buzul

 

buzul
T├╝rkiye'nin en b├╝y├╝k buzuluna sahip olan A─čr─▒ Da─č─▒'n─▒n uydudan g├Âr├╝n├╝┼č├╝

Buzul, da─č zirvelerinde yaz k─▒┼č erimeyen ve yer ├žekiminin etkisiyle yer de─či┼čtiren b├╝y├╝k kar ve buz k├╝tlesidir. E─čimli arazilerde y─▒llar boyunca biriken kar k├╝tlesinin ├Ânce buzkar, sonra da buza d├Ân├╝┼čmesiyle olu┼čur. Buzullar okyanuslardan sonra d├╝nya ├╝zerindeki ikinci b├╝y├╝k su deposu ve en b├╝y├╝k tatl─▒ su deposudur, tatl─▒ suyun % 98,5'ini olu┼čtururlar. Hemen hemen her k─▒tada buzullara rastlan─▒r. D├╝nya'n─▒n belirli b├Âlgeleri, b├╝t├╝n y─▒l erimeyen ve "buzul" ad─▒n─▒ alan buzlarla kapl─▒d─▒r. Bunlar kutup b├Âlgeleriyle y├╝ksek da─člar─▒n tepeleridir. Buzul olu┼čabilecek b├Âlgenin deniz y├╝zeyinden y├╝ksekli─či, enlemin artmas─▒yla azal─▒r. Ekvator yak─▒nlar─▒nda 0° enlem ├ževresinde buzullara rastlamak i├žin Runewenzorilerin 4.400 m y├╝ksekli─čine ├ž─▒kmak gerekirken, Alplerde (45°) 2500 m'ye, Norve├ž'te (60°) 1500 m'ye ├ž─▒kmak yeterlidir. Kutupta buzullara deniz y├╝zeyinde rastlan─▒r.

Buzullarla ta┼č─▒nan kayalar ve ├ž├Âkeltilerle olu┼čan u├ž, yanal, yer ve orta buzulta┼člar─▒, buzul teknesi (U ┼čekilli vadiler), buzyala─č─▒ (buz sirki) buzullarla ilgili jeolojik y├╝zey ┼čekilleridir.

Perito Moreno Buzulu
Perito Moreno Buzulu (Arjantin)

{tocify} $title={─░├žindekiler}

Buzullar─▒n olu┼čumu ve yap─▒s─▒

Buzulu olu┼čturan kar s├╝rekli olarak donma ve erimeye maruz kal─▒r ve taze ya─čan kar tanelerinden bir ├že┼čit taneli kar olan buzkar (n├ęv├ę) h├óline d├Ân├╝┼č├╝r. ├ťzerindeki buz ve kar katmanlar─▒n─▒n bas─▒nc─▒ alt─▒nda bu taneli kar daha da yo─čun olan eski kara (firn) d├Ân├╝┼č├╝r. Y─▒llar s├╝ren bir d├Ânemden sonra eski kar katmanlar─▒ daha da s─▒k─▒┼čarak buzulu olu┼čturan buza d├Ân├╝┼č├╝r. Buzullar─▒n kendine ├Âzg├╝ mavimsi renginin nedeni g├Âky├╝z├╝n├╝n de mavi g├Âr├╝nmesini a├ž─▒klayan Rayleigh sa├ž─▒l─▒m─▒d─▒r.

Folgefonna Buzulu
Norve├ž'teki Folgefonna Buzulu'nun buzul dili Buarbreen. Buzullar mavi renkte ─▒┼č─▒k sa├žar.

Buzulun alt katmanlar─▒ bas─▒n├ž nedeniyle erimeye maruz kal─▒r ve buzulun tamam─▒ bir ak─▒┼čkan gibi hareket eder. Buzullar ak─▒┼čkan gibi hareket etmek i├žin e─čime ihtiya├ž duymaz, birikme b├Âlgelerinde s├╝rekli ya─čan kar─▒n birikmesi bu hareketi sa─člar. Buzullar─▒n ├╝st katmanlar─▒ k─▒r─▒lgand─▒r ve zaman zaman yar─▒klar (cr├ęvasse ve Bergschrund) olu┼čturur. Bu yar─▒klar nedeniyle gerekli g├╝venlik ├Ânlemi al─▒nmadan buzulun ├╝zerinde gitmek tehlikelidir. Eriyen buzul sular─▒, buzulun i├žinden ve alt─▒ndan t├╝neller kazarak akar ve buzulun hareketini kolayla┼čt─▒r─▒r.

Kar ya─č─▒┼č─▒n─▒n ├žo─čunu alan en ├╝st k─▒sma "birikme b├Âlgesi" denir. Genel kural olarak buzulun y├╝zey alan─▒n─▒n %60-70 aras─▒ birikme b├Âlgesi say─▒l─▒r. Buradaki buz kal─▒nl─▒─č─▒ b├Âlgedeki kayan─▒n a┼č─▒r─▒ erozyona u─čramas─▒na neden olacak kadar b├╝y├╝k bir kuvvetle a┼ča─č─▒ do─čru bask─▒ uygular. Buzul b├Âlgeden gittikten sonra kalan k├óse ya da amfiteatr bi├žimindeki bu ├ž├Âk├╝nt├╝ye buzyala─č─▒ ya da sirk ad─▒ verilir.

Buzulun di─čer ucuna, bitti─či yere, ├ž├Âkelti ya da a┼č─▒nma b├Âlgesi ad─▒ verilir. Bu b├Âlgede eriyerek kaybolan buz, kar ya─č─▒┼č─▒yla birikenden daha fazlad─▒r. Ayn─▒ zamanda buzul ├ž├Âkelleri bu b├Âlgede ortaya ├ž─▒kar. Buzulun yok olana kadar inceldi─či b├Âlgeye buzul cephesi denir.

Buzul buzunun olu┼čumu
Buzul buzunun olu┼čumu.

Her iki b├Âlgenin birle┼čti─či y├╝ksekli─če denge hatt─▒ denir. Bu y├╝kseklikte yeni kar ya─č─▒┼č─▒ ile biriken buzun miktar─▒, a┼č─▒nma ile kaybedilen buzun miktar─▒na e┼čittir. Birikme b├Âlgesinin a┼ča─č─▒ do─čru olan a┼č─▒nd─▒rma kuvvetleri ile a┼č─▒nma b├Âlgesinin ├ž├Âkel b─▒rakma yatk─▒nl─▒─č─▒ birbirini dengeler. Ancak yanal erozyon kuvvetleri dengelenmedi─činden, akarsular─▒n oydu─ču v ┼čeklindeki akarsu vadileri buzullar taraf─▒ndan u ┼čekilli buzul vadilerine d├Ân├╝┼č├╝r.

