dilek kipi

 

dilek kipi

├ľrnekler
dinleyin (emir)
okumal─▒y─▒z (gereklilik)
yazay─▒m (istek)
d├╝┼č├╝nsen (dilek-┼čart)

Dilek kipleri veya tasarlama kipleri; T├╝rk├žede fiillerin gereklilik, istek, dilek, ┼čart veya emir bildiren hallerinden her biri. Optatif olarak da bilinir. Bu kiplerde "zaman" ifadesi yoktur. T├╝rk├žede d├Ârt dilek kipi vard─▒r:

  • Dilek-┼čart kipi
  • Emir kipi
  • Gereklilik kipi
  • ─░stek kipi

Fiil ├žekiminde, dilek kip eklerinden sonra varsa ┼čah─▒s ekleri gelir.

{tocify} $title={─░├žindekiler}

Dilek-┼čart kipi

Dilek-┼čart kipi -se eki ile olu┼čturulur. Ayr─▒ca Dilek-ko┼čul kipi, ┼čart kipi veya ko┼čul kipi olarak da bilinir.

Dilek-┼čart kipinin ba┼čl─▒ca iki ├že┼čit kullan─▒m─▒ vard─▒r. ─░lk kullan─▒mda eylemin ger├žekle┼čmesinin bir ko┼čula ba─čl─▒ oldu─čunu belirtir. Bu t├╝r kullan─▒mda ek, genellikle yan c├╝mleci─čin y├╝kleminde bulunur.

  • Biraz daha ├žal─▒┼čsan ├žok ba┼čar─▒l─▒ olacaks─▒n.
  • Birine sorsak adresi daha kolay bulabiliriz.

Dilek-┼čart kipi ayn─▒ zamanda dilek veya rica belirtmek i├žin kullan─▒l─▒r:

  • Yar─▒n sen de bizimle gelsen.
  • Ke┼čke bu ak┼čam sinemaya gitsek.
  • A┼ča─č─▒daki ┼čiirin t├╝m m─▒sralar─▒ dilek belirtir:
    • B├╝t├╝n d├╝nya buna inansa
    • Bir inansa
    • Hayat bayram olsa
    • ─░nsanlar el ele tutu┼čsa
    • Birlik olsa
    • Uzansak sonsuza - ┼×enay

Dilek-┼čart eki alm─▒┼č fiil arka arkaya iki kez kullan─▒l─▒rsa "b├╝y├╝k ihtim├ólle" veya "sadece" anlam─▒ verir:

  • Bu soruyu olsa olsa Mustafa ├ž├Âzer.

Ek-fiilin ┼čart─▒

Sadece fiillerin dilek-┼čart kipi vard─▒r. ─░sim soylu s├Âzc├╝klerden y├╝klem yapmak ve onlara ┼čart anlam─▒ katmak i├žin ise "-se" ek-fiili (┼čart eki) kullan─▒l─▒r:

  • Hava so─čuksa d─▒┼čar─▒ ├ž─▒kmayal─▒m. (ek-fiil. So─čuk s├Âzc├╝─č├╝ isim soyludur.)
  • ├çok pahal─▒ysa almayal─▒m. (ek-fiil. Pahal─▒ s├Âzc├╝─č├╝ isim soyludur.)
  • Havalar ─▒s─▒nsa da pikni─če gidebilsek. (dilek-┼čart kipi. "Is─▒nmak" fiili ile olu┼čturulmu┼čtur.)

Bile┼čik zamanlar

Dilek-┼čart kipi bile┼čik zamanl─▒ fiil yapmakta da kullan─▒l─▒r:

  • Gelseydi (dilek-┼čart kipinin hik├óyesi)
  • Gelseymi┼č (dilek-┼čart kipinin riv├óyeti)

Dilek-┼čart kipinin ┼čart─▒ (fiil+se+se) yoktur.

