zaman

 

zaman

Zaman veya vakit, ├Âl├ž├╝lm├╝┼č veya ├Âl├ž├╝lebilen bir d├Ânem, uzaysal boyutu olmayan bir s├╝reklilik. Zaman kavram─▒, tarih boyunca felsefenin ilgi alanlar─▒ndan biri olmas─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra matematik ve fizik ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n da ├Ânemli alanlar─▒ndan biridir.

G├╝ne┼č'in g├Âky├╝z├╝nde hareket etti─či yan─▒lg─▒s─▒
D├╝nya'n─▒n ve Ay'─▒n hareketleri sonucu olu┼čan G├╝ne┼č'in g├Âky├╝z├╝nde hareket etti─či yan─▒lg─▒s─▒, insanl─▒─č─▒n ba┼člang─▒c─▒ndan beri zaman─▒ sembolize etmi┼čtir.

{tocify} $title={─░├žindekiler}

Etimolojisi

Zaman kavram─▒, T├╝rk├žeye Arap├žadaki zeman (ě▓┘ů┘ć) kelimesinden ge├žmi┼čtir. Arap├žadaki zaman kavram─▒n─▒n etimolojisi hakk─▒nda ise ├╝├ž hipotez bulunmaktad─▒r. ─░lk hipoteze g├Âre, zeman s├Âzc├╝─č├╝ kadim Pers dilindeki jam├ón├ó kelimesinden Arap├žaya ge├žmi┼čtir. ─░kinci hipoteze g├Âre, zeman kelimesi asl─▒nda Akadca bir kelimedir. ├ť├ž├╝nc├╝ hipoteze g├Âre ise zeman kelimesi As─▒l Samicede mevcut olan bir s├Âzc├╝kt├╝r.

Kelime K├Âkeni

Arap├ža ve Fars├ža zam─ün ě▓┘ůěž┘ć  "s├╝re, vakit" s├Âzc├╝─č├╝nden al─▒nt─▒d─▒r. Arap├ža s├Âzc├╝k Aramice/S├╝ryanice ayn─▒ anlama gelen zm─ün ÎľÎ×Îč  s├Âzc├╝─č├╝nden al─▒nt─▒d─▒r. Bu s├Âzc├╝k Akat├ža sim─ünu "belirli bir g├╝n ve zaman, an" s├Âzc├╝─č├╝nden al─▒nt─▒ olabilir; ancak bu kesin de─čildir.

Tarihte En Eski Kaynak

zemane "[Fa zam─üne]" [ Kutadgu Bilig (1070) : Zemane tuturlar zemane bile / yara┼č─▒k kerek er sevinse k├╝le ]

Ek Bilgi

Orta Fars├ža (Pehlevice veya Part├ža) z╔Ömānak, ─░branice z╔Ömān bi├žimlerinin Aramcadan al─▒nm─▒┼č olmas─▒ m├╝mk├╝nd├╝r. Ermenice jamanak ҬŇíŇ┤ŇíŇÂŇíŇ» (ayn─▒ anlamda) Orta Fars├žadan al─▒nm─▒┼čt─▒r. Fars├ža bi├žimin Arap├žadan al─▒nt─▒ olmay─▒p Orta veya Eski Fars├žadan devam oldu─ču varsay─▒labilir.

