archosauromorpha

 

Archosauromorpha
1. s─▒ra: Sharovipteryx mirabilis ve Crocodylus porosus
2. s─▒ra: Pardalotus punctatus ve Hyperodapedon fischeri
3. s─▒ra: Tanystropheus longobardicus

Archosauromorpha (Yunanca "h├╝k├╝mder kertenkele bi├žimliler"), lepidozorlardan (tuataralar, kertenkeleler ve y─▒lanlar) ziyade arkozorlarla (ku┼člar, timsahlar ve dinozorlar) daha yak─▒ndan ili┼čkili t├╝m s├╝r├╝ngenleri i├žeren bir diapsid s├╝r├╝ngen klad─▒d─▒r. Archosauromorflar ilk olarak Orta Permiyen d├Âneminde ortaya ├ž─▒kt─▒ ancak Triyas devrinde ├žok daha yayg─▒n ve ├že┼čitli hale geldiler.

Archosauromorpha, en ├že┼čitli s├╝r├╝ngen gruplar─▒ndan biridir, ancak ├╝yeleri birka├ž ortak iskelet ├Âzelli─či ile birle┼čtirilebilir. Bunlar aras─▒nda omurlardaki laminalar, premaksilla'n─▒n posterodorsal s├╝reci, notokordal kanallar─▒n olmamas─▒ ve humerusun entepikondiler foramenlerinin kayb─▒ yer al─▒r.

{tocify} $title={─░├žindekiler}

Biyolojik s─▒n─▒fland─▒rmas─▒

Alt gruplar─▒

  • Pantestudines?
  • †Aenigmastropheus
  • †Elachistosuchus?
  • †Choristodera (Incertae sedis)
  • †Helveticosauridae?
  • †Protorosauria (polifiletik)
    • †Protorosaurus
    • †Drepanosauromorpha?
    • †Sharovipterygidae?
    • †Tanystropheidae
  • Crocopoda
    • †Elessaurus?
    • †Allokotosauria
    • †Rhynchosauria
    • †Boreopricea
    • †Prolacertidae
    • †Teyujagua
    • †Tasmaniosaurus
    • Archosauriformes

Sinonimler

  • Archelosauria Crawford vd., 2014


Tarihi ve tan─▒m─▒

Tan─▒m kronolojisi

  • Archosauromorpha terimi ilk olarak 1946'da Friedrich von Huene taraf─▒ndan lepidozorlardan ├žok arkozorlarla daha yak─▒ndan ili┼čkili s├╝r├╝ngenleri belirtmek i├žin kullan─▒ld─▒. Bununla birlikte, 20. y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒ndan ├Ânce eski s├╝r├╝ngen ili┼čkileri konusunda ├žok az fikir birli─či vard─▒, bu nedenle Archosauromorpha terimi, t├╝retili┼č y─▒llar─▒nda nadiren kullan─▒ld─▒.
  • Gauthier taraf─▒ndan tan─▒mlanan Archosauromorpha, d├Ârt ana s├╝r├╝ngen grubunu i├žeriyordu: Rhynchosauria, "Prolacertiformes", "Trilophosauria" ve Archosauria (┼čimdi Archosauriformes grubuna e┼čde─čer). 1980'lerde Gauthier, Michael J.Benton ve Susan E. Evans taraf─▒ndan olu┼čturulan kladistik ├žal─▒┼čmalarda ve s├╝r├╝ngen ili┼čkileri ile ilgili geni┼č ara┼čt─▒rmalarda Gauthier'in s─▒n─▒fland─▒rma ┼čemas─▒ kullan─▒ld─▒.
  • Michel Laurin (1991), Archosauromorpha'y─▒ Prolacerta, Trilophosaurus, Hyperodapedon ve t├╝m soyundan gelenlerin en son ortak atalar─▒n─▒ i├žeren s─▒n─▒f olarak tan─▒mlad─▒.
  • David Dilkes (1998), Archosauromorpha'n─▒n daha kapsay─▒c─▒ (ve ┼ču anda daha pop├╝ler olan) bir tan─▒m─▒n─▒ form├╝le ederek, onu Protorosaurus ve Lepidosauria'dan ├žok Protorosaurus ile daha yak─▒ndan ili┼čkili olan t├╝m di─čer saurianlar─▒ i├žeren s─▒n─▒f olarak tan─▒mlad─▒.
  • 2016 y─▒l─▒nda Martin Ezcurra, Archosauromorpha'n─▒n bir alt grubu olan Crocopoda (Grek├že:timsah ayaklar─▒) ad─▒n─▒ t├╝retti. Crocopoda, Protorosaurus veya tanystropheidler yerine allokotosaurlar, rhynchosaurlar veya archosauriformlar ile daha yak─▒ndan ili┼čkili t├╝m archosauromorflar olarak tan─▒mlan─▒r. Bu grup kabaca Laurin'in Archosauromorpha tan─▒m─▒na kar┼č─▒l─▒k gelir.