Ek-fiilin ┼čart─▒ da bile┼čik zamanl─▒ fiil yapmakta kullan─▒l─▒r:

  • Ge├ž yatarsak uykumuzu alamay─▒z. (geni┼č zaman─▒n ┼čart─▒)
  • K─▒rm─▒z─▒ ─▒┼č─▒kta ge├žersen kazaya neden olabilirsin. (geni┼č zaman─▒n ┼čart─▒)
  • A─čabeyin uyand─▒ysa ├ž├Âp├╝ d─▒┼čar─▒ya ├ž─▒kars─▒n. (bilinen ge├žmi┼č zaman─▒n ┼čart─▒)
  • ├ťz├╝mler olgunla┼čm─▒┼čsa toplayal─▒m. (├Â─črenilen ge├žmi┼č zaman─▒n ┼čart─▒)
  • Burak da gelecekse biraz daha bekleyebiliriz. (gelecek zaman─▒n ┼čart─▒)
  • Bu kadar ├žabuk yoruluyorsan bir doktora g├Âr├╝nmelisin. (┼čimdiki zaman─▒n ┼čart─▒)

Genellikle hitaplarda kullan─▒lan "gel+se+n+e", "bak+sa+n─▒z+a" gibi kelimelerde emir ve istek aras─▒ bir ifade bulunur.

"─░se" ba─člac─▒

Dilek-┼čart kipi, "ise" ba─člac─▒ ile kar─▒┼čt─▒r─▒lmamal─▒d─▒r. Dilek-┼čart kipi fiillerden sonra gelir. ─░se ba─člac─▒ysa isim soylu s├Âzc├╝klerden sonra gelir ve "de" ba─člac─▒na benzer ┼čekilde ve genellikle "di─čerlerinden farkl─▒ olarak" anlam─▒nda kullan─▒l─▒r:

  • ├çal─▒┼čkan arkada┼člar─▒m─▒z─▒n kimi ├Â─čretmen, kimi doktor, kimi ise m├╝hendis ol­du. (ba─čla├ž)
  • Babam ela, annemse mavi g├Âzl├╝. (ba─čla├ž)
  • Pencereyi a├ž─▒k unutmasam i├žeriye ya─čmur girmezdi. (dilek-┼čart kipi)
  • A├žsam r├╝zgara yelkenimi / Dola┼čsam ben de deniz deniz -Orhan Veli (dilek-┼čart kipi)

Yukar─▒daki ├Ârneklerde g├Âr├╝lece─či ├╝zere dilek-┼čart kipi eki olan -se fiilden ayr─▒ yaz─▒lamaz; ise ba─člac─▒n─▒ ise ayr─▒ bir kelime halinde yazmak m├╝mk├╝nd├╝r.

"─░se" ba─člac─▒, ek-fiilin ┼čart─▒ ile kar─▒┼čt─▒r─▒lmamal─▒d─▒r:

  • Pencere a├ž─▒ksa, i├žeri ya─čmur girebilir. (ek-fiilin ┼čart─▒)
  • Kap─▒y─▒ ├žalan annemse, bana haber ver. (ek-fiilin ┼čart─▒)

Ek-fiilin ┼čart─▒, "ise" ba─člac─▒ gibi ayr─▒ yaz─▒labilir:

  • Hava ya─čmurlu ise d─▒┼čar─▒ ├ž─▒kmayal─▒m. (ek-fiilin ┼čart─▒)
  • Yok e─čer s├Âyle┼čecek bir s├Âz├╝m├╝z yok da bana bir suikast i├žin geldiniz ise, ├Âl├╝me bir dakika evvel haz─▒r olmaktan ba┼čka yapacak bir ┼čeyim yoktur. -Ahmet Mithat (ek fiilin ┼čart─▒ [g├Âr├╝len ge├žmi┼č zaman─▒n ┼čart─▒])
  • Mesnev├« yer yer uzar olmu┼č ise / Bo┼č de─čil, hay huy de─čil, artm─▒┼č ise. - Mevl├ón├ó

Emir kipi

Fiilin yap─▒lmas─▒n─▒ emretmek amac─▒yla kullan─▒l─▒r. Kip eki yoktur. Birinci ┼čah─▒slar (ben ve biz) i├žin ├žekimi yoktur. ─░kinci tekil ┼čah─▒s (sen) i├žin eksiz ┼čekilde (fiil k├Âk├╝ veya g├Âvdesi halinde) kullan─▒l─▒r:

  • (Sen) git.

