sekstant

 

sekstant

Sekstant, yerk├╝re ├╝zerinde bulunulan yerin enlemini ve boylam─▒n─▒ belirlemek amac─▒yla, bir g├Âk cismiyle ufuk d├╝zlemi aras─▒ndaki a├ž─▒sal mesafeyi ├Âl├žmekte kullan─▒lan optik seyir cihaz─▒.

{tocify} $title={─░├žindekiler}

Faydas─▒

Denizde gemi her y├Ânde s├╝rekli hareket halinde oldu─ču i├žin sekstant bir g├Âk cismi ile ufuk ├žizgisinin birbirine olan a├ž─▒s─▒n─▒ geminin ve sekstant─▒ tutan elin hareketinden etkilenmeden hassas ├Âl├žebilecek sekilde yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

Enlem

Sekstantla en hassas mevki tayini, g├╝ne┼čin en y├╝ksek noktas─▒na ula┼čt─▒─č─▒ ├Â─člen vakti yap─▒l─▒r. Bu en y├╝ksek noktaya g├╝ne┼čin ├╝st y├╝celim noktas─▒ denir. A├ž─▒n─▒n okundu─ču anda yerel saatin ne oldu─ču kronometre ile hassas olarak tespit edilir. Ekvator ├╝zerinde a├ž─▒ kuzey-g├╝ney y├Ân├╝nde ufka dik olaca─č─▒ndan, dik a├ž─▒dan fark─▒ enlemi belirler.

Boylam

Ayni anda d├╝nya ├╝zerinde yeri kesin bilinen bir noktada saatin ne oldu─ču da kronometre sayesinde hassas olarak bilinir. Bu, do─ču-bat─▒ y├Ân├╝ndeki a├ž─▒n─▒n g├Âzlem noktas─▒nda ne okundu─ču ile (├Â─člen vaktinde a├ž─▒ do─ču-bat─▒ y├Ân├╝nde ufka diktir) saate g├Âre o yeri bilinen noktada ne olmas─▒ gerekti─činin fark─▒, g├Âzlem noktas─▒n─▒n o noktadan boylam olarak ne kadar uzakta bulundu─čunu hesaplama olana─č─▒ verir.

Tarihi

Yay bi├žimindeki par├žas─▒ ├žemberin alt─▒da biri b├╝y├╝kl├╝─č├╝nde bir a├ž─▒ya sahip oldu─ču i├žin, bu gere├ž sekstant ismini alm─▒┼čt─▒r. 1731 senesinde John Hadley (1682–1744) taraf─▒ndan yap─▒lan ilk 45 derecelik oktantla modern sekstant aras─▒nda hemen hi├ž fark yoktur. Sekstant ayn─▒ zamanda gemiden veya u├žaktan herhangi bir g├Âk cisminin y├╝ksekli─čini ├Âl├žmeye de yarar. Bunlardan en basiti kuzey yar─▒m k├╝rede kutup y─▒ld─▒z─▒n─▒n a├ž─▒sal y├╝ksekli─čini bulmakt─▒r.

├ľl├žme i┼člemi

Sekstantla a├ž─▒ ├Âl├žmek i├žin, gemici sekstant d├╝rb├╝n├╝nden, ufuk hatt─▒na bakar. Gemici, gemi g├╝vertesinde dik olarak durdu─ču ve gemiyle beraber salland─▒─č─▒ i├žin ├Âl├ž├╝lecek a├ž─▒ hi├ž de─či┼čmez. G├╝ne┼čin aynalardan yans─▒yan g├Âr├╝nt├╝s├╝ tam ufuk hatt─▒yla ├žak─▒┼čt─▒─č─▒ an sekstant a├ž─▒s─▒ okunur.

Modern sekstantlarda ufuk aynas─▒n─▒n yar─▒s─▒ g├╝m├╝┼členmi┼čtir. Bu durumda sekstant teleskobundan bak─▒ld─▒─č─▒nda teleskopta hem g├╝ne┼č, hem de ufuk d├╝zlemi yan yana g├Âr├╝l├╝r. ├ľl├ž├╝m kolayl─▒─č─▒ i├žin g├╝ne┼čin parlakl─▒─č─▒n─▒ azaltan filtreleme, a├ž─▒y─▒ hassas bir ┼čekilde okumak ve a├ž─▒ de─či┼čtirmede s├╝ratli olabilmek i├žin ince ayar (verniyer) sistemi de bulunur.