Fizikte zaman

Zaman, g├Âreceli bir kavramd─▒r. Zaman i├žinde oldu─čumuz ├╝├ž mek├ón ve bir zaman boyutlu uzayzaman─▒n soyut olan boyutu olarak da kabul edilir. Aristo'ya g├Âre zaman hareket eseri ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r o halde zaman hareketin ├╝r├╝n├╝d├╝r. Bu g├Ârelelikte de b├Âyle denilebilir. Zaman olgusu fizikte 't' (Latince zaman anlam─▒na gelen 'tempus' kelimesinin ba┼č harfi) harfiyle tan─▒mlan─▒r. Yine zaman─▒n objektif olarak var olup olmad─▒─č─▒, fizi─čin en ├Ânemli ve ├ž├Âz├╝lemeyen konular─▒n─▒n ba┼č─▒nda gelir. Planck zaman─▒ denilen saniyenin 10−43'├╝nden daha k─▒sa olan s├╝re, fizik├žilerce i├žinde bulundu─čumuz 3+1 boyutlu uzay─▒n s─▒n─▒r─▒ ve karadelik ortam─▒n─▒n ba┼člang─▒c─▒ olarak kabul edilir. T─▒pk─▒ ─▒┼č─▒k gibi b├╝k├╝lebilece─či varsay─▒lmaktad─▒r. Bu y├╝zden zaman yolculu─čun m├╝mk├╝n olup olmad─▒─č─▒ bir├žok bilim insan─▒ taraf─▒ndan d├╝┼č├╝n├╝lmektedir.

Benzer ┼čekilde zaman─▒n ak─▒p akmad─▒─č─▒ veya hangi y├Ânde akt─▒─č─▒ da fizi─čin en tart─▒┼čmalar─▒ konular─▒ndan biridir. Baz─▒ teoriler bu hususta tarih boyunca tart─▒┼č─▒lagelmi┼čtir. ├ľrne─čin; Eski Arap ┼čairleri dahi bu hususu ┼čiirlerinde g├╝ndeme getirmi┼člerdir. ├ľrne─čin; ─░slam ├Âncesinin ├╝nl├╝ ┼čairlerinden olan Zuheyr b. Ebi Sulma, zaman─▒n─▒n fani olmad─▒─č─▒n─▒ savunmu┼čtur. Mutenebbi'nin ise zaman─▒n akt─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝ anla┼č─▒lmaktad─▒r. Mutenebbi'nin bu husustaki bir s├Âz├╝n├╝n, ─░ngiliz filozofu Francis Bacon'a ilham vermi┼č olabilece─či d├╝┼č├╝n├╝lmektedir.

├ľne s├╝r├╝ld├╝─č├╝ne g├Âre, uzayda olu┼čan her ┼čey zaman─▒n i├žindedir. Neden-sonu├ž ili┼čkisi zaman ak─▒┼č oku ile ilgili olup tersine zaman oku da teorik olarak m├╝mk├╝nd├╝r. Zaman, ─▒┼č─▒k h─▒z─▒ ile de dolays─▒z ili┼čki i├žinde olup maddenin ─▒┼č─▒k h─▒z─▒na yakla┼čmas─▒ durumunda zaman─▒n─▒n yava┼č akmas─▒, ─▒┼č─▒k h─▒z─▒nda durmas─▒ ve ─▒┼č─▒k h─▒z─▒ ├Âtesinde de tersine akmas─▒; takyonlar denilen atomalt─▒ par├žac─▒klar─▒n ─▒┼č─▒ktan h─▒zl─▒ hareket etti─či ve zamanlar─▒n─▒n gelecekten ge├žmi┼če do─čru akt─▒─č─▒ veya i├žinde bulundu─čumuz uzayzamandan ba┼čka sonsuz say─▒da da ihtimalin olabilece─či hipotezleri de modern fizi─čin ve G├Ârelilik Kuram─▒'n─▒n temelini olu┼čturan konulardand─▒r.

Zaman─▒n ├Âl├ž├╝m├╝

Zaman─▒n tarifi konusunda tam bir uzla┼čmaya var─▒lamasa da ├Âl├ž├╝lmesi konusunda anla┼čmazl─▒k yoktur. Zaman, fizikte en hassas ├Âl├ž├╝lebilen niceliklerden biridir. Zaman ├Âl├ž├╝m├╝nde herhangi bir ana ya da aral─▒─ča rakamsal bir de─čer atan─▒r. Bu atamada s├╝rekli de─či┼čikli─če u─črayan herhangi bir fenomen kullan─▒labilir. Yine zaman─▒n ├Âl├ž├╝m├╝nde kullan─▒lan ba┼čl─▒ca iki adet birbirinden ba─č─▒ms─▒z ├Âl├žek vard─▒r:

  • Atomik ├Âl├ž├╝m - Atomlar─▒n i├žsel enerji durumlar─▒ aras─▒ndaki kuantum de─či┼čimini ger├žekle┼čtirmekte kullan─▒lan elektromanyetik radyasyonun karakteristik frekans─▒ndan yararlan─▒r.
  • Dinamik ├Âl├ž├╝m - G├Âk cisimlerinin ├žekimsel hareketlerini kullan─▒r. Bu ├Âl├ž├╝mler sonucu ay ve g├╝ne┼č takvimleri ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

Tarih├že

─░nsano─člu, tarih boyunca ├že┼čitli metotlarla zaman─▒ ├Âl├žmeye ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. ─░lk ba┼čta insanlar i├žin sadece ya─čmurun, kar─▒n, so─ču─čun ve s─▒ca─č─▒n zaman─▒n─▒ bilmek yetiyor; mevsimler bar─▒nma, g├Â├ž veya hasat zaman─▒n─▒ s├Âyl├╝yordu. Gittik├že daha k├╝├ž├╝k zaman birimlerine ihtiya├ž duyan insanl─▒k, y─▒l─▒ aylara ve haftalara b├Âlmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r. Daha k├╝├ž├╝k zaman birimlerinin tarihi takvimle paralellik g├Âsterir. G├╝ney Afrika'da ke┼čfedilen ve yakla┼č─▒k m.├Â. 33.000 senesine tarihlendirilen Lebombo kemi─či, ├╝zerinde ay d├Âng├╝s├╝n├╝n hesapland─▒─č─▒na dair baz─▒ i┼čaretler ta┼č─▒maktad─▒r. Benzer ┼čekilde Ishango kemi─či yakla┼č─▒k m.├Â. 23.000 senesine tarihlendirilmektedir. S├╝merler daha sonra yakla┼č─▒k m.├Â. 3000 y─▒l─▒nda, y─▒l─▒n otuz g├╝nden olu┼čan on iki aya b├Âl├╝nmesi d├╝┼č├╝ncesini ortaya atm─▒┼člard─▒r. Araplar─▒n zaman─▒n ├Âl├ž├╝lmesini di─čer kadim medeniyetlerden ├Â─črendi─či d├╝┼č├╝n├╝lmektedir.

M─▒s─▒rl─▒larla devam eden zaman─▒ do─čru ├Âl├žme ├žal─▒┼čmalar─▒, Yunan ve Roma medeniyetlerinde iyice geli┼čtirilmi┼čtir. Eski M─▒s─▒r rahiplerine g├Âre zaman; enerjinin yok olu┼ču ya da bir di─čer anlam─▒ ile enerjinin d├Ân├╝┼č├╝m s├╝recidir ve sonsuz olan Tanr─▒'y─▒ simgeler.

D├Âng├╝sel Takvim ve Do─črusal Takvim Kar┼č─▒la┼čt─▒rmas─▒
D├Âng├╝sel Takvim ve Do─črusal Takvim Kar┼č─▒la┼čt─▒rmas─▒