Bir buzulun "sa─čl─▒─č─▒ndan" s├Âz edilirken birikme b├Âlgesinin alan─▒ a┼č─▒nma b├Âlgesinin alan─▒yla k─▒yaslan─▒r. Sa─čl─▒kl─▒ buzullar─▒n birikme b├Âlgesi daha geni┼č olur. Do─črusal olmayan bir├žok ba─člant─▒, birikme ve a┼č─▒nma aras─▒ndaki ili┼čkiyi belirler.

K├╝├ž├╝k Buz ├ça─č─▒'n─▒n ard─▒ndan 1850 y─▒llar─▒nda d├╝nya buzullar─▒ olduk├ža ├Ânemli oranda geri ├žekildi. Bu gerilemenin ana sebebi sanayi Devrimi'nden sonra d├╝nya ├╝zerinde giderek artan oranda karbondioksit (CO2) ├╝retilmesi ve bu karbondioksidin karbonik asit ├╝retmek i├žin gereksinimi olan suyu do─črudan buzullardan almas─▒d─▒r. Avrupa'daki Alp Da─člar─▒ buzullar─▒n─▒n yak─▒nlar─▒nda kurulan fabrikalar olduk├ža ├Ânemli oranda yak─▒t t├╝ketmi┼č ve yanma sonucu ortaya ├ž─▒kan bu karbondioksidi atmosfere b─▒rakm─▒┼čt─▒r. 1980'lerden itibaren h─▒zlanan bu geri ├žekilme, k├╝resel ─▒s─▒nma ile ba─člant─▒land─▒r─▒lmaktad─▒r.

Yukar─▒ Grindelwald Buzulu
Yukar─▒ Grindelwald Buzulu'nun ve Schreckhorn'un birikme ve a┼č─▒nma b├Âlgeleri g├Âr├╝l├╝yor.

Buzullar─▒n olu┼čabilmesi, bulunduklar─▒ enleme ve iklime ba─čl─▒d─▒r. Kutup b├Âlgelerinde buzullar deniz seviyesinde iken, Alp Da─člar─▒'nda 2.700 - 3.500 m y├╝ksekliktedir. D├Ânencelerin aras─▒nda ise buzullarla daha y├╝kseklerde kar┼č─▒la┼č─▒labilir. Bir buzulun olu┼čmas─▒ ve devaml─▒l─▒k sa─člamas─▒ i├žin ya─č─▒┼č olmas─▒ ve ya─čarak biriken buzun a┼č─▒narak kaybolan buzdan fazla olmas─▒ gerekir. ├çok so─čuk iklimlerde bile yeterince ya─č─▒┼č almayan b├Âlgelerde birikme olmayaca─č─▒ndan, buzullar da olu┼čmaz. D├Ârd├╝nc├╝ zaman'daki (kuvaterner) buz ├ža─člar─▒nda Sibirya'n─▒n b├╝y├╝k ├žo─čunlu─ču, orta ve kuzey Alaska ve Man├žurya'n─▒n tamam─▒ bu durumdayd─▒. G├╝n├╝m├╝zde de Antarktika'n─▒n McMurdo Kuru Vadileri'ndeki ve And Da─člar─▒'n─▒n 19°S ile 27° enlemleri aras─▒ndaki b├Âl├╝m├╝nde, a┼č─▒r─▒ kurak Atacama ├ç├Âl├╝'n├╝n ├╝zerindeki alanda da bu nedenle buzullara rastlanmaz. And Da─člar─▒'n─▒n bu b├Âlgesi deniz y├╝zeyinden 6.700 m y├╝ksekte olmas─▒na ra─čmen, so─čuk Humboldt ak─▒nt─▒s─▒ ya─č─▒┼č─▒ tamamen engeller. Ek bilgi: D├╝nyadaki t├╝m buzullar erirse deniz seviyesinin 7m ile 12 metre artaca─č─▒ tahmin edilmektedir.

Buzullar─▒n hareketi

Buzullar, i├žeriden ve d─▒┼čar─▒dan olmak ├╝zere iki ┼čekilde hareket eder. Buz, kal─▒nl─▒─č─▒ 50 metreyi ge├žene dek olduk├ža kolay k─▒r─▒lan bir kat─▒ madde gibi davran─▒r. 50 metreden daha derinde olu┼čan bas─▒n├ž, buzun "plastik" hale gelmesine ve akmas─▒na neden olur. Buzulu olu┼čturan buz, ├╝st ├╝ste birikmi┼č molek├╝l katmanlar─▒ndan olu┼čur. Bu katmanlar aras─▒ndaki ba─člar g├Ârece zay─▒ft─▒r. Stres i├ž ba─č kuvvetlerini a┼čt─▒─č─▒nda katmanlar birbirinin ├╝zerinde kaymaya ba┼člar.

Titlis Buzulu
Titlis Buzulu'ndaki buz yar─▒klar─▒

─░kinci hareket ┼čekli de temelden kaymad─▒r. Buzulun tamam─▒, eriyen sular─▒n yaratt─▒─č─▒ kayd─▒r─▒c─▒ etkiyle birlikte ├╝zerinde bulundu─ču ortam─▒n ├╝zerinde kayarak ilerler. Buzulun taban─▒na do─čru bas─▒n├ž artt─▒k├ža buzun erime noktas─▒ da azal─▒r, dolay─▒s─▒yla buz erimeye ba┼člar. Buz ile kaya aras─▒nda hareket sonucu olu┼čan s├╝rt├╝nme ve d├╝nyan─▒n i├žinden gelen jeotermal ─▒s─▒ da erimeye yard─▒mc─▒ olur. Il─▒man buzullar genellikle bu ┼čekilde hareket eder.

K─▒r─▒lma b├Âlgesi ve yar─▒klar

G├Ârece daha sert ve k─▒r─▒lgan olan buzulun ilk 50 metresi k─▒r─▒lma b├Âlgesini olu┼čturur. Bu b├Âlgede buzun tamam─▒ bir arada hareket eder. Birbiri ├╝zerinde kayan katmanlar yoktur, aksine bu b├Âlgedeki buz b├╝t├╝n olarak alttaki plastik ┼čekilde akan buzun ├╝zerinde kayar. Buzulun ├╝zerinden ge├žti─či arazideki d├╝zensizlikler bu b├Âlgede k─▒r─▒lmalara neden olur. Olu┼čan yar─▒klar 50 metre derinli─če kadar inebilir. Bu derinlikte plastik ak─▒┼čla kar┼č─▒la┼čan yar─▒klar daha fazla ilerlemez.

Kolayca fark edilmeyen yar─▒klar nedeniyle buzullar─▒ gezmek tehlikelidir.