├ťyeleri

Belirsiz ├╝yeler

1980'lerin ufuk a├ž─▒c─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ndan bu yana, Archosauromorpha'n─▒n d├Ârt ayr─▒ s├╝r├╝ngen grubu i├žerdi─či bulunmu┼čtur, ancak gruplar─▒n kendilerinin tan─▒mlar─▒ ve ge├žerlili─či sorgulanm─▒┼čt─▒r. En az tart─▒┼čmal─▒ grup, t─▒knaz ot├žullar─▒n monofiletik bir grubu olan Rhynchosauria'd─▒r ("gaga kelerleri"). Pek ├žok rhynchosaur, gaga benzeri premaksiller kemiklere ve geni┼č, olduk├ža de─či┼čtirilmi┼č kafataslar─▒na sahipti.

─░ki arkozoromorf aras─▒ndaki bir etkile┼čim: Ornithosuchus (bir Archosauriformes klad─▒ ├╝yesi) ile Hyperodapedon (bir rhynchosaur)

Di─čer bir arkozoromorf grubu, geleneksel olarak rhynchosaurlardan olduk├ža farkl─▒, s─▒ra d─▒┼č─▒ bir iguana benzeri ot├žul s├╝r├╝ngen olan Trilophosaurus taraf─▒ndan temsil edilmi┼čtir. Gauthier, bu grup i├žin "Trilophosauria" ad─▒n─▒ kulland─▒, ancak 2015 y─▒l─▒nda yap─▒lan bir ara┼čt─▒rma alternatif bir isim sundu. Bu ├žal─▒┼čma, daha ├Ânce "prosauropod" dinozorlar─▒ ile kar─▒┼čt─▒r─▒lan Triyas s├╝r├╝ngenleri olan Azendohsauridae'nin, asl─▒nda Trilophosaurus ve Trilophosauridae'nin geri kalan─▒n─▒n yak─▒n akrabalar─▒ oldu─čunu buldu. Trilophosauridler ve azendohsauridler art─▒k Allokotosauria ("garip kelerler") grubu alt─▒nda birle┼čmi┼člerdir. Bu iki grup, Trias d├Âneminin sonunda hayatta kalamad─▒, ancak en ├╝nl├╝ arkozoromorf grubu sadece hayatta kalmad─▒, ayn─▒ zamanda Trias-Jura soyunun t├╝kenmesinin ├Âtesinde ├že┼čitlenmeye ve egemen olmaya devam etti. Bunlar, ├╝nl├╝ dinozorlar ve teruzorlar da dahil olmak ├╝zere ├žok ├že┼čitli hayvanlardan olu┼čan Archosauriformes idi. Archosauriformes'in iki alt klad─▒ g├╝n├╝m├╝ze kadar gelmi┼čtir: yar─▒ sucul timsahlar ve t├╝yl├╝ dinozorlar─▒n sonuncusu: ku┼člar. Gauthier, ┼čimdi Archosauriformes olarak adland─▒r─▒lan ┼čeye at─▒fta bulunmak i├žin Archosauria ad─▒n─▒ kulland─▒; ├ža─čda┼č ├žal─▒┼čmalarda, Archosauria ad─▒n─▒n yaln─▒zca timsahlar─▒n (├Ârn. Pseudosuchia) ve ku┼člar─▒n (yani Avemetatarsalia) atalar─▒n─▒ ve akrabalar─▒n─▒ i├žeren daha s─▒n─▒rl─▒ bir tan─▒m─▒ vard─▒r.

Shringasaurus, Azendohsauridae familyas─▒ndan boynuzlu bir allokotosaurian.

