Siirt (Osmanlıca: سعرد, Siird), Türkiye'nin Siirt ilinin merkezi olan şehirdir. İl merkezinin denizden yüksekliği 930 metredir. Siirt merkez ilçesinin yüzölçümü 633 km²dir.
{tocify} $title={İçindekiler}
Tarihi
Milât öncesi dönem
Coğrafî konum olarak Anadolu ve Mezopotamya'nın kesiştiği bölgenin yüksek kısımlarında kurulan Siirt'te 1963 yılında Halet Çamlıbel ve R.J. Braidwood başkanlığında kurulan Güneydoğu Anadolu Tarih Öncesi Araştırmaları Karma Projesi kapsamında Siirt ilinde yapılan yüzey araştırmalarında Cilalı Taş, Bakır, Tunç ve Hellenistik, Roma, Bizans ve İslâm dönemlerinden Yakın Çağ'a uzanan dönemlere ait buluntular ortaya çıkarılmıştır. 3500 yıl öncesine dayandığı iddia edilen Akabe Yolu da bu kenttedir.
İslâm egemenliği
639'da Elcezire'nin fethi için görevlendirilen İlyas Bin Ganem Diyarbakır yöresini İslam mücahidlerine açtığı zaman Siirt aynı akıbete uğramıştır. Diyarbakır'ın zaptında önemli hizmetleri bulunan Halit Bin Velid Hasankeyf Savaşı'nda muzaffer olduktan sonra Siirt'e yürümüş şehrin o zamanki hakimi Hersolu itaatini arz ederek şehri teslim etmiştir. Bundan sonra Siirt Hakimliği'ne sahabeden olan Hişşam oğlu Hakem tayin olunmuştur.
Milli Mücadele’de Siirt
Milli Mücadele döneminde Siirt, toprak ağalarının ve aşiret ilişkilerinin etkili olduğu tipik bir Anadolu kasabasıydı. Siirt, Rus tehdidini atlattıktan sonra İngilizlerle karşı karşıya geldi. İngilizlere ait bir birlik, halkı sindirmek amacıyla kısa süreliğine Siirt'e gelse de birkaç gün içinde bölgeden ayrıldı. Bu olay dışında şehir, başka bir yabancı gücün işgaline maruz kalmadı. Siirt'teki aydın kesimin Müdafaa-i Hukuk Derneği aracılığıyla verdiği destek, büyük bir cesaret ve vatanseverlik örneğidir.
II. Meşrutiyet döneminden itibaren Siirt de meclise milletvekili göndermeye başlamış, ilk olarak 1908-1912 yılları arasında bağımsız milletvekili olarak Abdülrezzak Efendi görev yapmıştır. Ardından Nazım Bey (1912), Şeyh Nasreddin Efendi (1914–1918) gibi isimler mecliste Siirt'i temsil etmiştir.
1920'de toplanan Dördüncü Dönem Osmanlı Meclis-i Mebusan’ında ise Siirt’i Halil Hulki Bey temsil etmiştir. Bu dönemde Siirt Müdafaa-i Hukuk Derneği, Vahideddin’e, hükûmete, dışişlerine ve işgalci devlet temsilciliklerine telgraflar göndermiş, İzmir’deki Reddi İlhak Cemiyeti ve diğer Müdafaa-i Hukuk örgütleriyle de iletişim kurmuştur.
Siirt’te de bir Müdafaa-i Hukuk Derneği kurulmuş ve başkanlığına eski müftü Halil Hulki AYDIN getirilmiştir. Derneğin üyeleri arasında Ömer ATALAY, Belediye Başkanı Hamit Bey ve ileri gelenlerden Hamza Hilmi, Bekir Sıtkı ve Abdülkerim Bey yer almıştır. Bu topluluk, Atatürk’ün düşüncesi doğrultusunda hareket ederek İstanbul Hükûmeti’ne ve işgalcilere karşı durmaktan çekinmemiştir.
Erzurum Kongresi’nde Mustafa Kemal’in “her ilden bir temsilci gönderilmesi” önerisine uygun olarak, Cemil AYDIN kongreye katılmış ve kararların yer aldığı kitabı getirerek Siirt şubesine teslim etmiştir. Halil Hulki AYDIN milletvekili seçilip ayrıldıktan sonra dernek başkanlığına Ömer ATALAY getirilmiş, üyeliklere ise Cemil AYDIN, Şebap ÖZEL, Muhammed Fehmi FIRAT, Yahya Hikmet YAVUZ ve Bilal EVİN seçilmiştir.