Buzul hareketinin h─▒z─▒

Buzul yer de─či┼čtirmesinin h─▒z─▒n─▒, k─▒smen s├╝rt├╝nme belirler. S├╝rt├╝nme nedeniyle buzulun alt─▒, ├╝st├╝nden daha yava┼č yer de─či┼čtirir. Da─č buzullar─▒nda ayr─▒ca vadinin yanlar─▒nda olu┼čan s├╝rt├╝nme de kenarlar─▒n merkeze g├Âre daha yava┼č hareket etmesine neden olur. 19. y├╝zy─▒lda yap─▒lan deneylerle bu kan─▒tlanm─▒┼čt─▒r. Bir da─č buzuluna hat ┼čeklinde ├žak─▒lan kaz─▒klar izlenmi┼č ve ├Âncelikle ortadaki kaz─▒klar─▒n daha uza─ča gitti─či g├Âzlemlenmi┼čtir.

Ortalama h─▒z de─či┼čiklik g├Âsterir. Baz─▒ buzullar o kadar yava┼č hareket eder ki, buzullar─▒n yaratt─▒─č─▒ ├žizikler aras─▒nda a─ča├žlar bile yeti┼čir. Baz─▒ buzullar ise g├╝nde birka├ž metre h─▒zla hareket eder. Uydu foto─čraflar─▒ Antarktika'daki Byrd Buzulu'nun y─▒lda 750 - 800 metre hareket etti─čini g├Âsterir, bu da g├╝nde yakla┼č─▒k 2 metre demektir.

Bir├žok buzulun, buzul dalgas─▒ ad─▒ verilen ├žok h─▒zl─▒ hareket ettikleri d├Ânemler vard─▒r. Bu buzullar birdenbire h─▒zlanana kadar normal h─▒zda hareket eder. Buzul dalgas─▒ s─▒ras─▒nda normal h─▒zlar─▒n─▒n 1.000 kat─▒ h─▒za ula┼čan buzullar, bu d├Ânem ge├žtikten sonra normal h─▒zlar─▒na d├Ânerler.

Buzul a┼č─▒nd─▒rmas─▒

Kayalar ve ├ž├Âkeltiler, de─či┼čik sebeplerle buzullar─▒n yap─▒s─▒na eklenir. Buzullar araziyi ba┼čl─▒ca iki y├Ântemle a┼č─▒nd─▒r─▒r: ├çizme ve par├žalama.

Buzul a┼č─▒nmas─▒
Buzul z─▒mparalama ve par├žalama a┼č─▒nd─▒rmas─▒

Kayayata─č─▒n─▒n k─▒r─▒k y├╝zeyinden akarak ge├žen buzul, kaya par├žalar─▒n─▒ yerinden kald─▒rarak buzun i├žine katar. Bu s├╝rece kaya par├žalama denir. Buzulun alt─▒ndaki su, kaya ├žatlaklar─▒n─▒n aras─▒na girer ve bunu izleyen donma neticesinde geni┼čleyen buz, kayalar─▒ par├žalayarak kayayata─č─▒ndan ay─▒r─▒r. Buz h├óline gelerek geni┼čleyen su, kald─▒ra├ž kolu g├Ârevi g├Ârerek kayalar─▒ ay─▒r─▒r. Bu s├╝re├ž sonunda her ├že┼čit kaya ve ├ž├Âkelti buzulun bir par├žas─▒ haline gelir.

Eratik blok
Eratik blok

Z─▒mparalama, buzun ve i├žindeki kayalar─▒n kayayata─č─▒ ├╝zerinde kayarak z─▒mpara ka─č─▒d─▒ gibi davranmas─▒ ve alt─▒ndaki y├╝zeyi p├╝r├╝zs├╝z h├óle gelene kadar z─▒mparalamas─▒ s├╝recidir. Toz haline gelen kaya par├žalar─▒na kaya unu denir ve 0,002 ile 0,00625 mm. b├╝y├╝kl├╝─č├╝ndeki kaya taneciklerinden olu┼čur. Kaya ununun fazla oldu─ču zamanlarda, kar─▒┼čt─▒─č─▒ erime sular─▒n─▒n rengi grile┼čir.

Buzul a┼č─▒nmas─▒n─▒n bir ba┼čka g├Âr├╝n├╝r ├Âzelli─či buzul ├žizi─čidir. Buzulun alt k─▒sm─▒nda b├╝y├╝k kaya par├žalar─▒ oldu─čunda, bunlar─▒n kayayata─č─▒nda uzun ├žizikler yaratmas─▒ sonucu olu┼čur. Bu ├žiziklerin y├Ânleri dikkate al─▒nd─▒─č─▒nda buzul hareketinin y├Ân├╝ de belirlenebilir.

Bir buzulun a┼č─▒nd─▒rma h─▒z─▒ de─či┼čkendir ve d├Ârt ├Ânemli fakt├Âre ba─čl─▒d─▒r:

  • Buzul hareketinin h─▒z─▒,
  • Buzulun kal─▒nl─▒─č─▒,
  • Buzulun alt k─▒sm─▒nda bulunan kaya par├žalar─▒n─▒n ┼čekli, miktar─▒ ve sertli─či, ve
  • Buzulun alt─▒nda bulunan arazi y├╝zeyinin g├Ârece kolay a┼č─▒nabilmesi.

Buzulda biriken maddeler genellikle a┼č─▒nma b├Âlgesinin sonuna kadar ta┼č─▒n─▒r ve orada b─▒rak─▒l─▒r. Buzul ├ž├Âkelleri ba┼čl─▒ca iki farkl─▒ tiptedir:

  • Buzul tili: Do─črudan buzuldan b─▒rak─▒lan ├ž├Âkelti. Buzul tilinin i├žinde en k├╝├ž├╝kten en b├╝y├╝─če kadar de─či┼čik kaya ve malzeme bulunabilir. Buzulta┼člar─▒ (moren) olu┼čturan temel yap─▒ da budur.
  • Akarsu ├ž├Âkeli ve tortul kaya├žlar: Bunlar suyla biriken ├ž├Âkeltilerdir. B├╝y├╝k par├žalar k├╝├ž├╝k par├žalardan ayr─▒lacak ┼čekilde katmanlar halinde birikir.

Buzul tili i├žinde bulunan ve y├╝zeyde b─▒rak─▒lan b├╝y├╝k kaya par├žalar─▒na eratik bloklar denir. Bunlar k├╝├ž├╝k ├žak─▒l ta┼č─▒ndan b├╝y├╝k kaya par├žalar─▒na kadar de─či┼čik boyutlarda olur. Buzulla birlikte uzun mesafe katettikleri i├žin, ├╝zerinde bulunduklar─▒ kayalardan daha farkl─▒ tipte olabilirler. Eratik bloklar─▒n bulunduklar─▒ d├╝zen, ge├žmi┼čteki buzul hareketleri hakk─▒nda ipu├žlar─▒ verir.