Protorosaurus'un iskeleti
Protorosaurus'un iskeleti

─░htilafl─▒ ├╝yeler

Bu d├Ârt grubun d─▒┼č─▒nda, Archosauromorpha'n─▒n bazen birka├ž ek s├╝r├╝ngen grubunu kapsad─▒─č─▒ kabul edilir. En yayg─▒n eklemelerden biri, gizemli k├Âkenlere sahip bir grup yar─▒ su s├╝r├╝ngen grubu olan Choristodera'd─▒r. Koristodere fosilleri sadece Jura'dan Miyosen'e kadar bilinmesine ra─čmen, ilk arkeozoromorflar─▒n yan─▒ s─▒ra Permiyen d├Âneminde ortaya ├ž─▒kt─▒klar─▒ teorile┼čtirilmi┼čtir. Koristodereler, archosauromorphlarla ├žok say─▒da benzersiz ├Âzelli─či payla┼č─▒r, ancak ayn─▒ zamanda lepidosauromorflarla e┼čit veya daha fazla say─▒da benzersiz ├Âzelli─či payla┼č─▒rlar, bu nedenle her iki gruba dahil edilmeleri konusunda hala baz─▒ tart─▒┼čmalar vard─▒r. Bukalemun veya tamandua benzeri drepanozorlar da yar─▒ d├╝zenli olarak Archosauromorpha'ya yerle┼čtirilir ancak baz─▒ ├žal─▒┼čmalar s├╝r├╝ngenlerin ├žok daha bazal bir soyunun par├žas─▒ oldu─čunu d├╝┼č├╝nm├╝┼čt├╝r. Sucul thalattosaurlar ve s├╝z├╝len kuehneosauridler de tak─▒ms─▒z bir ┼čekilde archosauromorph olarak kabul edilir.

Champsosaurus natator
Champsosaurus, Kretase-Paleojen neslinin t├╝kenme olay─▒ndan kurtulmu┼č, gavial benzeri bir koristodere. Choristodera be┼činci archosauromorph grubunu temsil edebilir, ancak k├Âkenleri belirsizdir.

Anatomisi

Ya┼čayan archosauromorflar─▒n en ├že┼čitli t├╝rleri ku┼člar olmas─▒na ra─čmen, grubun ilk ├╝yeleri g├Âr├╝n├╝┼čte modern kertenkelelere daha ├žok benzeyen s├╝r├╝ngenlerdi. Archosauromorflar ilk kez Permiyen'deki fosil kay─▒tlar─▒nda g├Âr├╝nd├╝klerinde, uzun boyunlu, hafif yap─▒l─▒, orta uzunlukta, sivrilen burunlu, yay─▒lan s├╝r├╝ngenlerle temsil ediliyorlard─▒. Modern monit├Âr kertenkelelerine benzeyen bu v├╝cut plan─▒, tanystropheidler ve Prolacerta gibi Triyas archosauromorflar─▒ taraf─▒ndan da payla┼č─▒l─▒yordu. Trilohpsauridae, azendohsauridae ve rhynchosauria gibi di─čer erken gruplar, yar─▒ dik duru┼člar ve daha y├╝ksek metabolizmalara sahip daha t─▒knaz formlara d├Ân├╝┼čerek bu v├╝cut plan─▒ndan saparlar. Archosauriformes ise, ├že┼čitlili─čin ├žok b├╝y├╝k oldu─ču sauropod dinozorlar─▒, u├žan teruzorlar─▒, ku┼člar─▒ ve di─čer teropod dinozorlar─▒, ku┼č kal├žal─▒lar─▒ ve Timsahlar─▒ i├žeriyordu. Archosauromorflar, sahip oldu─ču ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ ├že┼čitlili─če ra─čmen, birka├ž ince iskelet ├Âzelli─či sayesinde hala bir s─▒n─▒f olarak birle┼čtirilebilirler.

Proterosuchus kafatas─▒
Proterosuchus kafatas─▒, erken bir archosauriform.

Protorosaurus'tan daha "geli┼čmi┼č" bir├žok archosauromorph, posterodorsal veya postnarial s├╝re├ž olarak bilinen premaksilla (burnun ucundaki di┼č ta┼č─▒yan kemik) adaptasyonuna sahipti. Bu, burnun ├╝st kenar─▒ndaki burun kemikleriyle temas etmek i├žin d─▒┼č burunlar─▒n (burun delikleri) alt─▒na ve arkas─▒na uzanan arkaya bakan bir kemik dal─▒yd─▒. Birka├ž geli┼čmi┼č arkosauriform, di─čer s├╝r├╝ngenlerde mevcut olan plesiomorfik ("ilkel") durumu yeniden elde etti; bu, premaksillan─▒n k─▒sa veya eksik bir posterodorsal s├╝reci olup, burunlar─▒n arka kenar─▒ bunun yerine esas olarak maksilla kemikleri taraf─▒ndan olu┼čturuldu. Burunlar─▒n kendilerine gelince, bunlar genellikle b├╝y├╝k ve oval ┼čekilli, kafatas─▒n─▒n orta hatt─▒na yak─▒n ve y├╝ksek konumland─▒r─▒lm─▒┼člard─▒r.

