kelenken

 

Kelenken

Kelenken, Orta Miyosen'de bug├╝nk├╝ Patagonya'da ya┼čam─▒┼č ter├Âr ku┼člar─▒ olarak bilinen u├žamayan Phorusrhachidae ailesine mensup soyu t├╝kenmi┼č b├╝y├╝k ve avc─▒ bir ku┼č cinsidir. Ya┼čad─▒─č─▒ d├Ânemde G├╝ney Amerika k─▒tas─▒ndaki tepe y─▒rt─▒c─▒ ni┼čini doldurdu─ču d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. Kelenken, bilinen en b├╝y├╝k ku┼č kafatas─▒na sahiptir.

{tocify} $title={─░├žindekiler}

Bilimsel s─▒n─▒fland─▒rmas─▒


Ke┼čfi ve adland─▒r─▒lmas─▒

2004 y─▒l─▒nda Arjantin'in Patagonya g├Âlgesinin Rio Negro eyaletinin kuzeyindeki bir k├Âyde lise ├Â─črencisi Guillermo Aguirre-Zabala taraf─▒ndan bir ter├Âr ku┼čunun fosilleri bulunmu┼čtur. Fosil ├Ârne─čin bulundu─ču y├╝zlek Collon Cura formasyonuna aittir. Aguirre-Zabala bu fosili kendisi haz─▒rlam─▒┼čt─▒r ve bu ke┼čif onun psikolojiden yer bilimleri ve paleontolojiye ge├žmesine ├Ânc├╝ olmu┼čtur.

Fosil ├Ârnek, BAR 3877-11 ad─▒yla katalogland─▒─č─▒ Museo Asociaci├│n Paleontol├│gica Bariloche kurumunun koleksiyonunun bir par├žas─▒ haline gelmi┼čtir. Bu canl─▒ bilimsel olarak tan─▒mlanmadan ├Ânce 2006 y─▒l─▒nda Luis M. Chiappe ve Sara Bertelli taraf─▒ndan k─▒sa bir makalede rapor edilip tart─▒┼č─▒ld─▒. 2007'de Bertelli ve ark., fosil ├Ârne─či Kelenken guillermoi holotipi olarak tan─▒mlad─▒lar, canl─▒n─▒n cins ad─▒ Tehuelche halk─▒n─▒n mitolojisindeki y─▒rt─▒c─▒ ku┼č formunda bir ruha atfen verilmi┼čken; t├╝r ad─▒ ka┼čifinin an─▒s─▒n─▒ onurland─▒rmaktad─▒r.

Holotip ve bilinen tek ├Ârnek ba┼čtan a┼ča─č─▒ ezilmi┼č neredeyse tam bir kafatas─▒ndan olu┼čur, bu kal─▒nt─▒larda g├Âz yuvar─▒n─▒n ├žo─ču, kafatas─▒ ├žat─▒s─▒, ├╝st kafatas─▒ kemi─či, sol kare kemi─či (quadrate bone) korunmu┼čken; g├Âz yuvar─▒n─▒n arkas─▒ndaki damak kemikleri kay─▒pt─▒r. Bu kal─▒nt─▒lar ayn─▒ zamanda bir sol tarsometatarsus (alt bacak kemi─či), bir ayak parma─č─▒ kemi─či ve baz─▒ belirsiz par├žalar i├žerir. Tan─▒mlay─▒c─▒lar bu kal─▒nt─▒lar─▒n tek bir fosil ├Ârne─če ait oldu─ču sonucuna vard─▒lar ├ž├╝nk├╝ onlar renk ve doku olarak benzer durumdayd─▒lar (korunma ┼čartlar─▒ benzer) ve morfolojik olarak b├╝y├╝k bir phorusrhachide uyumlu g├Âr├╝n├╝yordu. Fosil ├Ârnek, o d├Ânemdeki en tam phorusrhacid kafatas─▒d─▒r. Eskiden bu tip kafataslar─▒ sadece par├žal─▒ Phorusrhacos ve Devincenzia kal─▒nt─▒lar─▒ndan bilinirdi. Son bahsedilenlerin kafatas─▒ par├žalara ayr─▒lm─▒┼č ve Kelenken ke┼čfedilene dek de boyut k─▒yaslamas─▒ yapmay─▒ olanaks─▒z k─▒lm─▒┼čt─▒r.

