Bitlis, Bitlis ilinin merkezi olan şehirdir. Merkez ilçeye bağlı üç bucak vardır. Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan Bitlis'in, güneyinde Siirt, batısında Muş, kuzeyinde Ağrı ve doğusunda Van Gölü vardır. Bitlis, Kaleleri ve İslam eserleriyle önemli bir ildir. Bitlis merkez ilçe Sosyo-ekonomik gelişmişlik indeksinde Türkiye genelinde 359, il genelinde 1. sıradadır.
{tocify} $title={İçindekiler}
Tarihi
Yerleşimin kuruluşu kesin olarak bilinmemektedir. Bitlis şehrinde yerleşimin Bitlis Kalesi'nin inşasıyla birlikte başladığı değerlendirilmektedir. Kalenin, Büyük İskender'in komutanı Badlis tarafından MÖ 312 tarihinde inşa ettirildiği ve adına ithafen yerleşime adının verildiği rivayet edilmektedir. Evliya Çelebi de kale adını "İskenderi Bedlis" olarak tanımlamış ve bu adın İskender ve Bedlis adındaki komutanından geldiğini ifade etmiştir. İskender'in ölümünden sonra Seleukos İmparatorluğu'nun hakimiyetinde kalmıştır. Sasani-Roma mücadelesinde sınır hattındaki konumuyla sık sık el değiştirmiş, Roma hakimiyetindeyken 395 yılında yaşanan bölünmeyle Doğu Roma hakimiyetinde kalmıştır. 641 yılında İyaz bin Ganm komutasındaki Râşidîn Halifeliği kuvvetlerince ele geçirilmiştir. Bundan sonraki süreçte Bizans-Arap çekişmesine sahne olan yerleşim Muhammed bin Mervân komutasındaki Emevi kuvvetlerince ele geçirilmiştir. Emeviler'den sonra Abbâsîler'in zayıflamasının ardından Hamdânîler ve sonrasında Mervânîler'in hakimiyetine girmiştir. 11. yüzyıl ortalarından itibaren Selçuklu akınlarına uğrayan yerleşim 1085 yılı Mayıs ayında Fahrüddevlet Şah tarafından Selçuklu hakimiyetine katılmıştır. Selçuklu idaresine girilmesiyle Dilmaçoğlu Mehmed Bey'e ikta olarak verilmiş ve Dilmaçoğulları Beyliğinin merkezi olmuştur. Dilmaçoğulları'nın zayıflamasıyla Ahlatşahlar, Artuklular ve yeniden Ahlatşahlar egemenliğinden sonra Bitlis şehri 1207 yılında Eyyûbîler'in hakimiyetine girmiştir. 1229 yılında Harezmşah hükümdarı Celâleddin Harezmşah Doğu Anadolu'da ilerlemeye başlamış ancak 1230 yılında Yassıçemen Muharebesi'nden galip çıkan Anadolu Selçukluları Bitlis'i ele geçirmiştir. 1231 yılında Moğollar şehri ele geçirerek kalesini yıkmış ancak ertesi yıl Anadolu Selçukluları yeniden şehri ele geçirerek kaleyi tamir etmiştir. 14. yüzyılda Şerefoğulları Ailesinin idaresindeki şehir Karakoyunlular, 1467 yılında da Akkoyunluların hakimiyetine girmiştir. Akkoyunlulardan sonra Safevi hakimiyetine giren yerleşim, 1514 yılındaki Çaldıran Muharebesi'nden sonra Bitlis Emiri Osmanlılara tabi olmuştur.