Buzullar─▒n olu┼čturdu─ču yer ┼čekilleri

Buzulta┼č (Moren)

Buzulta┼čar, buzulun getirip b─▒rakt─▒─č─▒ ve geri ├žekildikten sonra y├╝zeyde kalan ta┼č olu┼čumlar─▒d─▒r. Bu olu┼čumlar genellikle buzul tilinin do─črusal y─▒─č─▒nlar halinde toplanmas─▒ ┼čeklinde g├Âr├╝l├╝r. Buzul tili ince tozumsu bir madde i├žinde k├╝├ž├╝kl├╝ b├╝y├╝kl├╝ ta┼č ve kaya par├žalar─▒n─▒n bir araya gelmesinden olu┼čur. Buzulta┼člara verilen moren ad─▒ Frans─▒zca k├Âkenlidir ve Alp tepelerinde buzullar─▒n getirdi─či tortul kaya├žlar─▒ adland─▒rmak i├žin Frans─▒z da─č k├Âyl├╝leri taraf─▒ndan kullan─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r. Buzulta┼člar─▒n de─či┼čik tipleri bulunur ve buzulun olu┼čtuklar─▒ yere g├Âre adland─▒r─▒l─▒r:

Buzulta┼člar
Buzulta┼člar

  • U├ž buzulta┼č─▒: Buzul cephesinin hemen ├Ân├╝nde olu┼čur. Birikme b├Âlgesinden ta┼č─▒nan buza e┼č miktarda buzun eriyerek kayboldu─ču yerde olu┼čur.
  • Biti┼č buzulta┼č─▒: Buzulun ula┼čt─▒─č─▒ en u├ž noktada ta┼č─▒y─▒p geri ├žekilirken b─▒rakt─▒─č─▒ y─▒─č─▒na verilen add─▒r.
  • Yanal buzulta┼č─▒: Genellikle da─č tipi buzullar─▒n a├žt─▒klar─▒ vadilerin yan k─▒s─▒mlar─▒nda olu┼čan tortul ├ž├Âkeltilerdir.
  • Orta buzulta┼č─▒: Yine da─č tipi buzullarda olu┼čan buzulta┼č tipidir. ─░ki buzul birle┼čip tek buzul olu┼čturdu─čunda bunlar─▒n yanal buzulta┼člar─▒ birle┼čerek ortada daha koyu bir b├Âl├╝m olu┼čturur.
  • Yer buzulta┼č─▒: Buzulun alt─▒nda bulunan ve buzul geri ├žekilirken ard─▒nda b─▒rakt─▒─č─▒, arazi ├╝zerinde dalgal─▒ yap─▒daki buzul tili olu┼čumudur.

Geri ├žekilen buzulun b─▒rakt─▒─č─▒ yery├╝z├╝ ┼čekilleri
Geri ├žekilen buzulun b─▒rakt─▒─č─▒ yery├╝z├╝ ┼čekilleri.

Drumlin

Drumlinler genelde buzul tilinden olu┼čan aerodinamik ┼čekilli asimetrik tepeciklerdir. Y├╝kseklikleri 15 ila 50 metre aras─▒nda de─či┼čir, uzunluklar─▒ ise bir kilometreye kadar eri┼čir. Tepeciklerin dik k─▒sm─▒ buz ak─▒┼č y├Ân├╝ne do─čru bakar, daha uzun e─čimli k─▒sm─▒ buz ak─▒┼č y├Ân├╝n├╝ izler.

Drumlin sahas─▒
Drumlin sahas─▒ buzul araziyi de─či┼čime u─čratt─▒ktan sonra ortaya ├ž─▒kar. Damla ┼čekilli olu┼čumlar buz ak─▒┼č y├Ân├╝n├╝ g├Âsterir.

Drumlinler drumlin sahas─▒ denen gruplar halinde bulunur. Bu sahaya bir ├Ârnek, New York eyaletinin Rochester ┼čehrinin do─čusunda g├Âr├╝lebilir. Bu alanda yakla┼č─▒k 10.000 drumlin oldu─ču tahmin edilmektedir.

Drumlinleri olu┼čturan s├╝re├ž tam olarak anla┼č─▒lmam─▒┼č olsa da, ┼čekillerine bakarak bunlar─▒n eski buzullar─▒n plastik deformasyon b├Âlgeleri oldu─ču s├Âylenebilir. Buzullar─▒n ilerleyerek eski buzullar─▒n b─▒rakt─▒─č─▒ ├ž├Âkeltileri de─či┼čtirmesiyle bir├žok drumlin olu┼čtu─ču d├╝┼č├╝n├╝lmektedir.

Buzul vadisi

Buzlanmadan ├Ânce da─č vadileri suyun a┼ča─č─▒ do─čru a┼č─▒nd─▒rmas─▒yla olu┼čan V ┼čekline sahip olurlar. Buzlanma s─▒ras─▒nda bu vadiler geni┼čler, derinle┼čir ve U ┼čekilli buzul vadileri olu┼čur. Derinle┼čme ve geni┼člemenin yan─▒ s─▒ra; buzul, a┼č─▒nma nedeniyle vadiyi daha p├╝r├╝zs├╝z hale getirir. Bu nedenle vadi boyunca uzanan arazi ├ž─▒k─▒nt─▒lar─▒ yok olur, yerine t─▒ra┼članm─▒┼č yama├žlar olu┼čur.

buzul vadisi
Mount Hood Wilderness'ta kendine has U ┼čeklinde ve d├╝z tabanl─▒ buzul vadisi.

Ana buzul hatt─▒na ba─članan k├╝├ž├╝k buzul kollar─▒ bulunur. Bu k├╝├ž├╝k buzul kollar─▒, yeri a┼č─▒nd─▒r─▒rken ana buzul kadar derine inemezler. Dolay─▒s─▒yla buzullar geri ├žekildikten sonra, bu kollar─▒n olu┼čturdu─ču vadiler buzulun olu┼čturdu─ču ├ž├Âk├╝nt├╝den daha yukar─▒da kal─▒r. Bu olu┼čuma "as─▒l─▒ vadiler" denir.

Z─▒mparalama ve par├žalanmadan etkilenmi┼č arazinin baz─▒ k─▒s─▒mlar─▒nda ├ž├Âk├╝nt├╝ler suyla dolup paternoster g├Âllerini olu┼čturur. Hristiyanlar─▒n kulland─▒─č─▒ tesbih tanelerine benzedikleri ve tesbih gibi, ipe benzeyen ince kanallarla birbirlerine ba─čland─▒klar─▒ i├žin Latince babam─▒z anlam─▒na gelen s├Âzc├╝kten bu ad─▒ alm─▒┼člard─▒r.