Kelenken'in boyut kar┼č─▒la┼čt─▒rmas─▒
Kelenken'in boyut kar┼č─▒la┼čt─▒rmas─▒

A├ž─▒klama

Phorusrhacidler; yanlardan bas─▒k, kancal─▒, derin ve uzun gagal─▒, iri kafatasl─▒, oransal olarak k├╝├ž├╝k kanatl─▒, dar kal├žal─▒ ve uzun arka bacaklar─▒yla b├╝y├╝k ve u├žamayan ku┼člard─▒r. Kelenken en b├╝y├╝k phorusrhaciddi ve daha ├Ânce bilinen en b├╝y├╝k ter├Âr ku┼ču Phorusrhacos'tan y├╝zde 10 daha b├╝y├╝kt├╝. Holotipin kafatas─▒ gaga ucundan sagital ense tepesine kadar 71.6 cm'dir ve bu de─čer onu bilinen en b├╝y├╝k ku┼č kafatas─▒ yapar. Kafatas─▒n─▒n arkas─▒ 31.2 cm geni┼čliktedir. Tarsometatarsus kemi─či 43.7 cm uzunluktad─▒r. Kafas─▒n─▒n y├╝ksekli─či 3 metreye kadar ├ž─▒kmaktad─▒r ve a─č─▒rl─▒─č─▒n─▒n 100 kg'─▒ a┼čt─▒─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝lmektedir.

Fosilin tarsometatarsusu neredeyse dikd├Ârtgen orta kesitiyle birazc─▒k narindir. Onun ├╝st y├╝zeyinin ├╝st ├╝├žte ikilik par├žas─▒ d─▒┼čb├╝keyken, alt ├╝├žte birlik kesim daha d├╝zd├╝r. Tarsometatarsus iki kase ┼čekilli bo┼člu─ča sahiptir ve bu bo┼čluklar hemen hemen oval ve derin ┼čekilde i├žb├╝keydir.

Paleobiyoloji

Beslenme

Phorusrhacidlerin kara avc─▒lar─▒ veya le┼č├žil olduklar─▒ d├╝┼č├╝n├╝l├╝r ve onlar baz─▒ b├╝y├╝k et├žil borhyaenid memelilerle birlikte ya┼čamalar─▒na ra─čmen, plasental─▒ memeli avc─▒lar─▒n yoklu─čundan ├Ât├╝r├╝ Senozoyik G├╝ney Amerika'y─▒ domine eden tepe y─▒rt─▒c─▒lar olduklar─▒ ileri s├╝r├╝l├╝r. Ter├Âr ku┼člar─▒n─▒n beslenme ekolojisine y├Ânelik erken savlar ayr─▒nt─▒l─▒ ├žal─▒┼čmalardan veya biyomekanik incelemelerden daha ├žok b├╝y├╝k kafataslar─▒na ve kancal─▒ gagalar─▒na dayan─▒r. Ayr─▒nt─▒l─▒ ├žal─▒┼čmalar 21. yy ba┼č─▒ndan itibaren y├╝r├╝t├╝lm├╝┼čt├╝r.

Alvarenga ve E. H├Âfling 2003 y─▒l─▒ndaki bir makalede phorusrhacid al─▒┼čkanl─▒klar─▒ ├╝zerine baz─▒ genel yorumlar yapm─▒┼člard─▒r. Ter├Âr ku┼člar─▒, kanatlar─▒ ve beden a─č─▒rl─▒klar─▒n─▒n oransal boyutlar─▒n─▒n da kan─▒tlad─▒─č─▒ ├╝zere u├žamazlar ve bu grubun daha b├╝y├╝k ├╝yelerinde kanat boyutu daha da ufalm─▒┼čt─▒r. Bu ara┼čt─▒rmac─▒lar, Kelenken'in uzun bitki ├Ârt├╝s├╝ veya da─č─▒n─▒k arazide ufak hayvanlar─▒ yakalamak i├žin aramas─▒na olanak sa─člayacak olan kal├ža, g├Â─č├╝s ve ├╝st ├Ân├žene daralmas─▒ gibi adaptasyonlar ge├žirdi─čini i┼čaret etmi┼člerdir. Lakrimal kemikler taraf─▒ndan g├Âz├╝n ├╝st├╝nde olu┼čturulan b├╝y├╝k geni┼člemeler b├╝y├╝k olas─▒l─▒kla g├Âzlerini g├╝ne┼če kar┼č─▒ koruyordu ve keskin g├Âr├╝┼č sa─čl─▒yordu ki, bu durum da onlar─▒n g├╝ne┼če a├ž─▒k alanlarda avland─▒─č─▒na yorulabilir.

Ku┼č kafataslar─▒
Ku┼č kafataslar─▒ndaki gerilim da─č─▒l─▒m─▒ diyagram─▒ (Andalgalornis kafataslar─▒ en solda yukar─▒dan a┼ča─č─▒ya dizilmi┼čtir.

