╝rler g├Â├žebe ve bazen yerle┼čik hayat─▒ benimsemi┼čtir. ─░ndus Vadisi Uygarl─▒─č─▒'da bu d├Ânemde G├╝ney Asya'da geli┼čmi┼čtir. Bu yakla┼č─▒k 2000 y─▒ll─▒k zaman zarf─▒nda ├çin ve Mezopotamya b├Âlgelerinde Akkadlar, Asurlar, Babil, Hititler ve Shang Hanedan─▒ gibi devletler olu┼čmaya ba┼člam─▒┼č, yaz─▒ da Mezopotamya'da M├ľ 4500 dolaylar─▒nda S├╝merler taraf─▒ndan geli┼čtirilmi┼čtir.

M├ľ 1000 y─▒l─▒nda d├╝nyan─▒n durumu
M├ľ 1000 y─▒l─▒nda d├╝nyan─▒n durumu

Demir ├ça─č─▒ ve sonras─▒

Orta Do─ču, M├ľ 7. y├╝zy─▒ldan itibaren ─░rani k├Âkenli Med ve Ahameni┼č ─░mparatorluklar─▒'n─▒n kontrol├╝ne girmi┼čtir. B├╝y├╝k ─░skender M.├ľ. 4. y├╝zy─▒lda T├╝rkiye'den Hindistan'a kadar bir alan─▒ ele ge├žirerek Ahameni┼čleri ├ž├Âkertmi┼čtir. Daha sonra bu devlet daha k├╝├ž├╝k devletlere b├Âl├╝nm├╝┼č, Selevkos ve sonras─▒nda Partlar ve Sasaniler bu b├Âlgeleri ellerinde tutmu┼čtur. Roma kontrol├╝ne giren Ortado─ču daha sonra ├že┼čitli farkl─▒ halk─▒n egemenli─čine girmi┼čtir. Bunlardan biri olan Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču 16. y├╝zy─▒ldan itibaren Orta Do─ču, Kuzey Afrika ve Balkanlar'─▒ kontrol alt─▒na alm─▒┼č, ancak 20. y├╝zy─▒lda y─▒k─▒l─▒┼čt─▒r.

─░pek Yolu
─░pek Yolu

├çin'de M├ľ 200 sonras─▒nda, Qin Hanedan─▒ d├Âneminde b├╝y├╝k bir geni┼čleme ya┼čanm─▒┼č, G├╝ney ├çin ve Vietnam bu hanedan─▒n hakimiyetine girmi┼čtir. Ayr─▒ca Konf├╝├žy├╝s├ž├╝l├╝─č├╝n temelleri at─▒lm─▒┼čt─▒r. Daha sonra gelen Han Hanedan─▒ ─░mparatorlu─ču daha da geni┼čletmi┼č, Orta Asya'ya kadar uzanan bir devlete d├Ân├╝┼čt├╝rm├╝┼čt├╝r. Bu hanedan─▒n y─▒k─▒lmas─▒ ile ├ť├ž ─░mparatorluk d├Ânemi ba┼člam─▒┼čt─▒r. Bu hanedanlar─▒ Tang, Song, Yuan ve Ming izlemi┼čtir. Ming Hanedan─▒'n─▒ Qing Hanedan─▒ devirmi┼č, ├╝lkeyi 17. y├╝zy─▒ldan 20. y├╝zy─▒l─▒n ba┼č─▒na kadar y├Ânetmi┼čtir.

Bir├žok antik uygarl─▒k, ├çin'e ba─čl─▒ ─░pek Yolu'nda ger├žekle┼čen ticaret sonucunda Hindistan, Orta Do─ču ve Avrupa ├╝zerinden birbirlerini etkilemi┼čtirler. Hindistan'da ba┼člayan Hinduizm ve Budizm dini G├╝ney ve Do─ču Asya ├╝zerinde ├Ânemli bir etkisi olmu┼čtur. Ayr─▒ca Avrasya steplerinde geli┼čmi┼č ─░skitler, Hiung-nu, Kimmerler ve Sakalar gibi halklar Asya k─▒tas─▒n─▒n geni┼č b├Âlgelerini kontrol etmi┼čtir. Daha sonra bu bozk─▒rlar, T├╝rki ve Mo─čol halklar─▒n istilalar─▒nda da rol oynam─▒┼čt─▒r.