D├Âng├╝sel zaman anlay─▒┼č─▒

Tarihteki baz─▒ toplumlar─▒n k├╝lt├╝rlerindeki ve kimi kabile topluluklar─▒ndaki anlay─▒┼ča g├Âre; zaman, ge├žmi┼čten gelece─če do─čru d├╝z bir ├žizgi ┼čeklinde ilerleyen bir olgu de─čildir. Zaman d├Âng├╝sel olarak ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r, yani ├žember ├žizerek ba┼ča d├Ânmektedir.[5] Bu yakla┼č─▒ma ├ža─čda┼č toplumlarda yeniden ilgi duyulan bir felsefi d├╝┼č├╝nce olarak da belirli d├╝zeylerde ilgi g├Âsterilmektedir. Asl─▒nda bu anlay─▒┼č g├╝n├╝m├╝zde de belirli oranlarda yery├╝z├╝ndeki t├╝m takvimlerde varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝rmektedir, ancak as─▒l farkl─▒la┼čma y─▒llar─▒n ├Âl├ž├╝lmesinde ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r. D├Âng├╝sel anlay─▒┼ča g├Âre, sadece zaman─▒n kendisi de─čil, ayr─▒ca ├Âl├ž├╝m y├Ântemi de d├Âng├╝ kavram─▒ ├╝zerine kuruludur. ├ľrne─čin insano─člu taraf─▒ndan zaman kavram─▒n─▒n ilk alg─▒lan─▒┼č─▒ G├╝ne┼č'in ve Ay'─▒n[6] hareketlerine bakarak (tesad├╝fi veya bilin├žli g├Âzlemle), bu g├Âk cisimlerinin ayn─▒ noktadan ertesi g├╝n bir daha ge├žtiklerinin fark edilmesi ile ili┼čkili olarak ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Elbette ki Ay ve G├╝ne┼č'in hareketleri aras─▒nda dikkat ├žekici farkl─▒l─▒klar vard─▒r. Ay’─▒n g├Âky├╝z├╝ndeki ge├ži┼čindeki sapmalar g├╝nl├╝k olarak belirgin olarak g├Âzlemlenebilir ve anla┼č─▒labilirdir, ancak bilimsel olarak anlamland─▒r─▒labilmesi i├žin insan zihnini daha fazla zorlad─▒─č─▒ bir ger├žektir. Zaman─▒n ara├žlarla ├Âl├ž├╝lmesi ile birlikte d├Ân├╝┼č anlay─▒┼č─▒ da bilimsel bir temel kazanmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. G├╝ne┼č saatlerinde bir g├Âlge bir eksen etraf─▒nda d├Ânerek ilerlemektedir. Daha sonraki devirlerde ortaya ├ž─▒kan ve g├╝n├╝m├╝zde de kullan─▒lmaya devam eden mekanik saatlerde ├Âl├ž├╝ ibreleri (akrep ve yelkovan) kadran ├╝zerinde d├Ânerek ba┼člad─▒─č─▒ yere geri ula┼č─▒rlar. G├╝n├╝m├╝zdeki dijital saatlerde bile saya├ž ileriye do─čru artak gidiyormu┼č gibi alg─▒lansa da asl─▒nda tekrar ba┼ča d├Ânmektedir. Takvimlerdeki say─▒sal de─čerlerle tan─▒mlanan g├╝nler, haftan─▒n g├╝nleri ve aylar da ayn─▒ ┼čekilde yine belirli bir periyod ile ge├žmi┼čte de bulunmaktad─▒rlar ve gelecekte de var olacaklard─▒r. ├ľrne─čin, tesad├╝fi bir ├Ârnekle "3 Nisan" g├╝n├╝ne bir y─▒l sonra tekrar ula┼č─▒lacakt─▒r. Hatta daha karma┼č─▒k gibi g├Âr├╝nen "3 Nisan, Per┼čembe" g├╝n├╝ de daha seyrek bir periyodla da olsa yine de tekrarlayacakt─▒r. Aylar t─▒pk─▒ ge├žmi┼čte oldu─ču gibi gelecekte yine s├╝rekli olarak tekrarlayarak ortaya ├ž─▒kacaklard─▒r. B├╝t├╝n bunlara kar┼č─▒n y─▒llar niye, tekrarlamak yerine belirli bir noktadan ba┼člay─▒p sadece ileriye do─čru gitmektedir? sorusu kimi zaman akla gelmektedir. Y─▒llar─▒n do─črusal (├žizgisel) olarak ├Âl├ž├╝lebilmesi i├žin elbette ki g├Âreceli bir ba┼člang─▒├ž tarihi bulunmak zorundad─▒r, ├Ârne─čin; "Milat" (─░sa peygamberin do─čumu) gibi… Bu sabitlenmi┼č nokta d├Âng├╝sel ├Âl├ž├╝ birimlerinin ba┼člang─▒├ž noktalar─▒ndan farkl─▒ olarak kendi sistemi i├žerisinde tekrar ula┼č─▒lamaz bir referans noktas─▒d─▒r. Oysaki ├ževrime dayal─▒ takvimlerde ba┼člang─▒├ž noktas─▒ herhangi ba┼čka bir birime kayd─▒r─▒lsa bile t├╝m noktalar gibi yine de tekrar ula┼č─▒lacakt─▒r. ├ľrne─čin y─▒lba┼č─▒ "1 Ocak" de─čil de "15 A─čustos" olarak de─či┼čtirilse bile takvimdeki her bir g├╝n yine de tekrarlanabilirdir. Fakat ├žizgisel olarak ilerleyen bir ├Âl├ž├╝m y├Ânteminde hi├žbir noktaya tekrar var─▒lamaz. ├çizgisel takvim ve tarih anlay─▒┼č─▒ sonradan ortaya ├ž─▒ksa da yayg─▒nla┼čarak d├Âng├╝sel anlay─▒┼č─▒n ├Ân├╝ne ge├žmi┼čtir.