Buzulun ba┼člad─▒─č─▒ yerde corrie ad─▒ verilen ve sirke benzeyen buzyalaklar─▒ bulunur. K├óse ┼čeklinde olan buzyalaklar─▒n─▒n ├╝├ž taraf─▒ dik yama├žlarla kapal─▒d─▒r ancak d├Ârd├╝nc├╝ taraf vadiye a├ž─▒l─▒r. Buzyalaklar─▒nda buz birikir. ├ľnceleri da─č─▒n yan y├╝zlerinde d├╝zensiz arazi ┼čekilleri olarak ba┼člayan olu┼čum buzun ilerlemesiyle b├╝y├╝yerek buzyala─č─▒ haline gelir. Buzul eridikten sonra buzyalaklar─▒ genelde tarn ad─▒ verilen k├╝├ž├╝k da─č g├Âllerine d├Ân├╝┼č├╝r.

Bir s─▒rtla birbirinden ayr─▒lan iki buzul varsa, zamanla iki buzyala─č─▒ aras─▒ndaki bu s─▒rt a┼č─▒narak aret ┼čekline d├Ân├╝┼č├╝r. Bu olu┼čum zamanla da─č ge├židine d├Ân├╝┼čebilir.

Buzullar ayn─▒ zamanda y├╝ksek enlemlerde g├Âr├╝len fiyordlar─▒n ve yarlar─▒n olu┼čumuna da neden olur.

Aret ve buzul boynuzu

Keskin kenarlar─▒ olan dar s─▒rtlara "aret" denir. ├ť├ž ya da daha fazla aretin birle┼čmesiyle piramidimsi zirve ┼čeklinde ve ├žok dik kenarlar─▒ olan "buzul boynuzlar─▒" olu┼čur.

Her iki y├╝zey ┼čekli de ayn─▒ s├╝re├žten ge├žerek, buzyalaklar─▒n─▒n par├žalanma yoluyla geni┼člemesi ve buzun ├žal─▒┼čmas─▒ sonucu olu┼čur. Buzul boynuzlar─▒ tek bir da─č─▒ ├ževreleyen buzyalaklar─▒ y├╝z├╝nden olu┼čur. Aretler de benzer ┼čekilde olu┼čur ancak buzyalaklar─▒ bir daire i├žinde de─čil de kar┼č─▒l─▒kl─▒ olarak bir s─▒rt─▒n iki yakas─▒nda bulunur. Ayn─▒ zamanda iki paralel buzulun birbiriyle ├žarp─▒┼čmas─▒ndan da olu┼čabilir. Bu ┼čekildeki buzul dilleri a┼č─▒nma yoluyla s─▒rtlar─▒ kazarak vadi duvarlar─▒n─▒ z─▒mparalar.

Buzullar─▒n olu┼čturdu─ču yery├╝z├╝ ┼čekilleri
Buzullar─▒n olu┼čturdu─ču yery├╝z├╝ ┼čekilleri

H├Ârg├╝├žkaya

Buzulun yolu ├╝zerinde bulunan baz─▒ kaya olu┼čumlar─▒ "h├Ârg├╝├žkaya" diye bilinen k├╝├ž├╝k tepecikler ┼čeklinde a┼č─▒n─▒r. Buzul a┼č─▒nmas─▒ yoluyla olu┼čan bu tepecikler, uzun yuvarla─č─▒ms─▒, asimetrik ve h├Ârg├╝├ž ┼čeklinde kaya yata─č─▒n─▒n ┼čekillenmesiyle olu┼čur. Buzulun geldi─či y├Âne do─čru tatl─▒ bir e─čimle inen kayalar─▒n, buzulun gitti─či y├Âne do─čru olan e─čimleri ise olduk├ža diktir. Buzulun geldi─či taraftaki y├╝zey a┼č─▒n─▒rken, di─čer taraftan kaya par├žalar─▒ kopar─▒larak buzla beraber ta┼č─▒n─▒r. Bu y├╝zdeki kaya, suyun etkisi, ├žatlaklardaki buzlanma ve yap─▒sal stres nedeniyle par├žalan─▒r.

Bu resimde Bhutan-Himalaya'da buzullar─▒n biti┼č b├Âlgeleri g├Âr├╝n├╝yor. Son yirmi-otuz y─▒ld─▒r ├ž├Âkelti kapl─▒ buzullar─▒n y├╝zeyinde h─▒zla g├Âllerin olu┼čtu─ču g├Âzlemlenmektedir.

Tortul ├ž├Âkelti katmanla┼čmas─▒

A┼č─▒nma b├Âlgesinden akan su, buzuldan uzaklara giderken beraberinde ince a┼č─▒nm─▒┼č ├ž├Âkeltileri de g├Ât├╝r├╝r. Akan suyun h─▒z─▒ azald─▒k├ža, ask─▒ halindeki bu maddeleri ta┼č─▒ma yetisi de azal─▒r. Yava┼č yava┼č bu maddeler su taraf─▒ndan tortu halinde b─▒rak─▒larak al├╝vyon d├╝zl├╝─č├╝ olu┼čturur.

Al├╝vyon vadilerinde ortaya ├ž─▒kan bir olu┼čum da kazan ad─▒ verilen havuzcuklard─▒r. Buzullar─▒n yaratt─▒─č─▒ ├žukurlar buzul tillerinde de olu┼čur. B├╝y├╝k bir par├ža buz bu tilin i├žinde s─▒k─▒┼č─▒p, buzul geri ├žekildikten sonra eridi─činde ├ž├Âkelti i├žinde delik ┼čeklinde olu┼čumlar b─▒rak─▒r. Bir kilometre ├žap─▒nda bir buzulun erimesi i├žin yakla┼č─▒k 30 y─▒ll─▒k bir zaman gerekmektedir.

Bu ┼čekilde olu┼čan ├ž├Âk├╝nt├╝lerin ├žap─▒ genelde 2 km'yi ge├žmese de, ABD'nin 10.000 g├Âl ├╝lkesi diye bilinen Minnesota eyaletinde bu ┼čekildeki baz─▒ ├ž├Âk├╝nt├╝ler 10 ila 50 metre derinli─če sahip olup 50 km ├žapa ula┼č─▒rlar.

Kama ve esker

Bir buzul boyut olarak kritik noktaya ula┼čt─▒─č─▒nda ak─▒┼č─▒ durur ve buz sabit hale ge├žer. Bu esnada erimeyle olu┼čan su buzulun ├╝st├╝nden, i├žinden ve alt─▒ndan akmaya ve gerisinde tortul ├ž├Âkeltiler b─▒rakmaya devam eder. Buz eridik├že arkas─▒nda bu tortular─▒n olu┼čturdu─ču s├╝tun, teras ya da ├Âbek ┼čeklinde ├ž├Âkeltiler b─▒rak─▒r. Bu ├ž├Âkeltiler genel olarak buz ile temas halindeki ├ž├Âkeltiler olarak bilinir.