Omur

Uzun, S ┼čeklindeki boyunlar─▒yla ba─člant─▒l─▒ olarak, erken d├Ânem arkosauromorflar, servikal (boyun) omurlar─▒n ve genellikle ilk birka├ž s─▒rt (arka) omurunun ├že┼čitli adaptasyonlar─▒na sahipti. Her omurun merkezi (ana g├Âvde) paralelkenar ┼čeklindedir ve bir ├Ân y├╝zey tipik olarak arka y├╝zeyden daha y├╝ksekte konumland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu omurlar─▒n enine s├╝re├žleri (kaburga y├╝zleri), di─čer erken s├╝r├╝ngenlerden daha b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de d─▒┼čar─▒ya do─čru uzan─▒r. Bir├žok uzun boyunlu archosauromorph'ta, kaburga fasetleri e─čimlidir ve genellikle uzun, ince ve dikosefal (iki ba┼čl─▒) olan servikal kaburgalara ba─član─▒r.

Bir sauropod dinozor olan Diplodocus'un (Archosauriformes) servikal omurlar─▒. Di─čer uzun boyunlu archosauromorph'larda oldu─ču gibi, sauropodlar─▒n omurgalar─▒nda karma┼č─▒k bir lamina sistemi vard─▒.

├ľn ayaklar

Humerus (├Ânkol kemi─či), entepikondiler foramen olarak bilinen dirse─če yak─▒n bir delikten tamamen yoksun, arkozoromorflarda sa─člamd─▒r. Di─čer tetrapodlar─▒n ├žo─čunda bulunan bu delik, koristoderelerde de yoktur, ancak baz─▒ proterosuchidlerde tam olarak kapat─▒lmam─▒┼čt─▒r. Bir├žok geli┼čmi┼č archosauromorph'ta, humerusun capitullum ve trochlea (dirsek eklemleri) zay─▒f ┼čekilde geli┼čmi┼čtir. Erken archosauromorflar iyi geli┼čmi┼č dirsek eklemlerini korurlar, ancak Aenigmastropheus d─▒┼č─▒ndaki t├╝m archosauromorphlarda, di─čer s├╝r├╝ngenlerde oldu─ču gibi dirse─čin orta noktas─▒ yerine humerusun d─▒┼č y├╝zeyine do─čru kayd─▒r─▒lan bir troklea (ulna eklem) vard─▒r. Bu kayma ile ba─člant─▒l─▒ olarak, ulnan─▒n olekranon s├╝reci, Aenigmastropheus ve Protorosaurus'tan ayr─▒ olarak archosauromorphlarda zay─▒f bir ┼čekilde geli┼čmi┼čtir.

Arka ayaklar

Archosauromorphlar─▒n ayak bile─či kemikleri birbirleriyle karma┼č─▒k yap─▒lar ve etkile┼čimler edinme e─čilimindedir ve bu ├Âzellikle b├╝y├╝k proksimal tarsal kemikler: astragalus ve kalkaneum i├žin ge├žerlidir. ├ľrne─čin kalkaneum, baz─▒ archosauromorflarda kalkaneal yumru olarak bilinen t├╝p benzeri bir d─▒┼č uzant─▒ya sahiptir. Bu yumru, ├Âzellikle timsahlar─▒n eski akrabalar─▒nda belirgindir, ancak ilk ├Ânce allokotosaurlar─▒n, rhynchosaurlar─▒n ve archosauriformlar─▒n son ortak atas─▒nda ortaya ├ž─▒kt─▒. Kalkaneal yumru (bazen kalkaneumun lateral yumru olarak da bilinir) varl─▒─č─▒, Crocopoda grubunun bir sinapomorfisidir ve ayn─▒ zamanda isminden de sorumludur.

Filogeni

A┼ča─č─▒daki kladogram M.S. Lee'nin 2013'deki ├žal─▒┼čmas─▒na g├Âre uyarlanm─▒┼č olup kaplumba─čalar─▒ da i├žermektedir.

Sauria

Lepidosauromorpha

 Archosauromorpha (=Archelosauria

Choristodera

Prolacertiformes 

Trilophosaurus

Rhynchosauria

Archosauriformes

 Pantestudines 

Eosauropterygia

Placodontia

Sinosaurosphargis

Odontochelys

 Testudinata 

Proganochelys

Testudines

Bu kladogram ise M.D Ezcurra'n─▒n 2016'daki ├žal─▒┼čmas─▒na g├Âre uyarlanm─▒┼č olup kaplumba─čalar─▒ i├žermemektedir.

Sauria

Lepidosauromorpha

Choristodera

 Archosauromorpha 

Aenigmastropheus

Protorosaurus

Tanystropheidae

 Crocopoda 
Allokotosauria

Pamelaria

Azendohsaurus

Trilophosaurus

Rhynchosauria

Boreopricea

Prolacertidae

Tasmaniosaurus

Archosauriformes


Yorum G├Ânder

Daha yeni Daha eski