─░slam halifeli─či ve di─čer ─░slam devletlerinin 7. y├╝zy─▒lda ba┼člayarak t├╝m Ortado─ču'yu kontrol alt─▒na alm─▒┼č, daha sonra Hindistan ve Endonezya'ya kadar geni┼člemi┼čtir. Ha├žl─▒ Seferleri M├╝sl├╝manlar─▒n elinde bulunan Kutsal Topraklar─▒ geri almak i├žin Hristiyan Avrupa'n─▒n giri┼čimi ile 12. y├╝zy─▒lda ba┼člayan bir tak─▒m m├╝cadeleler olacakt─▒r. Mo─čol ─░mparatorlu─ču 13. y├╝zy─▒lda Asya, ├çin'den Avrupa'ya kadar uzanan b├Âlgelerin b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒n─▒, t├╝m Asya'n─▒n ve Avrupa'n─▒n b├╝y├╝k k─▒sm─▒n─▒ ele ge├žirecektir.

Rus ─░mparatorlu─ču ilerleyen zamanlarda Sibirya'n─▒n t├╝m kontrol├╝n├╝ ele ge├žirdi ve 19. y├╝zy─▒l─▒n sonunda Orta Asya'y─▒ hakimiyet alt─▒na almaya ba┼člad─▒.

Mo─čol ─░mparatorlu─ču'nun geni┼člemesi
Mo─čol ─░mparatorlu─ču'nun geni┼člemesini g├Âsteren bir gif

Co─črafya

Eski D├╝nya kara k├╝tlesinin bir par├žas─▒ olan Asya 44.391.163 km2 y├╝z├Âl├ž├╝m├╝ ile d├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k k─▒tas─▒d─▒r. Asya, kuzey-g├╝ney do─črultusunda 8.490 km geni┼čli─čindedir. Ayn─▒ zamanda 1.010 metrelik ortalama y├╝kseltisiyle de d├╝nyan─▒n en y├╝ksek k─▒tas─▒d─▒r. Asya bu y├╝kseltisini; d├╝nyan─▒n en y├╝ksek zirvelerini b├╝nyesinde bar─▒nd─▒ran Himalaya Da─člar─▒'na bor├žludur.

Asya'n─▒n uydu haritas─▒
Asya'n─▒n uydu haritas─▒

D├╝nya ├╝zerinde bulunan ├že┼čitli en b├╝y├╝kler Asya'da toplanm─▒┼čt─▒r. Asya; k─▒talar─▒n en geni┼či (44 391 163 km2) ve ortalama y├╝kseltisi en fazla olan─▒ (1 010 m)'d─▒r. Ayr─▒ca d├╝nyan─▒n en y├╝ksek tepesi Everest tepesi, 8.848 m, en b├╝y├╝k g├Âl├╝ olan Hazar Denizi, en derin g├Âl├╝ Baykal G├Âl├╝, d├╝nyan─▒n deniz seviyesinden en al├žak yeri olan Lut G├Âl├╝, g├Âl y├╝zeyi -392 m ve d├╝nyan─▒n en al├žak havzas─▒ Turfan Havzas─▒ -154 m Asya k─▒tas─▒nda bulunmaktad─▒r.

Maden bak─▒m─▒ndan olduk├ža zengin olan Asya k─▒tas─▒nda d├╝nyada nadir bulunan uranyumdan, en bol bulunan k├Âm├╝re kadar b├╝t├╝n madenler ├ž─▒kar─▒lmaktad─▒r. Arabistan Yar─▒madas─▒nda, Sibirya'da ve Tibet Yaylas─▒nda petrol; Sibirya'da elmas, demir, petrol, kur┼čun; do─čuda, alt─▒n, demir, mangan; Hindistan'da al├╝minyum, mika, mangan, demir; Pakistan ve Afganistan'da krom en ├Ânemli madenlerdendir.

