İsimden yüklem yapan ek-fiillerle karıştırılmamalıdır.
İsim-fiil, mastar veya eylemlik, fiillerin cümlede isim görevinde kullanılan hâli. Türkçedeki üç fiilimsi grubundan biridir. Fiil kök veya gövdelerine -me, -mek veya -iş mastar eklerinin getirilmesiyle oluşturulur. Bu eklerde ses uyumlarına göre gerekli değişiklikler yapılır.
- Kardeşim okumayı öğrendi.
- Bu bakışından hoşlanmadım.
- Yarın okula gitmek istemiyorum.
İsim-fiil eki -me ile olumsuzluk eki -me ile karıştırılmamalıdır:
- Sabahları koşmayı severim. (isim-fiil)
- Çocuklar, koridorlarda koşmayın! (emir kipinde fiil. "-ma" olumsuzluk ekidir.)
Ancak olumsuzluk ekinin ardından isim-fiil eki gelebilir:
- Yarın sizinle gelmemeyi tercih ederim. (ilk -me olumsuzluk eki, ikincisi isim-fiil eki)
"dokuma", "görüş", "dondurma", "sarma" gibi bazı sözcükler fiil kökenli olmakla birlikte kalıcı olarak isme dönüşmüşlerdir. Ancak cümlede fiil anlamlarını yitirmeden kullanılırlarsa mastar görevindedirler.
- En sevdiğim yemek zeytinyağlı sarmadır. (isim)
- Çocuk alçalan uçurtmanın ipini çabucak sarmaya çalışıyordu. (isim-fiil)
- Kasabamızda yeni bir dokuma atölyesi açıldı. (isim)
- Yıpranmış elleriyle dokumaya devam eden yaşlı kadın, gençlere taş çıkartıyordu. (isim-fiil)
Örnekler
- atmak, atma, atış
- dokumak, dokuma, dokuyuş
- göndermek, gönderme, gönderiş
- görmek, görme, görüş
Mastar eklerinde ses uyumu
Mastar eklerinden "-me" ve "-mek"in ikişer şekli bulunur ve büyük ünlü uyumuna uyacak şekilde fiillere eklenir:
| Ekten Önceki Hecedeki Ünlüler | Gelecek Ek | Örnekler |
|---|---|---|
| e, i, ö, ü (İnce Ünlüler) |
-me / -mek | gelme, içmek, ölmek, süzme |
| a, ı, o, u (Kalın Ünlüler) |
-ma / -mak | almak, ısınma, olma, duymak |
"a" ve "e" ile yazılan ekler her hâlükârda küçük ünlü uyumuna uyduklarından kontrol edilmelerine gerek yoktur.
"-iş" ekinin ise dört şekli bulunur ve bunlar hem büyük hem de küçük ünlü uyumuna uyacak şekilde fiillere eklenir:
| Önceki Hecedeki Ünlüler | Gelecek Ek | Örnekler |
|---|---|---|
| e, i İnce-Düz | -iş | geliş, gidiş, seziş |
| a, ı Kalın-Düz | -ış | bakış, çıkış, yakış |
| ö, ü İnce-Yuvarlak | -üş | öpüş, düşüş, gülüş |
| o, u Kalın-Yuvarlak | -uş | oluş, duyuş, vuruş |
isim-fiil ne demek? TDK anlamı ve açıklaması
isim, dil bilgisi
► ad-fiil.
Gramer Terimleri Sözlüğü - 2003
bk. ad-fiil.