B├╝t├╝n bunlara kar┼č─▒n, asl─▒nda y─▒llar─▒n da d├Âng├╝sel olarak ilerledi─či takvimler yery├╝z├╝ndeki kimi toplumlarda mevcuttur veya bunlara dair ayr─▒nt─▒l─▒ bilgiler korunmu┼čtur. ├çin Geleneksel Takvimi, 12 Hayvanl─▒ T├╝rk Takvimi gibi... Bu takvimlerin ge├žmi┼čteki kullan─▒lma amac─▒n─▒n g├╝n├╝m├╝zdeki bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ ile do─čru anla┼č─▒lamad─▒─č─▒na s─▒kl─▒kla rastlanmaktad─▒r. Bu ve benzeri takvimler toplumsal veya bireysel astrolojik kehanetlerde bulunabilmek amac─▒yla geli┼čtirilmi┼č de─čildirler. (Daha sonradan ortaya ├ž─▒km─▒┼č olan bu t├╝r uygulamalar─▒n oldu─ču bir ger├žektir ancak as─▒l ama├ž bu de─čildir.) ├çizgisel zaman kavram─▒n─▒n netle┼čmedi─či d├Ânemlerde y─▒llar─▒ ├Âl├žebilmenin bir y├Ântemi olmak ├╝zere tasarlanm─▒┼člard─▒r. ├ľrne─čin hayvanl─▒ takvimlerde “Maymun Y─▒l─▒” olarak adland─▒r─▒lan zaman ├Âl├ž├╝s├╝ne 12 y─▒l sonra tekrar ula┼č─▒lacakt─▒r. "23 Temmuz Cumartesi, Koyun Y─▒l─▒" ┼čeklindeki bir do─čum tarihindeki t├╝m birimlerin d├Âng├╝sel olarak tekrarlayaca─č─▒ kesindir.