Kerala
Kerala

Mo─čol stepleri
Mo─čol stepleri

Güney Çin Karstı
Güney Çin Karstı

Hunza Vadisi
Hunza Vadisi

Everest Da─č─▒
Everest Da─č─▒

Temel b├Âlgeler

  • Orta Asya (-stan ├╝lkeleri)
  • Do─ču Asya (Uzak Do─ču)
  • Kuzey Asya (Sibirya)
  • G├╝ney Asya (Hint Yar─▒madas─▒)
  • G├╝neydo─ču Asya (Do─ču Hint Adalar─▒ veya Hindi├žin)
  • Bat─▒ Asya (Orta ve Yak─▒n Do─ču)

─░klim

Her t├╝rl├╝ iklimin g├Âr├╝ld├╝─č├╝ Asya k─▒tas─▒n─▒ d├Ârt iklim ku┼ča─č─▒na ay─▒rmak en uygun yoldur. Bunlar; Kuzey ve Kuzeydo─ču Asya, Orta Asya, G├╝ney ve G├╝neydo─ču Asya ile Akdeniz ve Ekvator b├Âlgesidir. K─▒tan─▒n kuzeyinde bulunan Arktik Okyanusu ve Kuzey Kutbu, b├Âlgenin iklimini tamamen etkiler. Deniz, senenin birka├ž haftas─▒ haricinde don halindedir. Irmaklar ancak yaz─▒n iki ├╝├ž ay akabilir. Kalan zamanlarda don halindedir.

Asya'n─▒n K├Âppen iklim s─▒n─▒fland─▒rmas─▒na g├Âre haritas─▒
Asya'n─▒n K├Âppen iklim s─▒n─▒fland─▒rmas─▒na g├Âre haritas─▒

Kuzeyi te┼čkil eden Sibirya b├Âlgesinde s─▒cakl─▒k k─▒┼č─▒n -50 dereceye kadar d├╝┼čmekte, yaz─▒n ise, en s─▒cak mevsimde ancak 15 dereceye ├ž─▒kabilmektedir. Kuzey ku┼čaktan hemen sonra gelen Orta Asya sert bir kara iklimine sahiptir. Tibet Yaylas─▒n─▒n Himalaya ve di─čer da─č silsilelerinin bulundu─ču b├Âlgede s─▒cakl─▒k farklar─▒ ├žok y├╝ksektir. Kara ikliminin bir ba┼čka ├Âzelli─či olan ya─č─▒┼člar─▒n az olmas─▒ da haliyle mevcuttur. G├╝ney ve G├╝neydo─ču Asya bol ya─č─▒┼čl─▒ ─▒l─▒man Muson iklimine sahiptir.

Ya─č─▒┼člar mevsimlere g├Âre de─či┼čiklik arz etmekte olup, ya─č─▒┼člarda en b├╝y├╝k tesir, yaz─▒n denizden karaya esen muson r├╝zgarlar─▒d─▒r. K─▒┼č─▒n tam aksi istikamette, yani karadan denize do─čru esen muson r├╝zgarlar─▒, Hindistan' dan ├ž─▒k─▒p denizi a┼čarak, Japonya'n─▒n ├╝zerinden ge├žerken, Japon adalar─▒na bol ya─čmur ya─čmas─▒na sebep olurlar.

G├╝neydo─ču ve G├╝ney Asya'da Muson ya─č─▒┼člar─▒
G├╝neydo─ču ve G├╝ney Asya'da Muson ya─č─▒┼člar─▒

├ľn Asya'da Akdeniz k─▒y─▒lar─▒nda bulunan b├Âlgelerde, ─▒l─▒man Akdeniz iklimi h├╝k├╝m s├╝rer. Yaz mevsiminde ├žok s─▒cak olan bu b├Âlge k─▒┼č aylar─▒nda ─▒l─▒man ve bol ya─č─▒┼čl─▒ olur. Ekvator b├Âlgesindeki adalarda ise, b├╝t├╝n sene boyunca ortalama s─▒cakl─▒─č─▒ 27 °C olan ekvator iklimi hakimdir. Asya k─▒tas─▒n─▒n en s─▒cak b├Âlgesi Arabistan ve Irak b├Âlgesidir. Ba─čdat'ta yaz─▒n s─▒cakl─▒k g├Âlgede 50 dereceye kadar ├ž─▒kar.

