caz

 

caz

Caz, ilk kez ABD'nin g├╝ney eyaletlerinde, 1900'lerin ba┼č─▒nda geli┼čmeye ba┼člam─▒┼č bir Afro-Amerikan m├╝zik t├╝r├╝d├╝r. 19. y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒nda ve 20. y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒nda New Orleans, Louisiana'daki Afrikal─▒-Amerikal─▒ topluluklarda ortaya ├ž─▒kt─▒. Caz m├╝zi─či, mavi notalar, senkop, swing, ├žoklu ritim, at─▒┼čma, ve do─ča├žlama tekniklerini kullan─▒r; Afrikal─▒-Amerikal─▒ ve Bat─▒ m├╝zi─či tekniklerinin harmanlanmas─▒d─▒r. Bu m├╝zi─čin d├╝nya ile tan─▒┼čmas─▒ ise 1917 y─▒l─▒nda Dixieland Jazz Band'in ilk plaklar─▒n─▒n piyasaya ├ž─▒kmas─▒yla olmu┼čtur. 1920 ile 1930'larda pop├╝lerli─činin artmas─▒yla ba┼čta ABD olmak ├╝zere t├╝m d├╝nya genelinde Caz ├ça─č─▒ ya┼čanm─▒┼čt─▒r. Caz yaln─▒zca ge├žmi┼čte de─čil, bug├╝n dahi ├žok sevilen ve ├╝n├╝ g├╝n ge├žtik├že artan m├╝zik t├╝rlerinden biridir. 1920'lerin Caz ├ça─č─▒'ndan bu yana, geleneksel m├╝zik ve pop├╝ler m├╝zikte ├Ânemli bir m├╝zikal ifade bi├žimi olarak kabul edilmi┼čtir.

Caz m├╝zi─či yirminci y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda ke┼čfedildi─či topraklar olan ABD'den ├ž─▒k─▒p d├╝nyaya yay─▒lma s├╝recinde ve g├╝n├╝m├╝ze gelene kadar bir├žok alt t├╝re (New Orleans, Swing, Kansas, ├çingene caz─▒, bebop, cool, avangart, serbest caz, Latin caz, soul, f├╝zyon, caz rock, smooth, caz funk, etno caz, asit caz) ayr─▒lm─▒┼č ve say─▒s─▒z m├╝zik t├╝r├╝ ve gelene─čiyle etkile┼čime girmi┼čtir.

  • M├╝zikal k├Âkenleri: Blues, halk m├╝zi─či, mar┼č, ragtime
  • K├╝lt├╝rel k├Âkenleri: 1910'lar─▒n ba┼č─▒, New Orleans
  • ├ľnemli ├žalg─▒lar: Saksofon, klarnet, fl├╝t, vibrafon, trompet, piyano, gitar, banjo, tuba, kontrbas, bas gitar, trombon, bateri
  • Pop├╝lerlik: 1920'ler–1970'ler
  • T├╝revler: Rhythm and blues, funk, rock and roll, ska, reggae

{tocify} $title={─░├žindekiler}

K├Âkeni

Caz─▒n k├Âkeni Eski Afrika - ruhani t├Ârenler, blues ve ragtime - ve bat─▒ d├╝nyas─▒ geleneklerinden - Avrupa ordu bandolar─▒- gelir. 19. y├╝zy─▒l'─▒n ba┼č─▒nda olu┼čmas─▒ndan sonra caz stilleri yay─▒lmaya, m├╝zik ak─▒mlar─▒n─▒ etkilemeye ba┼člam─▒┼čt─▒r. Caz kelimesinin k├Âkeninin o d├Ânemin argosundan geldi─či d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. ├ľnerilen anlamlar enerjik, ruhani ve titre┼čimlidir.

Louis Daniel Armstrong
Caz m├╝zisyeni Louis Armstrong.

Caz─▒n ilk y─▒llar─▒nda en ├žok beslendi─či ak─▒m blues'dur. Blues, Amerika'ya gelen k├Âle Afrikal─▒lar─▒n halk m├╝zi─čidir. Caz da Afrika'daki geleneksel m├╝zikten kaynaklanm─▒┼čt─▒r. Bu nedenle caz, pek ├žok caz m├╝zisyeni i├žin G├╝ney Afrikal─▒lar─▒n icat etti─či bir m├╝ziktir.