Osmanlı idaresine girmesiyle Diyarbakır Eyaleti'nin Bitlis Sancağının merkezi olan şehir hükûmet sisteminde Şerefhanoğullarına bırakılmıştır. Ancak Bitlis hakiminin Safeviler'e tabi olması sonrasında Irakeyn Seferi esnasında Ulama Paşa tarafından Osmanlı topraklarına katılmıştır. 1535 tarihinden sonra hükûmet statüsü kaldırılarak normal sancak statüsüne alınmış ve sonrasında Van Eyaletine bağlanmıştır. 16. yüzyıl sonlarına doğru Şerefhanoğulları ailesinin tekrar Osmanlı hakimiyetini tanımasıyla Bitlis şehri hükûmet (ocaklık) statüsünde Şerefhanoğulları Ailesinden beyler tarafından yönetilmeye başlanmıştır. Bitlis'te ilk tahrir 1540 yılında yapılmış olup buna göre şehir 16'sı gayrimüslim ve 10'u müslüman olmak üzere toplam 26 mahalleden oluşmaktadır. Buna göre bu tarihte şehirde tahmini olarak 5.620'sı gayrimüslim ve 1.410'u müslüman olmak üzere toplam 7.030 kişi yaşamaktadır. Evliya Çelebi, Seyahatnamesi'nde Bitlis'in hükûmet statüsünde olduğunu ve bu dönemde Bitlis hakimi olan Abdal bin Ziyaed-din ile görüştüğünü belirtirken Bitlis şehrinde kale içinde 300 ev, aşağı kalede çarşı, bedesten ve pazara ilave birkaç yüz ev olduğunu kale dışında da 5.000 evin var olduğunu ifade etmiştir. Evliya Çelebi'nin kayıtlarına göre Bitlis'te 2.100 dükkân, 17 müslüman ve 11 gayrimüslim mahallesi bulunmaktadır. Evliya, gayrimüslimleri "Arabi ve Yakubi Ermeni" olarak tanımlarken şehirde yaşayan gayrimüslimlerinin tamamının Ermeniler'den oluştuğunu belirtmiştir. Burada Yakubi ifadesi kafa karışıklığına sebep olmakta olup bunların az sayıda Süryani ailelerden olduğu da değerlendirilmektedir. Evliya Çelebi'nin Seyahatnamesinin bazı bölümlerinde 17 müslüman mahallesi geçerken bazı bölümlerinde ise Hüsrev Paşa, Şam, Zindan, Çorum, Çinedar, Kızılmescid, Şeyh Hasan, Çeyrek, Kücür, Gökmeydan, Kömüs, Taklaban, Takşut, Arab Köprüsü, Avul Meydanı, Karadere, Avih, Değirmen ve Han Bağı olmak üzere 19 müslüman mahallesinin adı yazılmıştır. Şehirde 1 meydan (Çevgan Meydanı), 2 çarşı (Hüsrev Paşa ve Debbağhane), 3 cami (Saraçhane, Şerefeddin, Şeref Han), 13 mescit, 8 han, 7 hamam, 4 ziyaret yeri, 3 saray ve 1 mektep bulunmaktadır.