Her y├Ânde oldu─ču gibi ya─č─▒┼člarda da b├╝y├╝k farkl─▒l─▒klar g├Âze ├žarpar. Ya─č─▒┼č ortalamas─▒ kuzeybat─▒daki ├ž├Âllerde s─▒f─▒rd─▒r. Cava, Sumatra, Borneo adalar─▒ ile Birmanya'n─▒n bulundu─ču g├╝neydo─čuda ya─č─▒┼č ortalamas─▒ 3000 milimetreyi ge├žer. Akdeniz k─▒y─▒lar─▒ genellikle k─▒┼č aylar─▒nda bol ya─č─▒┼č al─▒r. Hindistan ve Birmanya' da yaz mevsimi boyunca devam eden ya─č─▒┼člar─▒n arkas─▒ndan s─▒k s─▒k k─▒┼č kurakl─▒─č─▒ gelir.

Kurak mevsimin uzun oldu─ču b├Âlgelerde mahsul y─▒lda ancak bir defa ekilir. Ya─č─▒┼člar olmad─▒─č─▒ zaman ekim yap─▒lamad─▒─č─▒ndan mahsul seneye kalmaktad─▒r. Bu sebepten Hindistan ve ├çin'de ya─č─▒┼člar─▒n yetersiz olmas─▒ndan dolay─▒ zaman zaman b├╝y├╝k k─▒tl─▒klar olmu┼čtur. Kurak mevsimin uzun olmad─▒─č─▒ b├Âlgelerde bir y─▒lda iki defa mahsul al─▒nabilir.

Bitki ├Ârt├╝s├╝

Bitki ├Ârt├╝s├╝, tabii olarak iklime ba─čl─▒ oldu─ču i├žindir ki, Asya k─▒tas─▒n─▒n bitki ├Ârt├╝s├╝ de iklimi ile ├že┼čitlilik arz eder. Arktik Okyanusu yak─▒nlar─▒nda, buz ve so─čuktan dolay─▒ sadece buzlar eridi─či zaman ortaya ├ž─▒kan yosun ve bir iki ├že┼čit bitkiden m├╝te┼čekkil bir bitki ├Ârt├╝s├╝ mevcuttur. Hi├ž a─ča├ž bulunmayan bu oval─▒k b├Âlgede bulunan bu tip bitki ├Ârt├╝s├╝ne "tundra" ad─▒ verilir. Tundra b├Âlgesinin g├╝neyinde Tayga denilen b├Âlge yer al─▒r. Me┼če, ├žam, ladin vs. a─ča├žlar─▒ndan meydana gelen bu balta girmemi┼č ormanl─▒k b├Âlge, k─▒tay─▒ do─čudan bat─▒ya bir ye┼čil ku┼čak gibi a┼čar. Bu Tayga b├Âlgesinin g├╝neyinde Orta Asya'n─▒n tipik karakteri olan bozk─▒rlar ve ├ž├Âller ┼čeridi uzan─▒r. Bu ┼čeridin g├╝ney s─▒n─▒r─▒ olan Orta Asya da─č silsilelerinin akabinde bulunan Muson b├Âlgesinde yaprak d├Âken a─ča├žlar bol bulunur. Bu daha ziyade k─▒y─▒ b├Âlgeleridir.