Sekstant─▒n hava trafi─činde de ├Ânemi vard─▒r. U├žak sekstant─▒nda ├žo─ču kere ufuk d├╝zlemi yerine su tesviye aleti ├Âl├ž├╝mde yatay hatt─▒ verir.

K─▒s─▒mlar─▒

  1. B├╝y├╝k ayna (index mirror): Yay─▒n merkez ├╝zerinde yerle┼čtirilmi┼č ayarlanabilen bir ├žer├ževe i├žindedir.
  2. K├╝├ž├╝k ayna (horizon mirror): Sextant d├╝zlemine dik, bir ├žer├ževe i├žine yerle┼čtirilmi┼č yar─▒s─▒ s─▒rl─▒, yar─▒s─▒ s─▒rs─▒z bir aynad─▒r.
  3. Teleskop (telescope): K├╝├ž├╝k aynaya do─čru uzat─▒lm─▒┼č ve g├Âk cisminin yans─▒mas─▒n─▒n d├╝z bir hat i├žinde ve kuvvetli olarak al─▒nmas─▒na yarar.
  4. Madensel ├žer├ževe: T├╝m k─▒s─▒mlar bunun ├╝zerinde yerle┼čtirilmi┼čtir.
  5. Yay (arc): Derecelere b├Âl├╝nm├╝┼č bir k─▒s─▒m olup a├ž─▒lar buradan okunur.
  6. Uzade kolu (index arm): Yay─▒n yakla┼č─▒k merkezinde hareket eden ve g├Âk cisminin yans─▒mas─▒n─▒ ufka indiren bir koldur

├ťstteki k─▒s─▒mlardan ba┼čka, parlak g├Âk cismi i├žin y├╝ksekli─čin al─▒nmas─▒nda kullan─▒lan renkli camlar (shades) bulunur. Bunlar az saydamdan ├žok saydama do─čru s─▒ralanm─▒┼člard─▒r.

Resim galerisi

─░stanbul Takiy├╝ddin'in Rasathanesinde b├╝y├╝k bir sekstant
─░stanbul Takiy├╝ddin'in Rasathanesinde b├╝y├╝k bir sekstant

Takiy├╝ddin'inkine dayanan Denimarkal─▒ astronom Tycho Brahe'nin sekstant─▒
Takiy├╝ddin'inkine dayanan Denimarkal─▒ astronom Tycho Brahe'nin sekstant─▒

Sekstant (1810)
Sekstant (1810)

Sekstant kullan─▒m canland─▒rmas─▒
Sekstant kullan─▒m canland─▒rmas─▒

sekstant ne demek TDK s├Âzl├╝k anlam─▒ ve a├ž─▒klamas─▒ nedir?

isim, Frans─▒zca sextant

G├╝ne┼č'in, y─▒ld─▒zlar─▒n a├ž─▒sal y├╝ksekli─čini ├Âl├žmeye yarayan bir alet.

G├Âkbilim Terimleri S├Âzl├╝─č├╝ - 1969

bk. alt─▒l─▒k.

Kelime K├Âkeni

─░ngilizce sextant "gemicilikte bir ├Âl├ž├╝m aleti" s├Âzc├╝─č├╝nden al─▒nt─▒d─▒r. ─░ngilizce s├Âzc├╝k Latince sextans, t- "alt─▒ya b├Âlen" s├Âzc├╝─č├╝nden al─▒nt─▒d─▒r. Bu s├Âzc├╝k Latince sextare "alt─▒ya b├Âlmek" fiilinden t├╝retilmi┼čtir. Latince fiil Latince sextus "alt─▒nc─▒, alt─▒da bir" s├Âzc├╝─č├╝nden t├╝retilmi┼čtir. Latince s├Âzc├╝k Latince sex "alt─▒" s├Âzc├╝─č├╝nden t├╝retilmi┼čtir. Latince s├Âzc├╝k Hintavrupa Anadilinde yaz─▒l─▒ ├Ârne─či bulunmayan *s(w)eks "alt─▒" bi├žiminden evrilmi┼čtir.

Tarihte En Eski Kaynak

[ Kemal Beydilli, T├╝rk Bilim ve Matbaac─▒l─▒k Tarihinde M├╝hendishane (1816) ]

Yorum G├Ânder

Daha yeni Daha eski