Davran─▒┼č─▒

2005 y─▒l─▒nda Blanco ve Jones ter├Âr ku┼člar─▒n─▒n h─▒z─▒ belirleyebilmek i├žin phorusrhacidlerin kaval kemi─či dayan─▒m─▒ belirlenmi┼čtir, ama b├Âylesi kestirimler ya┼čayan canl─▒lar i├žin bile g├╝venilmez bulunmu┼čtur. ├ľrnek olarak Patagornis i├žin 50 km/s bir h─▒z ├Âng├Âr├╝l├╝rken; Mesembriornis i├žin 97 km/s kadar bir h─▒z ├Ânerilir; ikincisinin h─▒z─▒ modern deve ku┼člar─▒n─▒nkini ge├žmektedir. Ara┼čt─▒rmac─▒lar bu kestirimleri olas─▒ g├Ârmemektedir, bunun yerine bu dayan─▒m─▒n orta boy memelilerin uzun kemiklerini k─▒rmak i├žin kullan─▒ld─▒─č─▒ ileri s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. Bu dayan─▒m─▒n kemiklerdeki ili─či ├ž─▒karmak i├žin veya modern yer ku┼člar─▒ndaki gibi bacaklar─▒yla vurmak i├žin kullan─▒lm─▒┼č olabilir ki, bu durum sivri, k─▒vr─▒k ve yanlardan bas─▒k ter├Âr ku┼ču pen├želeriyle de uyumludur. Onlar ayr─▒ca ter├Âr ku┼člar─▒n─▒n gagalar─▒ ve pen├želerini iyice z─▒rhl─▒ armadillo ve gliptodon gibi hayvanlara kar┼č─▒ kullan─▒p kullanmad─▒─č─▒n─▒n sonraki ├žal─▒┼čmalarla incelenebilece─čini ileri s├╝rm├╝┼člerdir.

Chiappe ve Bertelli'nin 2006'daki ├žal─▒┼čmas─▒na g├Âre Kelenken'in ke┼čfi, grubun b├╝y├╝k ├╝yelerinin daha hantal ve ko┼čmaya daha az adapte oldu─čunu dene┼čtiren ter├Âr ku┼člar─▒n─▒n boyut ve ├ževikli─čiyle ilgili geleneksel fikri ku┼čkulu hale getirmi┼čtir. Bunun yerine uzun ve narin Kelenken tarsometatarsusu, bu ku┼čun kendisinden daha ufak, ama t─▒knaz ve yava┼č Brontornis'e g├Âre daha s├╝ratli oldu─čunu g├Âstermektedir. Ke┼čifle ilgili 2006 tarihli bir makalede Chiappe Kelenken modern deve ku┼ču kadar ko┼čucu olmayabilece─či halde, onun uzun ve narin bacak kemiklerinin y├╝zeysel olarak rhea'n─▒nkilere benzemesine dayanarak b├╝y├╝k ter├Âr ku┼člar─▒ i├žin ├Ânceden varsay─▒lan h─▒zlar─▒ a├ž─▒l├ža a┼čabilece─čini s├Âylemi┼čtir. Bu makale Kelenken'in k├╝├ž├╝k memeli ve s├╝r├╝ngenleri takip edebildi─čini ileri s├╝rmektedir. 2006 tarihli bir di─čer makalede Chiappe, Kelenken'in bir taz─▒ kadar h─▒z─▒ olabilece─čini, zaman─▒nda G├╝ney Amerika'da di─čer b├╝y├╝k avc─▒lar─▒n oldu─čunu, onlar─▒n say─▒ca k─▒s─▒tl─▒ oldu─čunu, ter├Âr ku┼člar─▒ kadar h─▒zl─▒ ve ├ževik olmad─▒klar─▒n─▒ ve ├žok├ža otlayan memelinin bol av sa─člad─▒─č─▒n─▒ a├ž─▒klam─▒┼čt─▒r. Yine Chiappe, ter├Âr ku┼člar─▒n─▒n k├╝├ž├╝k ├Ân kollar, uzun arka bacaklar ve dev kafatas─▒na sahip olmakla kabaca daha erken Tyrannosaurus benzeri dinozorlara benzedi─čini ve bundan dolay─▒ benzer et yeme adaptasyonlar─▒na sahip olduklar─▒ s├Âylenmi┼čtir.