Caz m├╝zi─či 1880′lerde New Orleans'ta geli┼čmeye ba┼člad─▒ ve 1920′lerin ba┼č─▒nda New York, Los Angeles ve Chicago'da yap─▒lan kay─▒tlarla son ┼čeklini ald─▒.

Ordu bandolar─▒n─▒n m├╝zik aletleri caz m├╝zi─činin en ├Ânemli enstrumanlar─▒ olmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r: nefesliler, ├╝flemeliler ve vurmal─▒ gitarlar. Geneli alayl─▒ olan zenci m├╝zisyenler, kendi ufak gruplar─▒n─▒ kurmaya ba┼člam─▒┼č, gezici olan ve cenazelerde ├žalan bu gruplar, m├╝zi─čin k─▒sa s├╝rede ├žok say─▒da ki┼čiye ula┼čmas─▒n─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r.

Sava┼č sonras─▒nda a├ž─▒lan siyahlara ├Âzel okullar ve sivil topluluklar daha fazla e─čitimli m├╝zisyen yeti┼čmesine olanak sa─člam─▒┼čt─▒r. Lorenzo Tio ve Scott Crabbe klasik Avrupa m├╝zik e─čitiminden ge├žen ilk caz m├╝zisyenlerindendir. E─čitilmi┼č yetenekler, ├╝rettiklerinin daha uzun ├Âm├╝rl├╝ olmalar─▒n─▒ sa─člam─▒┼č ve do─ča├žlama m├╝ziklerine katk─▒da bulunmu┼čtur.

Caz ├ça─č─▒

1920'den 1933'e kadar ABD'de i├žki yasa─č─▒ d├Ânemi'nde alkoll├╝ i├žkilerin sat─▒┼č─▒ yasakland─▒, bu ise yasad─▒┼č─▒ gizli i├žki sat─▒lan barlar─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒na neden oldu; bunlar pop├╝ler m├╝zik, dans ┼čark─▒lar─▒, yeni ┼čark─▒lar ve ┼čov melodileri yap─▒lan "Caz ├ça─č─▒"n─▒n canl─▒ mekanlar─▒ haline geldi. Caz ahlaks─▒zl─▒k olarak ├╝nlenmeye ba┼člad─▒ ve eski nesillerin bir├žok ├╝yesi, K├╝kreyen 20'lerin ├ž├Âkmekte olan de─čerlerini destekleyerek onu eski k├╝lt├╝rel de─čerlere tehdit olarak g├Ârd├╝. Princeton ├ťniversitesi'nden Henry van Dyke ┼č├Âyle yazd─▒: "... bu m├╝zik de─čil. Bu sadece i┼čitme sinirlerinin tahri┼či, fiziksel tutku tellerinin ┼čehvetli bir alay─▒." The New York Times Sibirya k├Âyl├╝lerinin ay─▒lar─▒ korkutmak i├žin caz kulland─▒─č─▒n─▒, ancak k├Âyl├╝lerin tencere ve tava kulland─▒─č─▒n─▒ bildirdi; Ba┼čka bir hikaye, ├╝nl├╝ bir orkestra ┼čefinin ├Âl├╝mc├╝l kalp krizine caz─▒n neden oldu─čunu iddia etti.

King & Carter Caz Orkestras─▒
King & Carter Caz Orkestras─▒ Houston, Teksas, Ocak 1921'deki foto─čraf─▒

1919'da, Kid Ory'nin New Orleans'l─▒ m├╝zisyenlerden olu┼čan Orijinal Creole Jazz Band'─▒, 1922'de kay─▒t yapan New Orleans k├Âkenli ilk siyah caz grubu olduklar─▒ San Francisco ve Los Angeles'ta ├žalmaya ba┼člad─▒. Ayn─▒ y─▒l Bessie Smith ilk kay─▒tlar─▒n─▒ yapt─▒. Chicago "Hot Jazz"─▒ geli┼čtiriyordu ve King Oliver, kontrabasc─▒ Bill Johnson'a kat─▒ld─▒. Bix Beiderbecke, 1924'te The Wolverines'i kurdu.

G├╝ney siyahi k├Âkenlerine ra─čmen, beyaz orkestralar taraf─▒ndan ├žal─▒nan caz dans m├╝zi─či i├žin daha b├╝y├╝k bir pazar vard─▒. 1918'de Paul Whiteman ve orkestras─▒ San Francisco'da hit oldu. Victor Talking Machine ┼×irketi ile s├Âzle┼čme imzalad─▒ ve 1920'lerin en iyi grup lideri oldu, s─▒cak caza beyaz bile┼čen katarak Bix Beiderbecke, Jimmy Dorsey, Tommy Dorsey, Frankie Trumbauer ve Joe Venuti gibi beyaz m├╝zisyenleri i┼če ald─▒.