Milli Mücadele yıllarında Siirt, Bitlis Vilayeti'ne bağlı bir sancak durumundaydı. Merkez kazanın dışında Pervari, Garzan, Eruh, Şirvan ve Şırnak olmak üzere toplam altı kaza bulunmaktaydı. Nüfus bakımından en yoğun bölge Siirt Merkez Kazası idi. Ancak 1890'lardan itibaren nüfus ciddi şekilde azalmış, 60.000 civarında olan nüfus 1914'e gelindiğinde yaklaşık 30.000'e düşmüştü. Bu azalma I. Dünya Savaşı boyunca da devam etti.
Bu düşüşte, Mondros Ateşkes Antlaşması'ndan sonra Doğu ve Güneydoğu'daki işgal hareketlerini sürdüren Rusların da etkisi büyüktü. Siirt'in yaşlılarının anlatımına göre, Rusların Bitlis'in Deliklitaş bölgesine kadar ilerlediği haberi üzerine şehirde panik yaşanmış, bazı halk eşyalarını toplayıp kaçmayı düşünmüşken, büyük çoğunluk Müdafaa-i Hukuk Derneği'nin desteğiyle Atatürkçü gönüllü askerler toplamıştır. Bu sivil orduda yer alan bazı kişiler binbaşı rütbesiyle görev yapmış, Şeyh Şerafettin AYDIN ve İbrahim-i Mekevi gibi isimlerin liderlik ettiği bu grup, Ruslara karşı büyük bir başarı elde ederek onları geri püskürtmüş ve Siirt'e girmelerini engellemiştir. Rusların geri çekilmesinde 17 Ekim Devrimi'nin de etkili olduğu ifade edilmektedir.
Anadolu Selçukluları dönemi
Malazgirt Savaşı'ndan sonra Türkler Anadolu'ya yerleşmeye başlamış ve Büyük Selçuklu Devleti'nin isteği dışında küçük Türk devletçikleri kurulmuştur. Siirt yöresi Hasankeyf Artukluların yönetimindeydi. Artuklulara bağlı göçebe Türkmenler yöreye yerleşmiş, Artuklu beyleri ve askerleri kentlerde Türkleşmenin çekirdeğini oluşturmuşlardır. Beylerinin Alp, İnanç, Yağbu gibi Türk adlarını kullanmaları; Artuklularda Türkmen geleneğinin güçlülüğünü göstermektedir. Bağlı oymaklara "Ok gönderme" biçimindeki Orta Asya geleneği de Artuklarda sürmekteydi.
Şehrin ana eseri 1129'da, Bağdat'ta hükmeden Büyük Selçuklu Sultanı II. Mahmut tarafından inşa edilen Ulu Camii'dir. 1965 yılında restore edilmiştir.
Osmanlı Devleti dönemi
Yavuz Sultan Selim'in Çaldıran Seferi ile Osmanlı topraklarına katılmıştır. Cumhuriyet dönemine kadar Bitlis sancağına bağlı olarak kalmıştır.
Kültür
Siirt'teki cas evleri mimari mirasının bir parçasıdır.
 |
| Siirt Ulu Camii (Eylül 2005) |
Nüfus
| Yıl | Toplam Nüfus | Şehir Nüfusu | Kır Nüfusu |
|---|---|---|---|
| 1927 | 25.059 | 15.099 | 9.960 |
| 1935 | 28.589 | 16.036 | 12.553 |
| 1940 | 26.652 | 17.086 | 6.566 |
| 1945 | 24.034 | 16.210 | 7.824 |
| 1950 | 24.979 | 15.580 | 9.399 |
| 1955 | 31.491 | 20.819 | 10.672 |
| 1960 | 35.749 | 22.944 | 12.805 |
| 1965 | 39.609 | 25.480 | 14.129 |
| 1970 | 45.451 | 29.544 | 15.907 |
| 1975 | 54.958 | 35.654 | 19.304 |
| 1980 | 61.955 | 42.291 | 19.664 |
| 1985 | 75.680 | 53.884 | 21.796 |
| 1990 | 82.075 | 68.320 | 13.755 |
| 2000 | 107.313 | 98.281 | 9.032 |
| 2007 | 127.881 | 117.599 | 10.282 |
| 2008 | 132.789 | 122.463 | 10.326 |
| 2009 | 139.188 | 129.108 | 10.080 |
| 2010 | 137.126 | 127.174 | 9.952 |
| 2011 | 144.947 | 134.871 | 10.076 |
| 2012 | 145.784 | 135.350 | 10.434 |
| 2013 | 147.323 | 136.203 | 11.120 |
| 2014 | 152.539 | 140.278 | 12.261 |
| 2015 | 156.363 | 145.144 | 11.219 |
| 2016 | 158.574 | 147.271 | 11.303 |