S├╝tun ya da h├Ây├╝k ┼čeklindeki ├ž├Âkeltilere kama denir. Baz─▒ kamalar, erime suyunun buzulun i├žindeki a├ž─▒kl─▒klardan b─▒rakt─▒─č─▒ tortularla olu┼čur. Di─čer bir deyi┼čle kama, erime suyunun buzulun d─▒┼č─▒na do─čru yaratt─▒─č─▒ deltalarda tortu b─▒rakmas─▒yla olu┼čur.

Buzul, bir vadiyi i┼čgal edince vadinin kenarlar─▒nda teras ya da kamalar olu┼čturabilir.

Uzun ama genelde dar olan, y─▒lankavi ┼čekildeki ├ž├Âkelti tipine esker denir. Buzul eridikten sonra geride erime suyunun ta┼č─▒yarak b─▒rakt─▒─č─▒ kum ve ├žak─▒l─▒n olu┼čturdu─ču s─▒rt ┼čeklidir. Bu s─▒rtlar─▒n baz─▒lar─▒ 100 m y├╝ksekli─če sahiptir ve uzunluklar─▒ da 100 km yi ge├žebilir.

L├Âs ├ž├Âkelleri

├çok ince buzul ├ž├Âkeltileri ya da kaya unu, ├žo─čunlukla ├ž─▒plak y├╝zeylerden r├╝zg├órlarla al─▒n─▒p as─▒l al├╝vyon biriken alandan ├Âtelere ta┼č─▒n─▒r. R├╝zg├órla ta┼č─▒nan l├Âs ├ž├Âkelleri ├çin'in baz─▒ b├Âlgeleri ve ABD'nin ortabat─▒s─▒nda g├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi y├╝zlerce metre derinli─če sahip olabilir.

Buzul tipleri

Buzullar ba┼čl─▒ca ikiye ayr─▒l─▒r:

  • Da─č buzullar─▒ (ya da Alp tipi buzullar): Da─člarda ve da─čl─▒k alanlarda bulunan buzullar.
  • K─▒tasal buzullar (ya da ├Ârt├╝ buzullar─▒): Buz ├ça─č─▒'ndan kalma ve k─▒talar─▒n geni┼č alanlar─▒na yay─▒lan buzullar.

Mendenhall Buzulu
Mendenhall Buzulu, Alaska

Da─č buzullar─▒ tipleri

Vadi buzulu

Buzul olarak adland─▒r─▒lan olu┼čumlar─▒n klasik bir bi├žimidir: Kar─▒n ├╝zerine ├ž─▒kan zirvenin hemen alt─▒nda besleme havzas─▒ g├Ârevi yapan buzyala─č─▒ ve bir vadinin t├╝m geni┼čli─čini kaplayan ve ─▒rmak ┼čeklinde uzanan bir buzdili ile akarsuya d├Ân├╝┼čen buzul cephesi.

Bir vadi buzulu bir veya daha fazla birikme b├Âlgesinden olu┼čabilir. Kom┼ču buzullarla birle┼čerek akan buz k├╝tlesi daha da b├╝y├╝yebilir.

Vadi buzullar─▒na ├Ârnekler:

  • Fransa'daki Mer de Glace (Buz denizi),
  • ─░svi├žre'deki Aletsch Buzulu,
  • Alaska'daki Bering Buzulu.

Malaspina Buzulu
Alaska'daki Malaspina Buzulu'nun uydudan g├Âr├╝n├╝┼č├╝

Yama├ž buzulu

Genelde bir da─č─▒n yamac─▒nda bulunan k├╝├ž├╝k buzullard─▒r. Tek bir birikme b├Âlgesinden ve bazen de k├╝├ž├╝k bir hareket b├Âlgesinden olu┼čur. Bu buzullarda a┼č─▒nma b├Âlgesi ile nadiren kar┼č─▒la┼č─▒l─▒r. Buzuldan k├╝tle kayb─▒ ya u├žunum ile ya da buz bacalar─▒n─▒n (seraklar─▒n) d├╝┼čmesi ile olur. Buz bacalar─▒n─▒n d├╝┼čt├╝─č├╝ yerde buzul olu┼čumlar─▒ ortaya ├ž─▒kabilir.

Yama├ž buzullar─▒na ├Ârnekler:

  • Fransa'da Ailefroide Buzulu,
  • Fransa - Pelvoux'da La Momie Buzulu,
  • Fransa'da Grande Casse (B├╝y├╝k Yar─▒k)'taki Grands Couloirs Buzulu.

Engabreen buzul dili
Engabreen buzul dili

Sonradan olu┼čan buzul

Yama├ž buzullar─▒ndaki buz bacalar─▒n─▒n d├╝┼čmesi sonucu ortaya ├ž─▒kan ve ├žok yer kaplamayan buzul tipleridir. Asl─▒nda bunlar yama├ž buzullar─▒n─▒n a┼č─▒nma b├Âlgesi say─▒labilir. Vadi buzulu olu┼čturamayacak kadar k├╝├ž├╝k olan bu buzullarda hem u├žunum hem de y├╝zeyden erime g├Âr├╝lebilir.

Sidley Da─č─▒ ve Antarktika'da indlansis
Sidley Da─č─▒ ve Antarktika'da indlansis

Buzyala─č─▒ (Sirk) buzulu

Bir buzyala─č─▒n─▒n tamam─▒n─▒ kaplayan ve burada sabit duran buzul bi├žimidir. Asl─▒nda bir vadi buzulunun birikme b├Âlgesidir. Bir birikme b├Âlgesi, dar bir hareket b├Âlgesi ve a┼č─▒nma b├Âlgesi bulunur.

Buzyala─č─▒ buzuluna ├Ârnekler:

  • Fransa'da Arsine Buzulu,
  • Avusturya - Jochdohle'de Stubaier Buzulu.

Aletsch Buzulu
─░svi├žre'de Aletsch Buzulu

Da─čete─či (Piedmont) buzulu

Bir da─č s─▒ras─▒n─▒n ete─čindeki d├╝zl├╝─če ula┼čan vadi buzulunun bir ├že┼čididir. Birikme ve hareket b├Âlgesi klasik yap─▒dad─▒r ancak a┼č─▒nma b├Âlgesi ya par├ža par├ža yay─▒l─▒r ya da tek bir buzul par├žas─▒ olarak d├╝zl├╝─č├╝ kaplar. Buzul par├žas─▒n─▒n ├Ân├╝nde bir sandur d├╝zl├╝─č├╝ olu┼čabilir. Bu d├╝zl├╝kte drumlin (h├Ârg├╝├žl├╝ kaya), esker, kama, kazan, eratik blok ve buzulta┼č gibi buzul olu┼čumlar─▒na rastlan─▒r.

Da─čete─či buzullar─▒na ├Ârnekler:

  • Alaska'da Malaspina Buzulu,
  • ─░zlanda'da Vatnaj├Âkull'un baz─▒ buz dillerinin son k─▒sm─▒.