Altay Da─člar─▒'nda bir tayga ├Ârne─či
Altay Da─člar─▒'nda bir tayga ├Ârne─či

Fauna

Arktik Okyanusu k─▒y─▒lar─▒nda ay─▒bal─▒─č─▒, foklar, deniz ay─▒s─▒, kutup ay─▒s─▒ ve baz─▒ deniz ku┼člar─▒ bol miktarda bulunur. Sibirya ormanlar─▒nda ren geyi─či, boz ay─▒, kurt, tilki, va┼čak, kutup geyi─či, sincap gibi orman hayvanlar─▒na ├žok say─▒da rastlan─▒r. Bozk─▒rlar─▒nda ceylan, karaca, at, deve, tarla faresi, da─č s─▒├žan─▒, b─▒ld─▒rc─▒n, ba─č─▒rtlak, k─▒rlang─▒├ž, ├žavu┼čku┼ču gibi hayvanlar ya┼čar. Orta Asya ├ž├Âllerinde ise kertenkele, yaban e┼če─či ve ├ž├Âl geyi─či gibi hayvanlar ya┼čamaktad─▒r.

Hindistan ve ├çin, hayvan ├že┼čidinin bol oldu─ču yerlerdir. Fakat bilgisizce ve usul├╝ne uygun olmadan yap─▒lan avlanmalar, ├žo─ču hayvan─▒n neslini t├╝ketmi┼č, ├žo─čunun ise t├╝kenmeye y├╝z tutmas─▒na sebep olmu┼čtur. Kaplan ve panda, nesli azalan hayvan t├╝rlerinin ba┼č─▒nda gelmektedir. ├çakal, misk kedisi ve firavun faresi, yayg─▒n haldedir. Hindistan' da maymun, geyik, karaca, Hint gergedan─▒, Hindistan filleri, kartal, tavusku┼ču, papa─čan, s├╝l├╝n, Yal─▒├žapk─▒n─▒, turna, bal─▒k├ž─▒l, timsah, Kobra ve komodo ejderi ba┼čta gelen hayvan t├╝rlerindendir. Tropikal b├Âlgelerde maymun ├že┼čitleri boldur. Arabistan'da ceylan s├╝r├╝leri me┼čhurdur. Arap at─▒, bu b├Âlgeye mahsus d├╝nyan─▒n en iyi cins at─▒d─▒r ve k─▒ymetlidir.

Maldivlerde mercan resifleri
Maldivlerde mercan resifleri

Demografi

Asya, 4.4 milyar─▒ a┼čan n├╝fusu ile d├╝nyan─▒n en kalabal─▒k k─▒tas─▒d─▒r. 1.2 milyar─▒ a┼čan n├╝fusu ile d├╝nyan─▒n en kalabal─▒k ├╝lkesi olan ├çin bu k─▒tada yer almaktad─▒r. Asya dinlerinin de do─čdu─ču k─▒tad─▒r. ─░brahimi dinler aras─▒nda yer alan ─░slamiyet, Hristiyanl─▒k ve Musevilik dinlerinin her ├╝├ž├╝ de Ortado─ču'da ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Yine geni┼č kitlelere hitap eden Budizm ve Hinduizm de Asya men┼čeli dinlerdir. Asya ayn─▒ zamanda medeniyetler be┼či─čidir. T├╝rk, Fars, Arap, ├çin ve Hint medeniyetleri bu k─▒tada binlerce y─▒ld─▒r varl─▒klar─▒n─▒ devam ettirmektedirler. K─▒tada 100'├╝n ├╝zerinde dil konu┼čulmaktad─▒r. K─▒tan─▒n do─čusunda sar─▒, g├╝ney k─▒sm─▒ndaki adalarda siyah geri kalan k─▒s─▒mlar─▒nda ise beyaz ─▒rktan insanlar ya┼čamaktad─▒rlar.