1924'te Whiteman, George Gershwin'in orkestras─▒ taraf─▒ndan ilk kez seslendirilen Rhapsody in Blue adl─▒ eserini ─▒smarlad─▒. Caz kayda de─čer bir m├╝zik formu olarak tan─▒nmaya ba┼člad─▒. Olin Downes, The New York Times'daki konseri de─čerlendirirken, "Bu beste ola─čan├╝st├╝ bir yetene─či g├Âsteriyor, ├ž├╝nk├╝ kendi t├╝r├╝n├╝n ├žok ├Âtesinde ama├žlar─▒ olan, ustas─▒ olmaktan uzak oldu─ču bir formla m├╝cadele eden gen├ž bir besteciyi g├Âsteriyor.... B├╝t├╝n bunlara ra─čmen, kendisini ├Ânemli ve genelde son derece ├Âzg├╝n bir bi├žimde ifade etmi┼čtir. ... ─░lk temas─▒ ... sadece bir dans melodisi de─čildir. ... dinleyicinin ilgisini hemen ├žeken, de─či┼čen ve z─▒t ritimlerde ili┼čkilendirilen ve birle┼čtirilen bir fikir veya birka├ž fikirdir."

Caz─▒n geli┼čimi

  1. Ragtime: Bunun ba┼člang─▒c─▒, siyahilerin, ├že┼čitli t├Ârenlerde s├Âyledikleri eski ┼čark─▒lard─▒r. Par├žay─▒, ritmik bir ┼čekilde ayr─▒ ayr─▒ ve bir├žok sesin meydana getirdi─či ses dizisi takip eder. Caz─▒n 1917 y─▒l─▒na kadar s├╝rm├╝┼č olan bu devresinde yeti┼čen musiki┼činaslar─▒n en ├╝nl├╝s├╝ Jelly Roll Morton'd─▒r. Bu devrede ├žal─▒nan par├žalardan g├╝n├╝m├╝ze tek bir pl├ók bile kalmam─▒┼čt─▒r.
  2. Blues: Amerikal─▒ siyahilerin ├žal─▒┼čma s─▒ras─▒nda s├Âyledikleri halk ┼čark─▒lar─▒ndan olu┼čan blues, caz─▒ meydana getiren en ├Ânemli unsurdur. ─░fade muhtevas─▒ bak─▒m─▒ndan siyahilerin i├ž s─▒k─▒nt─▒s─▒n─▒, h├╝zn├╝n├╝ ifade eder.
  3. Hot Caz: Caz─▒n perdeye ve sahneye ge├žmesinden sonra geli┼čen melodilerle meydana gelmi┼čtir. Bu geli┼čmede herkes kendi stilinde bir solo yapar.
  4. Cuse: Hot Caz'─▒n devam─▒ ve daha olgunla┼čm─▒┼č─▒d─▒r. Bu geli┼čimle caz─▒n karakteri kesin olarak belli olmu┼č, caz b├╝t├╝n y├Ânleriyle olgunla┼čm─▒┼č ve tamamlanm─▒┼č bir m├╝zik haline gelmi┼čtir. B├╝t├╝n bu geli┼čim i├žinde ├Âzellikle klasik m├╝zik par├žalar─▒n─▒n caz m├╝zi─čine uydurulmas─▒ ├Ân planda yer al─▒r. Bu ├ža─čda, Louis Armstrong, Coleman Hawkins, Lester Young, Roy Eldridge, Glenn Miller gibi b├╝y├╝k caz sanat├ž─▒lar─▒ yeti┼čmi┼čtir.

Jelly Roll Morton
├ťnl├╝ Caz ve Ragtime piyanisti Jelly Roll Morton.

Cazda ├Âl├ž├╝ d├Ârt zamanl─▒d─▒r. D├Ârt zamanl─▒ ├Âl├ž├╝n├╝n zay─▒f zaman denilen ikinci ve d├Ârd├╝nc├╝ vuru┼člar─▒n─▒n vurgulanm─▒┼č ve temponun dinleyenlere dans etme arzusu verecek ┼čekilde hafiflik ve rahatl─▒kla ya┼čat─▒lmas─▒ caz─▒n ba┼čl─▒ca ├Âzelli─čidir. Caz, armoni bak─▒m─▒ndan da m├╝zi─čin do─čas─▒n─▒ beslemi┼č ve klasik armoniden ayr─▒ bir armoni ┼čekli geli┼čtirilmi┼čtir.

