Ünlem ya da nidâ; sevinç, üzüntü, kızgınlık, korku, şaşkınlık gibi duyguları belirten; tabiat seslerini yansıtan, bir kimseye seslenmek için ve ani bir iş oluş hareketi bildiren cümlelerde kullanılan kelime... Ünlemler tek başına kullanıldıklarında genelde bir anlam ifade etmez. Yazı dilinde ünlem cümlelerinin arkasından genellikle ünlem işareti (!) gelir.
Türkçede ünlemler başlıca üç grupta incelenir:
- İçe dönük ünlemler
- Dışa dönük ünlemler
- Tabiattaki sesleri yansıtan ünlemler
{tocify} $title={İçindekiler}
İçe dönük ünlemler
Konuşmacı veya yazarın sevinç, üzüntü, kızgınlık, korku, heyecan, şaşkınlık gibi duygularını belirten ünlemlerdir:
- A, aman, bravo, ay, eyvah, hoppala, oh, ah, of, üf, vah vah, yo, ayol, hah, yuh, oha, yazık vs.
Dışa dönük ünlemler
İnsanın, kendi dışındaki kimselerle, hayvanlar ve nesnelerle olan iletişimini seslenme, gösterme, sorma, onaylama, cevap verme yollarıyla ortaya koyan ünlemlerdir:
- a, abe, bre, ey, haydi, hişt, hoşt, hop, hû, yahu, deha, nah, elbet, evet, hayır, hı, oo, oh, peki, tabii vs.
Dışa dönük ünlemler kendi içlerinde seslenme ünlemleri, gösterme ünlemleri ve sorma ünlemleri gibi alt gruplara ayrılır.
Yansıma ünlemleri
Tabiattaki canlı, cansız varlıkların seslerini taklit eden ünlemlerdir:
- cıvıl cıvıl, foşur foşur, çat, küt, güm, pat
- Hav hav, miyav, cik cik,
Ünlem öbeği
Birden çok kelimeden oluşan kalıplaşmış ünlemlere ünlem öbeği denir:
- Hadi canım sen de!
- Hadi oradan!
- Yok artık!
Ünlem gibi kullanılan kelimeler
Ünlem, Türkçede isim, sıfat, zarf gibi kelime türlerinden biridir. Bununla birlikte Türkçede pek çok kelime -kelime türü ünlem olmadığı hâlde- ünlem gibi kullanılabilir. Bunun için konuşma dilinde vurgu ve tonlama, yazı dilinde ünlem işareti kullanılır. Bu kelimelerden bazıları şunlardır:
Kişi adları ve unvanları ünlem olarak kullanılabilir:
- Ahmet! Nurten Hanım! Müdür Bey!
Şaşkınlık, acıma, korku, kızgınlık gibi duyguları ifade eden bazı isim ve sıfatlar ünlem görevini üstlenir:
- Terbiyesiz adam!
Belirteçler de (zarflar) ünlem görevi üstlenebilir:
- Buraya gelin!
- Çabuk giyinin!
Fillerin ünlem olarak kullanıldığı durumlar da va durumdaki genelde emir kipindedirler. Örnek: Dikkat et,deprem oluyor!/Yangın var, bak!
Ünlem cümlesi
Ünlem cümlesi, içinde herhangi bir ünlem bulunan veya ünlem anlamı verecek şekilde tonlanan cümledir.
- Çiçeklere sakın dokunma!
- Hepiniz buraya gelin!
Diğer dillerde
İngilizce
İngilizcede en çok kullanılan ünlemler ugh, wow, ouch, scat, alas ve eurekadır.
"Hello" (merhaba) ve "Goodbye" (güle güle) gibi selamlama kelimeleri de İngilizcede ünlem olarak kabul edilirler. "Excuse me!" (afedersiniz), "Sorry!" (özür dilerim-afedersiniz), "Cheers!" (şerefe) ve "Hurray!" (yaşa) kelimeleri de genelde ünlen kategorisinde değerlendirilmektedir. Bu kelimeler genelde sonuna ünlem işareti alırlar.
Bazı İngilizce uzmanı dilbilimciler "yes" (evet), "no" (hayır), "amen" (amin) ve "okay" (tamam) kelimelerini de tek başlarına kullanıldıklarında ünlem sınıfında değerlendirmektedirler.
İngilizcede deyimler ve cümleler de ünlem olabilir. Örnek: As I entered the room — Oh, my goodness! What I saw! — he was still standing there. (Odaya girdiğimde - Aman tanrım! Bir de ne göreyim!- hala orada duruyordu.)
Bulgarca ve Güney Slav Dilleri
- "evich" - Türkçedeki "ah"ın karşılığıdır. Bir şok veya acıyı anlatan bir ünlemdir.
- "Yaoo" - "Cidden mi?"
- "Opa!" - Hay Allah!
İbranice
- nu - İyi!
- em - kararsızlık belirten bir ünlemdir
- ups
- oj
- waj
- waw
- wow
Çince
- "Aiya!" (噯呀 veya 哎呀)- Hayalkırıklığı ve memnuniyetsizlik ifade eden bir ünlemdir.
- "-ah!"- Çincede çok çok anlamı olan bir ünlem olarak kabul edilir.
Litvanyaca
- ak (Türkçe "ah!")
- ai (İngilizce "Ouch!")