Asya'da bulunan dil aileleri
Asya'da bulunan dil aileleri

Din

Asya'da bask─▒n din ─░slam olup, Asya halk─▒n─▒n %26.1'i kendilerini bir M├╝sl├╝man olarak tan─▒mlamaktad─▒r. ─░kinci yayg─▒n din Hinduizm olup, Asyal─▒lar─▒n %25.7'sinin dinini olu┼čturmaktad─▒r. ─░slam, a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak Endoneyza, Pakistan, Hindistan, Banglade┼č ve Orta Asya'da g├Âzlemlenmektedir. Budizm, Halk inan├žlar─▒ ve Hristiyanl─▒k di─čer az─▒nl─▒k dinleridir. Sek├╝ler bir k─▒ta olan Asya'da dinsizlik, ateizm ve agnostisizm yayg─▒n ak─▒mlar olup toplumun %20'sinin dini g├Âr├╝┼člerini olu┼čtururlar. Dinsizlik ├Âzellikle ├çin, Japonya, Kuzey Kore ve Vietnam'da yayg─▒nd─▒r.

Asya'da ─░nan├ž
Asya'da ─░nan├ž

Ekonomi

Asya ekonomisi, 49 farkl─▒ devlette ya┼čayan 4.4 milyardan fazla insandan (d├╝nya n├╝fusunun %60'─▒) olu┼čur. Asya d├╝nyadaki en h─▒zl─▒ b├╝y├╝yen ekonomik b├Âlge ve SAGP'ye g├Âre GSY─░H bak─▒m─▒ndan en b├╝y├╝k k─▒tasal ekonomidir. ├çin, Japonya ve Hindistan d├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k on ekonomisi aras─▒ndad─▒r.

Ki┼či ba┼č─▒na d├╝┼čen GSY─░H g├Âz ├Ân├╝nde bulundurulursa ├žo─čunlukla Do─ču Asya'da ├çin, Japonya ve G├╝ney Kore ile Bat─▒ Asya'daki petrol zengini Katar, Birle┼čik Arap Emirlikleri, Bahreyn, Kuveyt ve Umman gibi ├╝lkeler ├Âne ├ž─▒kmaktad─▒r. ─░srail ve daha az bir ├Âl├ž├╝de T├╝rkiye'de bu metri─če g├Âre y├╝ksekte yer al─▒r.

Do─ču Asya ve G├╝neydo─ču Asya ├╝lkeleri genel olarak imalat, sanayi ve ticaret ile b├╝y├╝mek i├žin ileri teknoloji end├╝strilere ve finans end├╝strisine odaklan─▒rlar, Orta Do─ču'daki ├╝lkeler ise ekonomik b├╝y├╝me i├žin esas olarak ham petrole ba─č─▒ml─▒d─▒rlar. Y─▒llar ge├žtik├že, h─▒zl─▒ ekonomik b├╝y├╝me ve d├╝nyan─▒n di─čer ├╝lkeleriyle b├╝y├╝k ticaret fazlal─▒─č─▒ nedeniyle Asya'da, 4 trilyon ABD dolar─▒ ├╝zerinde d├Âviz rezervi, D├╝nyan─▒n toplam─▒n─▒n yar─▒s─▒ndan fazlas─▒, birikmi┼č durumdad─▒r.

S─▒ra├ťlkeGSY─░H (nominal)

milyon $

Zirve y─▒l─▒
1Çin14.140.1632019
2Japonya6.203.2122012
3Hindistan2.935.5702019
4Rusya2.292.4642013
5G├╝ney Kore1.720.4892018
6Endonezya1.111.7132019
7T├╝rkiye950.3282013
8Suudi Arabistan786.5222018
9Tayvan589.9062018
10─░ran577.2142011
Asya ├╝lkeleri
Asya ├╝lkeleri renkli g├Âsterilmi┼čtir