18. ve 19. yüzyıl ortalarına kadar hükûmet statüsü olması nedeniyle tahrir ve diğer vergilendirme yapılmaması nedeniyle yerleşim hakkında bilgiye ulaşılamamaktadır. 19. yüzyıldan itibaren şehre gelen seyyah, misyoner, diplomatik temsilci gibi yabancıların yorumlarına dayanarak nüfus hakkında bilgi sahibi olunmaya çalışılmaktadır. 1813-14'te Bitlis'e gelen İngiliz seyyah John Macdonald Kinneir, Bitlis merkez kazasının (nahiye ve köylerle birlikte) nüfusunun yaklaşık 26.000 kişi olduğunu ve bu nüfusun Kürt, Türk, Ermeni ve Süryanilerden oluştuğunu belirtmiştir. Bitlis merkez nüfusunun ise yaklaşık 12.000 kişi olduğunu ve nüfusun müslümanlarla Ermeniler arasında yarı yarıya bölündüğünü ifade etmiştir. 1890'da Bitlis'i ziyaret eden İngiliz misyoner İsabella L. Bird şehirdeki Ermeni nüfusunu 2000-5000 kişi arasında olduğunu yazmıştır. Şemseddin Sâmi, şehrin nüfusunu 15.000 kişi olarak belirtmiş; bu nüfusun üçte ikisinin Müslüman Kürtlerden, üçte birinin ise Ermenilerden oluştuğunu ifade etmiştir. Ermeni Patrikliğine göre I. Dünya Savaşı öncesinde Bitlis şehir merkezinde 7.241 Ermeni bulunmaktadır. 1872 yılında Bitlis'te belediye teşkilatı kurulmuş, Belediye Binası da 1899-1900 yıllarında tamamlanmıştır. II. Abdülhamid döneminde Bitlis şehir merkezinde Hersan, Taş, Zeydan ve Kızıl Mescid isminde dört ana mahalle bulunmaktatır. 1880 yılında Zeydan Mahallesinde sadece Müslümanlar yaşarken, Taş Mahallesindeki 1.800 hanenin 1200'ü, Hersan Mahallesi'ndeki 1.100 hanenin 800'ü, Kızıl Mescid Mahallesi'ndeki 1.200 hanenin 750'sinin Müslümanlara ait olduğu belirtilmiştir. Rus General Mayewski, raporunda şehir merkezinde yaşayanları Türk ya da Türkleşmiş Kürt olarak tanımlamıştır. 1880 yılında ise şehir merkezinde 3.000'i Kürt, 550'si Türk ve 1.550'si Ermeni olmak üzere toplam 5.100 hane yer almaktadır. Aynı yılda Bitlis merkezde 75 Süryani varken 1914 yılında bu sayının 350 olduğu ifade edilmiştir.. 29 Mart 1907 tarihinde meydana gelen depremde Bitlis şehir merkezindeki 4.000 evden 300'ü tamamen yıkılmış, kalanlarında ise hasar meydana gelmiştir. Depremde 8 kişi ölmüş, çok sayıda kişi yaralanmıştır.
Osmanlı kayıtlarına göre, 25 Ekim 1895'te Ermeni çetecilerince Cuma namazı esnasında camilere saldırmaları, evleri yakmaları ve işyerlerini yağmalamaları ile başlayan çatışmalarda Müslümanlardan 38 kişi ölmüş ve 137 kişide yaralanırken Ermenilerden 139 kişi ölürken 40 kişi de yaralanmıştır.
Coğrafya
Bitlis, Türkiye'nin Doğu Anadolu Bölgesi'nde, Yukarı Murat-Van Bölümü sınırları içerisinde yer almaktadır. Doğu ve güneydoğudan Van, kuzeyden Muş ve Ağrı, güneyden Siirt ve batıdan Batman illeri ile çevrilidir. İlin yüzölçümü 8.294 km2 olup, idari olarak Merkez, Ahlat, Adilcevaz, Tatvan, Hizan, Güroymak ve Mutki olmak üzere yedi ilçeden oluşmaktadır.İl coğrafyası, büyük oranda dağlık ve volkanik arazilerden meydana gelir. Bitlis'in topoğrafyasına Süphan Dağı (4.508 m) ve Nemrut Dağı (2.948 m) gibi iki büyük volkanik kütle hakimdir. Süphan, ilin kuzeydoğusunda yer alırken, Nemrut Dağı ise güneydoğusunda, Van Gölü kıyısında bulunur. Nemrut Dağı'nın zirvesinde, Türkiye'nin en büyük krater gölü olan Nemrut Gölü yer alır. Dağlık alanların aralarında Rahva, Ahlat ve Güroymak gibi verimli platolar ve ovalar mevcuttur. Hidrografik açıdan zengin olan Bitlis, Türkiye'nin en büyük gölü olan Van Gölü'ne kıyısı bulunmasıyla öne çıkar. Ayrıca il sınırları içerisinde volkanik kökenli Nazik, Arin ve Aygır Gölleri de bulunmaktadır. İlin akarsu şebekesi ise büyük ölçüde Dicle Nehri havzasına dökülen Bitlis Çayı, Botan Çayı ve Garzan Çayı gibi kollar ile Fırat havzasını besleyen Karasu gibi akarsulardan oluşur. İlde, yüksek rakımın etkisiyle şiddetli Sert Karasal İklim şartları gözlemlenir. Kışlar uzun, dondurucu soğuklukta ve yoğun kar yağışlı geçerken, yazlar kısa, sıcak ve genellikle kuraktır.