- cit
- che
- ei (Kararsızlık ünlemi)
- ė
- hm
- o
- oho (Beğenme anlamı)
- oi
- ša (Sus! anlamı)
- ts
- ačiū
- bravo (Beğenme anlamı)
- deja
- dėkui
- vaje
ünlem ne demek? TDK anlamı ve açıklaması
1. isim, dil bilgisi Sevinç, kıvanç, acı, korku, şaşma vb. duyguları vurgulu olarak anlatan veya seslenme için kullanılan kelime; nida: Ah!, Oh!, Eyvah!; Kardeşim!, Canım! vb.
2. isim ► ünlem işareti.
Yazın Terimleri Sözlüğü - 1974
Türkçe: nida, Fransızca: interiection
Birden uyanan gür coşkuların etkisiyle ağızdan çıkıveren sözcükler, söz öbekleri. Yerinde kullanılınca sanat olur: Eyvah melek de mahvoldurmuş! (A. Hamit Tarhan, Eşber). Ey bu topraklar için toprağa düşmüş asker! (Mehmet Akif Ersoy)
Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü - 1972
Türkçe: nida, İngilizce: interjection, Fransızca: interjection, Almanca: Interjektion, Aussruf, Empfindungswort
Bir duyguyu, bir düşünceyi anlatan veya bir tabiat sesini yansıtan sözcük: Ah!, oh!, vah vah!, tangur tungur!, mırıl mırıl!, şakır fakır vb.
Dilbilim Terimleri Sözlüğü - 1949
Türkçe: nida, Fransızca: interjecction
Kendi başına bir cümle değerinde olup konuşanın duygularını canlı ve kısa bir şekilde anlatmağa yarayan kelime: Oh!. Ah! Eyvah! gibi.
Gramer Terimleri Sözlüğü - 2003
Türkçe: nidâ, İngilizce: interjection, Fransızca: interjection, Almanca: Interjektion, Ausruf, Empfindungswort
Konuşanın korku, sevinç, acıma, şaşkınlık gibi her türlü duygu ve heyecanını etkili ve kısa bir biçimde anlatmaya, seslenmeye, çağırmaya yarayan ve kısmen bağımlı kelimeler sınıfına giren kelime veya kelimeler: a!, e!, ah!, ay!, ey!, ya!, hah!, o!, vah!, eh!, hay hay!, vay!, of!, uf!, pöh!, aman!, haydi!, bravo!, hişt!, yazık!, hop!, hoppala!, yo!, ayol!, yuh!, yahu!, hu!, be!, sakın!, Allah!, Tanrım!, Yarabbi!, vb. — Bana blöf yok dedik, a doktor! (T. Buğra, Yarın Diye Bir şey Yoktur, s. 148). — Ah bu sarhoşluk(...) bu romantizmin büyülteci (T. Buğra, Yalnızlar, s. 69). Ah bin kulağım olsaydı da bin şaheserin lezzetini birden tatsaydım (Y. K. Karaosmanoğlu, Erenlerin Bağından, s. 17). Ey şair, çünkü senden sonra çok şeyler oldu (Y. K. Karaosmanoğlu, göst. e., s. 33). Biraz düşündükten sonra bağırdı:- Hah! dedi. Bak meselâ, o tabanca vak’ası... (P. Safa, Biz İnsanlar, s. 53): || — Filan köşkü sekiz bin liraya satmışlar... || — Vah vah... Haber alaydım, parasını verir, alırdım... (R. N. Güntekin, Kızılcık Dalları, s. 179). Hay hay! yarın sana uğrarım. Oh canıma değsin! Kardeşim hemen kucağından kapıyorlarmış gibi ona sımsıkı sarılarak: || — Aaa!.. Ben İsmail’den ayrılmam... İstemem... Seninle gideceğim, diye isyan etti (R. N. Güntekin, göst.e., s.20) Behey Mübarek adam, gece yarıları denizin dibinde ne arıyordun? (R. H. Karay, Memleket Hikâyeleri: Şaka, s.70). Saniye şarkı söylerken yakalandığı vakit gözleri dolarak: || — Of! İçimin acısından ne haltedeceğimi kendim de bilmiyorum, diyordu (R. N. Güntekin, Kızılcık Dalları, s. 125). Ben sekiz senedir buradayım! dedi. Haydi eve gidelim, bir kahve içelim (A. H. Tanpınar, Yaz yağmuru: Teslim, s. 95) vb. || Ünlemler kendi içinde A. içe dönük ünlemler, B. dışa dönek ünlemler, C. ses yansımalı ünlemler olmak üzere üç ana gruba ayrılır Bunlara bk.
Türk Dünyası Gramer Terimleri Kılavuzu - 1997
Azerbaycan Türkçesi: nida; Türkmen Türkçesi: ümlük; Gagauz Türkçesi: duygucular; Özbek Türkçesi: undóv;Uygur Türkçesi: (B.Uyg.) imliq söz ~ (D.Uyg.) ündäş söz; Tatar Türkçesi: ımlık ~ ılımlık süz;Başkurt Türkçesi: ımlıq; Kırık: *hislik-çakırıw söz ~ ünlük; Krç.-Malk.: mejdometiye;Nogay Türkçesi: ün söz; Kazak Türkçesi: odagay; Kırgız Türkçesi: sırdık söz; Alt: kıygılu; Hakas Türkçesi: hıygılas;Tuva Türkçesi: algı sözü; Rusça: mejdometiye
Kelime Kökeni
Türkçe ünle- fiilinden +Im sonekiyle türetilmiştir. Daha fazla bilgi için ün maddesine bakınız.
Tarihte En Eski Kaynak
"nida" [ TDK, Türkçe Sözlük, 1. Baskı (1945) ]