├ťlkeler listesi

Bayra─č─▒Y├╝z├Âl├ž├╝m├╝
(km2)
N├╝fusN├╝fus Yo─čunlu─ču
(km2)
Ba┼čkent
Orta Asya ve G├╝ney Asya:
T├╝rkmenistan488.1005.307.188
(Temmuz 2014)
10,8A┼čkabat
Kazakistan2.717.30018.050.488
(Ocak 2017)
6,6Astana
├ľzbekistan447.40032.010.523
(Temmuz 2016)
71,6Ta┼čkent
K─▒rg─▒zistan198.5005.362.834
(Temmuz 2009)
27,0Bi┼čkek
Tacikistan143.1007.564.581
(Temmuz 2010)
52,8Du┼čanbe
─░ran1.648.00080.814.392
(Temmuz 2016)
49,0Tahran
Afganistan647.50033.332.025
(Temmuz 2016)
51,4Kabil
Pakistan803.940158.616.639
(Temmuz 2009)
179,8─░slamabad
Hindistan3.287.5901.095.351.995
(Temmuz 2006)
333,1Yeni Delhi
Nepal140.80025.284.463
(Temmuz 2001)
179,5Katmandu
Sri Lanka65.61019.408.635
(Temmuz 2001)
80,2Sri Jayawardenapura-Kotte
Maldivler300359.008
(Temmuz 2006)
1196,6Male
Bhutan47.0002.279.723
(Temmuz 2006)
48,5Thimphu
Banglade┼č144.000147.365.352
(Temmuz 2006)
1023,3Dakka
Orta Do─ču:
Irak437.07229.783.383
(Temmuz 2006)
61,2Ba─čdat
Suriye185.18019.881.361
(Temmuz 2006)
101,9┼×am
L├╝bnan10.4003.874.050
(Temmuz 2006)
372,5Beyrut
─░srail22.1458.884.000
(2018)
38,763Kud├╝s (k─▒smi tan─▒n─▒rl─▒k)
Filistin6.2205.052.000
(2020)
731Kud├╝s (k─▒smi tan─▒n─▒rl─▒k)
├ťrd├╝n92.3005.153.378
(Temmuz 2001)
55,8Amman
Suudi Arabistan1.960.58230.757.092
(Temmuz 2009)
11,6Riyad
Umman212.4602.622.198
(Temmuz 2001)
12,3Maskat
Yemen527.97018.078.035
(Temmuz 2001)
34,2San'a
Katar11.437885.359
(Temmuz 2006)
77,4Doha
Kuveyt17.8202.418.393
(Temmuz 2006)
135,7Kuveyt (┼čehir)
Bahreyn665698.585
(Temmuz 2006)
1050,5Manama
Birle┼čik Arap Emirlikleri82.8802.602.713
(Temmuz 2006)
31,4Abu Dabi
Do─ču Asya:
Japonya377.835127.463.611
(Temmuz 2006)
337,3Tokyo
Mo─čolistan1.565.0002.654.999
(Temmuz 2001)
1,6Ulanbatur
Çin9.596.9601.313.973.713
(Temmuz 2006)
136,9Pekin
Kuzey Kore120.54023.113.019
(Temmuz 2006)
191,7Pyongyang
G├╝ney Kore98.48048.846.823
(Temmuz 2006)
496,0Seul
G├╝neydo─ču Asya:
Myanmar678.50047.382.633
(Temmuz 2006)
69,8Yangon
Tayland514.00061.797.751
(Temmuz 2001)
120,2Bangkok
Kambo├žya181.04013.881.427
(Temmuz 2006)
76,6Phnom Penh
Laos236.8006.368.481
(Temmuz 2006)
26,8Vientiane
Vietnam329.56079.939.014
(Temmuz 2001)
242,5Hanoi
Malezya329.75029.385.858
(Temmuz 2006)
73,6Kuala Lumpur
Endonezya1.919.440245.452.739
(Temmuz 2006)
127,8Jakarta
Singapur6476.300.419
(Temmuz 2001)
6646,7Singapur
Brunei5.770379.444
(Temmuz 2006)
65,7Bandar Seri Begawan
Filipinler300.00089.468.677
(Temmuz 2006)
298,2Manila
Do─ču Timor14.609950.000
(Temmuz 2006)
65,0Dili
Papua Yeni Gine462.8408.606.323
(2018)
15,0Port Moresby
Kuzey Asya ve Bat─▒ Asya:
Rusya17.075.200142.893.540
(Temmuz 2006)
8,3Moskova
G├╝rcistan69.7004.661.473
(Temmuz 2006)
66,8Tiflis
Azerbaycan86.6009.677.800
(Temmuz 2015)
91,9Bak├╝
T├╝rkiye780.50083.154.997
(Temmuz 2020)
91,9Ankara
K─▒br─▒s Cumhuriyeti6.000760.000
(Temmuz 2006)
77,2Lefko┼ča
Ermenistan29.8005.067.401
(Temmuz 2006)
83,0Erivan
Kuzey K─▒br─▒s T├╝rk Cumhuriyeti3.355265.1001
(Temmuz 2006)
79Lefko┼ča
Da─čl─▒k Karaba─č Cumhuriyeti11.458141.400
(2010)
Hankendi
G├╝ney Osetya3.90072.000
(2007)
18┼×inval
Abhazya8.432216.000
(2003)
72,5Sohum
Not╦É Tan─▒nmayan veya s─▒n─▒rl─▒ ┼čekilde tan─▒nan devletler e─čik yaz─▒lm─▒┼čt─▒r.
BM'e g├Âre Asya
BM'e g├Âre Asya
  Kuzey Asya
  Orta Asya
  Bat─▒ Asya
  G├╝ney Asya
  Do─ču Asya
  G├╝neydo─ču Asya
  Do─ču Avrupa