| 2017 | 161.423 | 148.906 | 12.517 |
| 2018 | 166.332 | 153.647 | 12.685 |
| 2019 | 168.659 | 155.862 | 12.797 |
| 2020 | 169.615 | 157.714 | 11.901 |
| 2021 | 172.824 | 160.340 | 12.484 |
| 2022 | 174.467 | 161.328 | 13.139 |
| 2023 | 184.163 | 170.269 | 13.894 |
| 2024 | 181.118 | 167.687 | 13.431 |
Belediye başkanları
Osmanlı dönemi
| № | Şehremini (Belediye Başkanı) | Görev Başlangıcı | Görev Bitişi |
|---|---|---|---|
| 1 | Hacı Ömer Efendi | 1876 | 1878 |
| 2 | Hacı Halil Efendi | 1878 | 1879 |
| 3 | Abdürrezzak Efendi | 1908 | 1910 |
| 4 | Hami Efendi | 1910 | 1923 |
Cumhuriyet dönemi
| № | Belediye Başkanı | Görev Başlangıcı | Görev Bitişi | Parti / Yönetim Statüsü |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Hami Efendi | 1923 | 1928 | Cumhuriyet Halk Partisi |
| 2 | Hacı Mehmet Yavuz | 1928 | 1932 | Cumhuriyet Halk Partisi |
| 3 | Ali Sakıp Beygo | 1934 | 1936 | Cumhuriyet Halk Partisi |
| 4 | M. Kemal Algüloğlu | 1936 | 1938 | Cumhuriyet Halk Partisi |
| 5 | İzzettin Çağpar | 1939 | 1940 | Cumhuriyet Halk Partisi |
| 6 | Haluk Nihat Pepeyi | 1940 | 1941 | Cumhuriyet Halk Partisi |
| 7 | Lütfü Yavuz | 1941 | 1943 | Cumhuriyet Halk Partisi |
| 8 | Sabri Çeliktuğ | 1943 | 1946 | Cumhuriyet Halk Partisi |
| 9 | Melek Arslan | 1946 | 1947 | Cumhuriyet Halk Partisi |
| 10 | Lütfi Kayra | 1947 | 1956 | Cumhuriyet Halk Partisi |
| 11 | Hayrettin Özgen | 1956 | 1960 | Demokrat Parti |
| 12 | Necdet Calp | 1960 | 1960 | Askerî Yönetim |
| 13 | Safa Poyraz | 1960 | 1962 | Askerî Yönetim |
| 14 | Sadullah Verel | 1962 | 1963 | Askerî Yönetim |
| 15 | Edip Turhan | 1963 | 1973 | Cumhuriyet Halk Partisi |
| 16 | Abdullah Bağış | 1974 | 1977 | Adalet Partisi |
| 17 | Hayrullah Yaşar | 1977 | 1980 | Cumhuriyet Halk Partisi |
| 18 | Özgen Gökalp | 1980 | 1984 | Askerî Yönetim |
| 19 | Mahmut Çalapkulu | 1984 | 1989 | Anavatan Partisi |
| 20 | Ekrem Bilek | 1989 | 1994 | Sosyaldemokrat Halkçı Parti |
| 21 | M. Fahri Çeliker | 1994 | 1998 | Refah Partisi |
| - | M. Fahri Çeliker (Devam) | 1998 | 1999 | Fazilet Partisi |
| 22 | Mehmet Selim Özalp | 1999 | 2002 | Halkın Demokrasi Partisi |
| 23 | Ahmet Ete | 2002 | 2004 | Bağımsız / Atama |
| 24 | Mervan Gül | 28 Mart 2004 | 29 Mart 2009 | Adalet ve Kalkınma Partisi |
| 25 | Selim Sadak | 29 Mart 2009 | 4 Nisan 2014 | Demokratik Toplum Partisi |
| 26 | Tuncer Bakırhan | 4 Nisan 2014 | 17 Kasım 2016 | Demokratik Bölgeler Partisi |
| 27 | Ceyhun Dilşad Taşkın | 17 Kasım 2016 | 11 Nisan 2019 | Kayyım (Vali Yardımcısı) |
| 28 | Berivan Helen Işık | 11 Nisan 2019 | 15 Mayıs 2020 | Halkların Demokratik Partisi |
| 29 | Ali Fuat Atik | 15 Mayıs 2020 | 9 Haziran 2020 | Kayyım (Vali) |
| 30 | Osman Hacıbektaşoğlu | 17 Haziran 2020 | 15 Ağustos 2023 | Kayyım (Vali) |
| 31 | Dr. Kemal Kızılkaya [1. Dönem] | 15 Ağustos 2023 | 8 Nisan 2024 | Kayyım (Vali) |
| 32 | Sofya Alağaş | 8 Nisan 2024 | 29 Ocak 2025 | Halkların Eşitlik ve Demokrasi Partisi |
| - | Dr. Kemal Kızılkaya [2. Dönem] | 29 Ocak 2025 | Görevde | Kayyım (Vali) |
Siirt ne demek? TDK anlamı ve açıklaması
isim, özel
Türkiye'nin Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan illerinden biri.