Degrange ve ark. taraf─▒ndan 2010'da yap─▒lan bir ├žal─▒┼čma, sonlu elemanlar y├Ântemi kullanarak bilgisayarl─▒ tomografiye dayan─▒p orta boyutlu ter├Âr ku┼ču Andalgalornis'in kafatas─▒ndaki gerilme da─č─▒l─▒m─▒ ve onun ─▒s─▒rma kuvvetini kestirdi. Onlar hayvan─▒n gagas─▒n─▒n ucundaki ─▒s─▒rma kuvvetini 133 Newton olarak buldular ve bu onun kafatas─▒ kemiklerinde b├╝y├╝k oranda bir devinimsizlik kayb─▒n─▒ g├Âstermektedir, ki Kelenken gibi di─čer b├╝y├╝k ter├Âr ku┼člar─▒nda da durum ayn─▒d─▒r. Ara┼čt─▒rmac─▒lar bu kayb─▒ kafatas─▒ kat─▒l─▒─č─▒n─▒ art─▒rmak i├žin bir adaptasyon olarak yorumlad─▒lar, seriema ve baya─č─▒ deniz kartal─▒na g├Âre ter├Âr ku┼člar─▒n─▒n kafatas─▒ kafatas─▒n─▒n geri ├žekilmesi s─▒ras─▒nda yanlardan g├Ârece daha fazla gerilmeye maruz kal─▒yordu ve d├╝┼č├╝k gerilme b├Âlgeleri kafatas─▒n─▒n ├╝st├╝ ve alt─▒yd─▒. Kafatas─▒n─▒n orta ve yanlardaki g├Âreceli zay─▒fl─▒─č─▒ndan ├Ât├╝r├╝ ara┼čt─▒rmac─▒lar Andalgalornis'in pontansiyel olarak riskli olabilecek b├╝y├╝k ve ├žetin avlar─▒ gagas─▒n─▒ kullanarak yere devirmesi olas─▒ g├Ârmemektedir. Bunun yerine onlar hayvan─▒n ya k├╝├ž├╝k avlar─▒ kolayca ├Âld├╝rebildi─čini ve tek par├ža yutarak g├╝venle yiyebilece─čini ya da daha b├╝y├╝k avlar─▒ gagas─▒n─▒ tekrarl─▒ ┼čekilde kullanarak vur-ka├ž takti─čiyle avlad─▒─č─▒n─▒ ve b├╝y├╝k pen├želerden yoksun olmas─▒na ra─čmen av─▒ ayaklar─▒yla bast─▒rd─▒─č─▒n─▒ ileri s├╝rm├╝┼člerdir.

Paleo├ževre

Kelenken Patagonya'daki Collon Cura formasyonuna ait piroklastik kaya├žlardan olu┼čan bir y├╝zlekte bulunmu┼čtur. Alan beyaz t├╝flerle kapl─▒d─▒r ve alan─▒n stratigrafisi ayr─▒nt─▒l─▒ olarak ├žal─▒┼č─▒lmam─▒┼čt─▒r, bu nedenle ├ž├Âkellerin ya┼č─▒ tam bilinmez. Biyostratigrafik y├Ântemler ve Collon Cura formasyonundaki di─čer alanlar─▒n radyometrik ya┼člar─▒ kullan─▒larak alan─▒n ya┼č─▒ orta Miyosen (Colloncuran) olarak kestirilmektedir. B├Âlgenin litolojisi akarsu ortam─▒ndan g├Âl ortam─▒na kadar de─či┼čen bir paleo├ževrede ├ž├Âkelmi┼č volkanoklastik kire├žta┼č─▒ ve kumta┼člar─▒ndan olu┼čur.

B├Âlgenin paleo├ževresi kurak, g├Ârece ├ž─▒plak bir araziyi i┼čaret eder ve c─▒l─▒z ormanlar genellikle eski s─▒rada─člardaki vadilerle s─▒n─▒rlanm─▒┼čt─▒r. Miyosen'in ba┼č─▒dan itibaren iklim a┼čamal─▒ olarak de─či┼čmeye ba┼člam─▒┼č ve k├╝resel so─čuma ormanlar─▒n daralmas─▒yla beraber a├ž─▒k alanlar─▒n ve d├╝zl├╝klerin yay─▒lmas─▒na neden olmu┼čtur. A├ž─▒k alanlar ko┼čucu hayvanlar─▒n ├žok daha uygun oldu─ču bir habitatt─▒r. Kelenken, Xenarthra, notoungulata ve Thylacosmilinae gruplar─▒ndaki canl─▒larla, kemirgen, bal─▒k ve amfibilerle birlikte ya┼čam─▒┼čt─▒r.

Yorum G├Ânder

Daha yeni Daha eski