Orta Asya
  Sovyet Orta Asyas─▒
  Genel kabule g├Âre Orta Asya
  UNESCO'ya g├Âre


G├╝ney Asya
"G├╝ney Asya"'n─▒n baz─▒ tan─▒mlar─▒.
  G├╝ney Asya'n─▒n genel tan─▒m─▒
  Bazen "G├╝ney Asya" kapsam─▒na giren ├╝lkeler
  BM'in "G├╝ney Asya" tan─▒m─▒nda bulunan ek ├╝lkeler


Bug├╝nk├╝ Orta Do─ču'nun siyasi ve ula┼č─▒m haritas─▒
Bug├╝nk├╝ Orta Do─ču'nun siyasi ve ula┼č─▒m haritas─▒


Notlar

  • Kud├╝s, ─░srail Devleti taraf─▒ndan ba┼čkent olarak kabul edilmektedir. Meclis ve bakanl─▒klar─▒n ├žo─ču Kud├╝s'te yer al─▒rken baz─▒ idari binalar Tel Aviv'de bulunmaktad─▒r.
  • Kud├╝s, Filistin Devleti taraf─▒ndan ba┼čkent olarak kabul edilmektedir. Ancak id├óri binalar Ramallah’ta bulunmaktad─▒r.

Asya ne demek TDK s├Âzl├╝k anlam─▒ ve a├ž─▒klamas─▒ nedir?

isim, ├Âzel, (a'sya)

D├╝nya ├╝zerinde yer alan k─▒talardan biri.

TDK ki┼či adlar─▒ s├Âzl├╝─č├╝

K├Âken: Arap├ža, Cinsiyet: K─▒z

1. Do─ču.2. D├╝nyan─▒n be┼č k─▒tas─▒ndan en b├╝y├╝k ve en kalabal─▒k olan─▒.

Kelime K├Âkeni

─░talyanca Asia s├Âzc├╝─č├╝nden al─▒nt─▒d─▒r. ─░talyanca s├Âzc├╝k Latince Asia s├Âzc├╝─č├╝nden evrilmi┼čtir. Bu s├Âzc├╝k Eski Yunanca Asia ╬▒¤â╬╣╬▒  "Akdeniz"in Do─čusundaki ├╝lkelerin genel ad─▒" s├Âzc├╝─č├╝nden al─▒nt─▒d─▒r. Yunanca s├Âzc├╝k Akat├ža as┼ź "├ž─▒kmak, g├╝ne┼č do─čmak" fiili ile e┼č k├Âkenlidir.

Tarihte En Eski Kaynak

[ Kâtip Çelebi, Tuhfet-ül Kibar fi Esfar-ül Bihar (1648) ]

Yorum G├Ânder

Daha yeni Daha eski