Bir caz toplulu─ču, ├žalg─▒lar bak─▒m─▒ndan melodi (ezgi) ve ritim (dizem) olmak ├╝zere iki b├Âl├╝me ayr─▒l─▒r. Ezgi b├Âl├╝m├╝nde trompet, trombon, klarnet, saksofon, gibi nefesli ├žalg─▒lar─▒; dizem b├Âl├╝m├╝nde piyano, kontrbas, gitar ve davul vard─▒r. Keman, fl├╝t, akordiyon, mandolin gibi ├žalg─▒lar ya az kullan─▒l─▒r ya da hi├ž kullan─▒lmaz. Caz m├╝zik topluluklar─▒nda genelde saksofon, trompet, klarnet, trombon, piyano, kontrbas, gitar gibi ├žalg─▒lar kullan─▒l─▒r. ─░nsan sesi ├Ân plandad─▒r. Bestelenmi┼č ┼čekliyle seslendirilmi┼č olmas─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra genellikle do─ča├žlama olarak ├žal─▒nmas─▒ en b├╝y├╝k ├Âzelli─čidir.

Do─ča├žlama

Caz m├╝zi─čini tan─▒mlamak g├╝├žt├╝r, ama olas─▒ tan─▒mlar─▒ aras─▒nda genel kabul g├Âren, ├Ânemli bir ├Â─česinin do─ča├žlama oldu─čudur. Do─ča├žlaman─▒n k├Âkenleri yine Afrika'ya dayanmaktad─▒r. ├ľzellikle blues'da s─▒k rastlanan at─▒┼čma, tek ba┼č─▒na do─ča├žlamad─▒r.

Duke Ellington
Duke Ellington piyanoda, M├╝nih 1973

Do─ča├žlaman─▒n formu zamanla de─či┼čmi┼čtir. ─░lk zamanlarda sadece at─▒┼čma iken, daha sonra s├Âzlere ve nihayetinde melodiye yerle┼čmi┼čtir. Dixieland caz─▒nda, m├╝zisyenler s─▒rayla melodiler ├žalarak, bir ┼čekilde at─▒┼čmaktad─▒rlar. Daha sonra olu┼čan klasik caz formunda ise m├╝zisyenler belirli bir melodiye ba─čl─▒ kalarak do─ča├žlama yapmaktad─▒r. Bu nedenle caza s├╝rekli yeni bir yorum getirilmektedir.

Swing d├Âneminde, b├╝y├╝k bandolar notalarla d├╝zenlemeler yapm─▒┼člar, di─čer yandan solo m├╝zisyenleri do─ča├žlamalar─▒na bu ├žer├ževede devam etmi┼člerdir. Bebop'ta ise do─ča├žlama daha fazla alan bulmu┼č, en ba┼čta, ├žal─▒nan melodi do─čabilir olmu┼čtur.

M├╝zisyenlerden biri do─ča├žlamaya ba┼člay─▒nca di─čer m├╝zisyenler ona e┼člik edebilir ya da birka├ž akor ile arka plana ge├žebilir.

caz kelimesi ne demek TDK s├Âzl├╝k anlam─▒ ve a├ž─▒klamas─▒ nedir?

─░ngilizce jazz

1. isim Ba┼člang─▒├žta Kuzey Amerika zencilerine aitken sonralar─▒ b├╝t├╝n d├╝nyada benimsenen bir m├╝zik t├╝r├╝:

      "Onlar alaturka dinlemek istiyor, siz caz dinlemek istiyormu┼čsunuz." - ├çetin Altan

2. isim Bu m├╝zi─či ├žalan orkestra:

      "Bunun l├╝ks bir lokantas─▒ olacak hatta ileride bir caz bile temin edilecekti." - Re┼čat Nuri G├╝ntekin

Kelime K├Âkeni

─░ngilizce jazz "1. G├╝ney ABD zenci a─č─▒zlar─▒nda "g├╝r├╝lt├╝l├╝ e─člence", ┼čamata, 2. bir t├╝r m├╝zik" s├Âzc├╝─č├╝nden al─▒nt─▒d─▒r.

Tarihte En Eski Kaynak

[ (1921) ]

Yorum G├Ânder

Daha yeni Daha eski