Vatnaj├Âkull buz takkesi
─░zlanda'da Vatnaj├Âkull buz takkesi

K─▒y─▒ buzulu

Bir buzulun dillerinden birinin denize ya da okyanusa ula┼čmas─▒d─▒r. B├Âyle bir buzul deniz seviyesinde y─▒ll─▒k ortalama s─▒cakl─▒─č─▒n donma s─▒cakl─▒─č─▒na yak─▒n olmas─▒n─▒ gerektirdi─či i├žin, bu duruma ancak y├╝ksek enlemlerde rastlan─▒r. Fiyortlara d├Âk├╝len bu t├╝r buzullara Norve├ž ve Alaska'da rastlan─▒r.

K─▒y─▒ buzullar─▒na ├Ârnekler:

  • Norve├ž'te Svartisen Buzulu'nun Engabreen buzul dili, Atlas Okyanusu'na 20 metre mesafede durmaktad─▒r.
  • Alaska'da 39 km. uzunlu─čunda Brady Buzulu B├╝y├╝k Okyanus'ta Taylor K├Ârfezi'ne d├Âk├╝l├╝r.
  • ┼×ili'de Br├╝ggen Buzulu B├╝y├╝k Okyanus'ta Eyre Fiyortu'na d├Âk├╝l├╝r.
  • Alaska'da Chenega Buzulu B├╝y├╝k Okyanus'ta Prens William Bo─čaz─▒'na d├Âk├╝l├╝r.

Riggs Buzulu
Alaska'daki Riggs Buzulu'nun 1992 y─▒l─▒nda ├žekilmi┼č bir foto─čraf─▒

Doruk buzulu (Yerel buzul ┼čapkalar─▒)

─░nlandsis buzullar─▒n─▒n ├Âzelliklerini payla┼č─▒rlar. Geni┼č bir y├╝zeye sahip, rastgele bi├žimlenmi┼č, kayal─▒k katman─▒n b├╝y├╝k bir e─čimde olmad─▒─č─▒ ve geni┼č buzul cepheleriyle ya da buzullarla buzun tahliye edildi─či kal─▒n buzullard─▒r. Asl─▒nda, genellikle da─člar─▒n ya da yanarda─člar─▒n zirvelerinde bulunan k├╝├ž├╝k inlandsistirler. Eski buzul ├ža─člar─▒ndan kalan buzul kal─▒nt─▒lar─▒d─▒r.

Doruk buzullar─▒na ├Ârnekler:

  • Tanzanya'da Klimanjaro'daki Furtw├Ąngler Buzulu,
  • Alaska'da Sanford Da─č─▒ buz takkesi.

buzul k├╝tlesi
Gr├Ânland'daki buzul k├╝tlesinin kenar─▒

Kaya buzulu

Kaya buzulunun; kaya par├žalar─▒n─▒n aras─▒na s─▒zan suyun donmas─▒, olu┼čan k├╝tleyi e─čim do─črultusunda hareket ettirmesi ile olu┼čtu─ču kabul edilir. Yava┼č hareket ederler. Baz─▒ canl─▒ kaya buzullar─▒n─▒n bo┼čluklar─▒nda duru buz g├Âr├╝l├╝r. Bu buzlar; ya─čmur suyunun s─▒zmas─▒, eriyen buz yala─č─▒ buzulundan, yeralt─▒ sular─▒ndan olu┼čabilmektedir. Hareket h─▒z─▒ ├╝st k─▒sma g├Âre alt k─▒s─▒mda daha yava┼čt─▒r. Baz─▒ kaya buzullar─▒ hareket etmez.

33 km lik diliyle Avrupa'n─▒n en uzun buzulu: Aletsch, ─░svi├žre.

K─▒tasal buzul tipleri

Yay─▒ld─▒klar─▒ alan ├žok geni┼č ve kal─▒nl─▒klar─▒ fazla oldu─ču i├žin, arazi ┼čekilleri bi├žimlerini etkilemez. Muazzam b├╝y├╝kl├╝kte buz y─▒─č─▒nlar─▒ndan olu┼čurlar. ├ťst k─▒s─▒mlar─▒ genelde ├žok az e─čimli bir d├╝zl├╝kt├╝r, ara s─▒ra ataklarla b├Âl├╝n├╝rler. Par├žal─▒ ya da b├╝t├╝n olarak akar ve buz ak─▒nt─▒lar─▒ olu┼čtururlar.

Buzul ┼čapkalar─▒

Geni┼čli─či 50.000 km²'den daha az olan k─▒tasal buzul tipidir.

Buzul ┼čapkas─▒na ├Ârnekler:

  • ─░zlanda'da Vatnaj├Âkull buz takkesi,
  • Kerguelen Adalar─▒'nda Cook Buzulu (Fransa),
  • Svalbard'da Austfonna Buzulu (Norve├ž).

─░nlandsis (Kutupsal buzul ┼čapkas─▒)

50.000 km²'den daha geni┼č, k─▒tasal buzul tipidir. Bunlarda buz halinde bulunan su miktar─▒ ├žok ├Ânemlidir. E─čer Gr├Ânland'daki buz erirse d├╝nya denizleri 6 metre y├╝kselir. Antarktika'daki buz erirse, bu y├╝kselme 65 metreye kadar ├ž─▒kabilir.

D├╝nya'da iki tane inlandsis vard─▒r:

  • Gr├Ânland inlandsisi
  • Antarktika inlandsisi

S─▒cakl─▒klar─▒na g├Âre buzullar

Buzullar s─▒cakl─▒klar─▒na g├Âre de s─▒n─▒fland─▒r─▒l─▒r. Bu s─▒n─▒fland─▒rma buzullar─▒n y├╝ksekli─či ve bulunduklar─▒ enleme ba─čl─▒ oldu─ču kadar, altlar─▒nda volkanik hareketlilik olup olmamas─▒na da ba─čl─▒d─▒r:

  • Il─▒man buzul (e┼č s─▒cakl─▒kl─▒) y─▒l boyunca y├╝zeyin hemen alt─▒nda (10 ila 20 m derinli─če kadar) erime noktas─▒nda bulunan buzullard─▒r. Da─člar─▒n (Himalayalar, Alpler ve Kayal─▒k Da─člar─▒ gibi) al├žak ve orta y├╝ksekliklerinde bulunurlar.
  • So─čuk buzullar (ya da Kutup buzullar─▒) ise tabandaki s─▒cakl─▒─č─▒n y─▒l boyunca −30 °C'nin alt─▒nda oldu─ču ve buzulun her zaman donma noktas─▒n─▒n alt─▒nda bulundu─ču buzullard─▒r. Kutuplarda ve da─člar─▒n zirvelerinde bulunan bu t├╝r buzullarda k├╝tle kayb─▒ genellikle u├žunum yoluyla olu┼čur.
  • Kutupalt─▒ (├žok s─▒cakl─▒kl─▒) buzullar─▒nda tabandaki s─▒cakl─▒k y─▒l boyunca −30 °C'nin alt─▒ndad─▒r. Ancak ├žok s─▒cak olan aylarda kar─▒n toplanma b├Âlgesindeki s─▒cakl─▒─č─▒ erime noktas─▒n─▒ ge├žebilir. Dolay─▒s─▒yla i├ž aka├žlama bulunsa da taban erimesi yok denecek kadar azd─▒r.