Bu durum evrendeki g├Âk cisimlerinin hareketleri ile de uyumludur. Ay kendi etraf─▒nda d├Âner ve ayn─▒ zamanda d├╝nyan─▒n etraf─▒nda d├Ânmektedir. D├╝nya ise benzer bir bi├žimde kendi etraf─▒nda d├Âner ve ayr─▒ca G├╝ne┼č'in etraf─▒nda d├Ânmektedir. Ayn─▒ ┼čekilde kendi etraf─▒nda d├Ânen G├╝ne┼č de, bir yandan Samanyolu galaksisinin merkezinin etraf─▒nda d├Ânmektedir. Samanyolu da kendi etraf─▒nda d├Âner… Evrendeki yap─▒lanma ve hareket e─čriseldir. G├Âk cisimlerinin kendi ┼čekilleri ile y├Âr├╝ngeleri incelendi─činde bu ger├žeklik rahatl─▒kla g├Âr├╝lebilmektedir. Ekvator ├žizgisi ├╝zerinde ilerleyen bir ara├ž d├╝md├╝z gitti─čini sanmakla birlikte asl─▒nda b├╝y├╝k ├Âl├žekte ├žembersel bir hareket yapmaktad─▒r. S├╝r├╝c├╝n├╝n bu durumu anlayam─▒yor olu┼čunun tek bir nedeni olacakt─▒r; mesafenin alg─▒layamayaca─č─▒ kadar b├╝y├╝k olmas─▒. Do─črusal oldu─ču san─▒lan zaman─▒n ilerleyi┼či i├žin de ayn─▒ durumun s├Âz konusu olmas─▒ dikkate al─▒nmal─▒d─▒r. S├╝re yeterince uzun oldu─čunda d├Âng├╝ olarak de─čil d├╝z bir ilerleyi┼č olarak alg─▒lanacakt─▒r.

├ľzetle hayvanl─▒ takvimlerde y─▒llar ileriye do─čru giden bir ├Âl├žme y├Ântemi ile de─čil t─▒pk─▒ g├╝nler ve aylarda oldu─ču gibi d├Ânerek yinelenen ├Âl├ž├╝ birimi ile ele al─▒nm─▒┼čt─▒r. Bu k├╝lt├╝rlerin ilk bi├žimlerinde zaman b├╝t├╝n├╝yle d├Âng├╝sel bir olgudur.

zaman ne demek TDK s├Âzl├╝k anlam─▒ ve a├ž─▒klamas─▒ nedir?

(zama:n─▒), Arap├ža zam─ün

1. isim Bir i┼čin, bir olu┼čun i├žinde ge├žti─či, ge├žece─či veya ge├žmekte oldu─ču s├╝re, vakit:

      "Zaman ge├žtik├že hafifleyecek yerde, daha ziyade a─č─▒rla┼čan bir vicdan azab─▒ duyar─▒m." - ├ľmer Seyfettin

2. isim Bu s├╝renin belirli bir par├žas─▒, vakit:

      "Efendiler, az s├Âylemek ├žok yapmak zaman─▒ gelmi┼čtir." - Attila ─░lhan

3. isim Belirlenmi┼č olan an.

4. isim ├ça─č, mevsim:

      G├╝l zaman─▒. ├çocukluk zaman─▒.

5. isim Bir i┼če ayr─▒lm─▒┼č veya bir i┼č i├žin al─▒┼č─▒lm─▒┼č saatler, vakit.

6. isim D├Ânem, devir:

      "Dedelerimizin zaman─▒nda burada bir kral ya┼čard─▒." - Reha Ma─čden

7. isim, g├Âk bilimi Olaylar─▒n olu┼č ve ak─▒┼č s─▒ras─▒n─▒ belirleyen, d├╝zenli ve d├Ânemli g├Âk olaylar─▒n─▒ birim olarak kullanan sanal bir kavram.

8. isim, dil bilgisi Fiillerin belirttikleri ge├žmi┼č zaman, ┼čimdiki zaman, gelecek zaman, geni┼č zaman kavram─▒:

      Geldi, gelmi┼č, geliyor, gelecek, gelir.

9. isim, jeoloji Yer kabu─čunun ge├žirdi─či geli┼čimde belirlenen ve fosillere g├Âre d├Ârde ayr─▒lan geni┼č evrelerden her biri.

1 Yorumlar

  1. Zaman ak─▒p giden,tutamad─▒─č─▒n, durduramad─▒─č─▒n, bazen i├žine s─▒─čamad─▒─č─▒n bazen de i├žinde hi├ž olup yitip gitmek istedi─čindir.


    Yan─▒tlaSil
Daha yeni Daha eski