Di─čer ┼čah─▒slar i├žin (siz, o, onlar) ├žekimli olarak kullan─▒l─▒r:

  • (Siz) okuyun.
  • (O) yazs─▒n.
  • (Onlar) ko┼čsun (veya ko┼čsunlar).

Emir kipinde fiil sonuna ┼ču ekler getirilir:

1. tekil (ben)2. tekil (sen)3. tekil (o)1. ├žo─čul (biz)2. ├žo─čul (siz)3. ├žo─čul (onlar)
├žekimi yokeksiz-sin├žekimi yok-in-sin(ler)
-gelgelsin-gelingelsin(ler)


Gereklilik kipi

Gereklilik, tavsiye ve bazen de zorunluluk bildirir. -meli eki ile olu┼čturulur:

  • Hafta sonuna kadar bu kitab─▒ okumal─▒y─▒m.


1. tekil (ben)2. tekil (sen)3. tekil (o)1. ├žo─čul (biz)2. ├žo─čul (siz)3. ├žo─čul (onlar)
Kip ve ┼čah─▒s ekleri-meli+(y)+im-meli+(s)+in-meli-meli+(y)+iz-meli+siniz-meli+(ler)
├ľrnekleryazmal─▒y─▒myazmal─▒s─▒nyazmal─▒yazmal─▒y─▒zyazmal─▒s─▒n─▒zyazmal─▒(lar)


─░stek kipi

-e ve -a eki ile olu┼čturulur. Konu┼čmac─▒/yazar taraf─▒ndan kipin kullan─▒ld─▒─č─▒ eylemin ger├žekle┼čmesinin arzuland─▒─č─▒n─▒ belirtir.

  • ┼×of├Âr bey, m├╝sait bir yerde ineyim.
  • Sen ba┼čar─▒l─▒ olas─▒n diye didiniyorum.
  • Biz de sizinle gelelim.

Bazen istekten ziyade niyet veya plan bildirir:

  • ┼×u vazoyu masan─▒n ├╝zerine koyay─▒m.

─░stek kipinde fiile -┼čah─▒s ekiyle birlikte- ┼ču ekler eklenir:

1. tekil (ben)2. tekil (sen)3. tekil (o)1. ├žo─čul (biz)2. ├žo─čul (siz)3. ├žo─čul (onlar)
-e+(y)+im-e+(s)+in-e-e+lim-e+(s)+in+iz-e veya -e+ler
geleyimgelesingelegelelimgelesinizgeleler


T├╝rk├ženin eski devirlerinde ve modern T├╝rk├žede halk a─čz─▒nda 1. tekil ┼čahs─▒n -e+m, 2. tekil ┼čahs─▒n -e+n ve 1. ├žo─čul ┼čahs─▒n -e+k eki ald─▒─č─▒ da g├Âr├╝l├╝r.

  • Varam ol dosta kul olam hem a├ž─▒luban g├╝l olam -Yunus Emre

dilek kipi ne demek TDK s├Âzl├╝k anlam─▒ ve a├ž─▒klamas─▒ nedir?

isim, dil bilgisi

T├╝rk├žede -se eki ile kurulan ve dileme kavram─▒ veren kip:

      Gelsem, gelsen, gelse, gelsek, gelseniz, gelseler.

Dilbilgisi Terimleri S├Âzl├╝─č├╝ - 1972

T├╝rk├že: temenni, ─░ngilizce: desiderative, Frans─▒zca: d├ęsideratif, Almanca: Desiderativum, W├╝nschform

(Derleme.. dilek-┼čart kipi) Dileyi┼č kavram─▒ veren kip. T├╝rk├žede bu kip -se ekiyle kurulur:1. K.T.gelsem(gel-se-m) 2. K.T.gelsen(gel-se-n) 3. K.T.gelse

Dilbilim Terimleri S├Âzl├╝─č├╝ - 1949

bk. Geli┼čimli kipler.

Yorum G├Ânder

Daha yeni Daha eski