Bitlis geneli dağlar ve platolardan oluşmaktadır. Bu nedenle hayvancılığa daha elverişli bir kenttir. Bitlis şehir merkezinin rakımı (deniz seviyesinden yüksekliği) yaklaşık 1.605 metredir.
Eğitim
Bitlis'te Bitlis Eren Üniversitesi adında bir üniversite bulunmaktadır. 17 lise, 34 ortaokul ve 84 ilkokul bulunmaktadır.
 |
| Bitlis Eren Üniversitesi logosu |
Nüfus
| Yıl | Toplam Nüfus | Şehir Nüfusu | Kır Nüfusu | İdari Durum / Notlar |
|---|---|---|---|---|
| 1927 | 19.755 | 9.050 | 10.705 | Bitlis Merkez İlçe |
| 1935 | 31.319 | 9.994 | 21.325 | Bitlis İlçesi (Muş Vilayetine Bağlı) |
| 1940 | 26.898 | 12.002 | 14.896 | Yeniden Bitlis Merkez İlçe |
| 1945 | 25.972 | 10.779 | 15.193 | Merkez İlçe |
| 1950 | 30.957 | 11.137 | 19.820 | Merkez İlçe |
| 1955 | 37.651 | 15.007 | 22.644 | Merkez İlçe |
| 1960 | 42.940 | 16.636 | 26.304 | Merkez İlçe |
| 1965 | 49.890 | 18.725 | 31.165 | Merkez İlçe |
| 1970 | 56.928 | 20.842 | 36.086 | Merkez İlçe |
| 1975 | 67.112 | 25.054 | 42.058 | Merkez İlçe |
| 1980 | 77.295 | 27.137 | 50.158 | Merkez İlçe |
| 1985 | 92.174 | 36.073 | 56.101 | Merkez İlçe |
| 1990 | 68.132 | 38.130 | 30.002 | Merkez İlçe |
| 2000 | 65.169 | 44.923 | 20.246 | Merkez İlçe |
| 2007 | 61.787 | 43.359 | 18.428 | Merkez İlçe (ADNKS) |
| 2008 | 60.996 | 41.404 | 19.592 | Merkez İlçe |
| 2009 | 65.559 | 46.062 | 19.497 | Merkez İlçe |
| 2010 | 62.811 | 43.109 | 19.702 | Merkez İlçe |
| 2011 | 65.670 | 46.301 | 19.369 | Merkez İlçe |
| 2012 | 64.725 | 46.111 | 18.614 | Merkez İlçe |
| 2013 | 66.095 | 47.008 | 19.087 | Merkez İlçe |
| 2014 | 66.732 | 47.904 | 18.828 | Merkez İlçe |
| 2015 | 67.373 | 48.948 | 18.425 | Merkez İlçe |
| 2016 | 69.222 | 51.118 | 18.104 | Merkez İlçe |
| 2017 | 70.160 | 51.071 | 19.089 | Merkez İlçe |
| 2018 | 71.501 | 52.721 | 18.780 | Merkez İlçe |
| 2019 | 70.699 | 52.015 | 18.684 | Merkez İlçe |
| 2020 | 70.344 | 52.024 | 18.320 | Merkez İlçe |
Kardeş şehirler
Bitlis ne demek? TDK anlamı ve açıklaması
isim, özel, (bi'tlis)
Türkiye'nin Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan illerinden biri.