S─▒cakl─▒─ča g├Âre s─▒n─▒fland─▒rma ├že┼čitlilik g├Âsterdi─či i├žin, erime durumunu tan─▒mlamak ├╝zere buzullar─▒n de─či┼čik b├Âl├╝mleri kullan─▒l─▒r. Yaz aylar─▒nda bile erime olmayan b├Âl├╝me kuru kar b├Âlgesi denir. Y├╝zey erimesi bulunan ve genellikle eriyip tekrar donmu┼č buz lensleri ve buz tabakalar─▒ olan b├Âl├╝me s├╝z├╝lme b├Âlgesi denir. ├ľnceki yaz sonundan beri toplanan kar─▒n 0 °C'ye geldi─či yere ─▒slak kar b├Âlgesi denir. Ekleme buz b├Âlgesi ise ├žok fazla erime ve donma olan ve buz lenslerinin tek bir k├╝tle olu┼čturacak ┼čekilde kaynam─▒┼č oldu─ču b├Âl├╝md├╝r.

Turizm

Buzullar ├Ânemli birer turist cazibe noktas─▒d─▒r. Buzullara gitmenin de─či┼čik nedenleri vard─▒r:

  • Manzara,
  • Yaz─▒n kayak yapabilmek,
  • Buz ma─čaralar─▒,
  • Buz t─▒rman─▒┼člar─▒,
  • Da─čc─▒l─▒k,
  • Motorlu ara├žlarla ya da yaya olarak buz ├╝zerinde trekking.

Fee Buzulu
─░svi├žre'deki Fee Buzulu i├žine kaz─▒lm─▒┼č ma─čara

K─▒talara g├Âre b├╝y├╝k buzullar

K─▒talara g├Âre baz─▒ b├╝y├╝k buzullar
AvrupaAsyaAfrikaOkyanusyaAmerikalarAntarktika

Fransa:

  • Mer de Glace
  • Argenti├Ęre Buzulu
  • Cook Buzulu (Kerguelen Adalar─▒)

─░svi├žre:

  • Aletsch Buzulu

─░zlanda:

  • Vatnaj├Âkull

Norve├ž:

  • Austfonna
  • Folgefonna
  • Jostedalsbreen

Hindistan:

  • Siachen Buzulu

K─▒rg─▒zistan:

  • Inylchec Buzulu

Tanzanya:

  • Furtw├Ąngler Buzulu (Klimanjaro)

Yeni Zelanda:

  • Hooker Buzulu
  • Franz Josef Buzulu
  • Fox Buzulu
  • Tasman Buzulu

Alaska, ABD:

  • Barnard Buzulu
  • Malaspina Buzulu
  • Mendenhall Buzulu

Arjantin:

  • Perito Moreno Buzulu
  • Beardmore Buzulu
  • Axel Heiberg Buzulu
  • Commonwealth Buzulu
  • Kanada Buzulu


D├╝nya d─▒┼č─▒ndaki buzullar

G├╝ne┼č sisteminde yaln─▒z D├╝nya ├╝zerinde de─čil di─čer gezegen sistemlerinde de buzullar bulunur:

  • Mars ├╝zerinde kutuplardaki buz ┼čapkalar─▒n─▒n d─▒┼č─▒nda da buzullar─▒n izlerine rastlanm─▒┼čt─▒r. Hatta kutuplara yak─▒n b├Âlgelerdeki baz─▒ kraterlerin ├žatlaklar─▒nda h├ól├ó baz─▒ buzullar─▒n bulundu─ču san─▒lmaktad─▒r.
  • J├╝piter'in do─čal bir uydusu olan Ganymede'nin y├╝zeyi su buzu ve silikatlardan olu┼čur.
  • J├╝piter'in di─čer iki uydusu olan Callisto ve Europa'n─▒n y├╝zeyleri de su buzundan olu┼čmu┼čtur.

Mars kuzey kutup buz ┼čapkas─▒
Mars gezegeninin kuzey kutup buz ┼čapkas─▒

buzul kelimesi ne demek TDK s├Âzl├╝k anlam─▒ ve a├ž─▒klamas─▒ nedir?

isim, co─črafya

Kutup b├Âlgelerinde veya daim├« kar s─▒n─▒r─▒n─▒n ├╝zerindeki y├╝kseltilerde bulunan buz k├╝tlesi; c├╝mudiye, glasiye:

      "Yoksa bunlar buzullarda bin y─▒l dondurulmu┼č, sonra ├╝stleri esrarl─▒ bir mumyayla kapat─▒lm─▒┼č inan├žs─▒zl─▒k sembolleri midirler?" - Sezai Karako├ž

Yerbilim Terimleri S├Âzl├╝─č├╝ - 1971

T├╝rk├že: C├╝m├╗diye, ─░ngilizce: glacier, Frans─▒zca: glacier, Almanca: Gletscher

Karlar─▒n ya─čmas─▒, erimesinden daha ├žok olan b├Âlgelerde, bir da─č─▒n yamac─▒ndan ya da bir koyaktan a┼ča─č─▒ya do─čru yava┼č├ža devinen buzul k├╝tlesi.

Co─črafya Terimleri S├Âzl├╝─č├╝ - 1980

T├╝rk├že: glasye, ─░ngilizce: glacier, Frans─▒zca: glacier, Almanca: Gletscher

Eksenucu b├Âlgelerinde geni┼č y├╝zeyler kaplayan ve s─▒cak iklim b├Âlgesinden eksenucu b├Âlgesine de─čin, bulundu─ču enleme g├Âre yeterince y├╝ksek da─člarda yer alan yo─čun, sert, devinimi ├žok yava┼č; beslenme alan─▒, koyaklar─▒ dolduran dilleri ve yan kollar─▒yla yerkabu─ču ├╝zerinde kendine ├Âzg├╝ etkiler yapan buz dizgesi.

Madencilik Terimleri K─▒lavuzu - 1979

glacier

buzul

Su ├ťr├╝nleri Terimleri S├Âzl├╝─č├╝ - 2007

─░ngilizce: iceberg

Karasal k├Âkenli, hareketli buz k├╝tleleri.

Yorum G├Ânder

Daha yeni Daha eski