bamya

 

Bamya
Bamya yapraklar─▒, ├ži├že─či tomurcuklar─▒ ve gen├ž meyvecikler

Bamya (Abelmoschus esculentus), ebeg├╝mecigiller (Malvaceae) familyas─▒ndan ─▒l─▒k iklimlerde yeti┼čen bir y─▒ll─▒k bitki t├╝r├╝.

{tocify} $title={─░├žindekiler}

Bilimsel s─▒n─▒fland─▒rmas─▒

Bamya da─č─▒l─▒m haritas─▒
Bamya da─č─▒l─▒m haritas─▒

Etimoloji

Bamya kelimesinin k├Âkeni ayn─▒ anlama gelen Arap├ža ěĘěž┘ů┘Őěž (b─ümiy─ü) kelimesine dayan─▒r. Bitkinin bilimsel ismi olan Abelmoschus, Latinceye Arap├ža "misk'in babas─▒" anlam─▒na gelen ěúَěĘُ┘ł ěž┘ä┘ůِě│ْ┘â‎ (╩żebu l-misk) s├Âz ├Âbe─či vas─▒tas─▒yla ge├žmi┼čtir.

Morfolojik ├Âzellikleri

Sap─▒, ─▒l─▒k iklimlerde 70-90 cm, s─▒cak iklimlerde 1-2 metredir. Yapraklar─▒ el ayas─▒ ┼čeklinde, k├Âkleri olduk├ža derinde, meyvesi ince uzun piramit ┼čeklinde tohumlar─▒ yuvarlak, oval ve ye┼čil renktedir.

Ekolojik ├Âzellikleri

Kurakl─▒─ča dayanabilen bamya bitkisi, dondan k├Ât├╝ bir ┼čekilde etkilenir.

T├╝ketimi

Bamya, ya┼č ve kuru olarak t├╝ketilebilir. Tazeyken toplanmal─▒ ve t├╝ketilmelidir, ├ž├╝nk├╝ olgunla┼čt─▒k├ža kartla┼č─▒r. Bamyan─▒n kurutulmas─▒, ├ži├žek a├žar a├žmaz toplan─▒p ipe dizilerek g├╝ne┼č alt─▒nda bekletilmesi ile olur. Bamya, ├žok de─či┼čik mutfaklarda kendine yer bulur. Bunlar aras─▒nda Akdeniz ├╝lkeleri, Hindistan, Japonya ve Amerika'n─▒n g├╝ney eyaletleri say─▒labilir. Bamyan─▒n yap─▒l─▒┼č ┼čekli de ├╝lkeden ├╝lkeye de─či┼čir. T├╝rkiye'de ve genel olarak Akdeniz ├╝lkelerinde sebze yeme─či olarak ya da etli t├╝ketilen bamya, T├╝rkiye'de ├žok tercih edilmese de k─▒zart─▒larak da t├╝ketilmektedir.

T├╝rkiye'de yerel bamya ├že┼čitleri

T├╝rkiye'de ├Âzellikle, Ege ve Marmara b├Âlgelerinde bamya yeti┼čtiricili─či yo─čunla┼čm─▒┼čt─▒r. Ancak Karadeniz ve Akdeniz b├Âlgelerinde de yayg─▒nl─▒k kazanm─▒┼čt─▒r. Bu durum da, zamanla iklimle uyum sa─člayan yerel bamya ├že┼čitlerinin olu┼čmas─▒na neden olmu┼čtur.

  • Amasya Bamyas─▒: Amasya, Tokat ve ─░├ž Anadolu'da yayg─▒n olarak yeti┼čtirilen ve ├ži├žek bamyas─▒ olarak da adland─▒r─▒lan bu ├že┼čit a├ž─▒k ye┼čil renkli ve k├╝├ž├╝k meyvelidir.

├ľzellikle kurutmal─▒k olarak de─čerlendirilir. ├çok k├╝├ž├╝k toplanmas─▒ndan dolay─▒ da, ├ži├žek bamyas─▒ ad─▒n─▒ alm─▒┼čt─▒r. ├çi├žekler a├ž─▒larak d├Âllenme tamamland─▒ktan bir s├╝re sonra hasat yap─▒l─▒r. Ortalama 1 cm b├╝y├╝kl├╝─č├╝ndeki meyveler ┼čekil olarak sultani bamyaya benzer ancak ├žok k├╝├ž├╝kt├╝rler. ├çi├žek bamyas─▒, genellikle kurutmal─▒k olarak de─čerlendirilir. T├╝rkiye'de yeti┼čtirilen 21.000 ton bamyan─▒n 2 bin tonluk y─▒ll─▒k ├╝retimi Amasya'n─▒n Ta┼čova il├žesinde yap─▒lmaktad─▒r. Ancak, yeti┼čme alanlar─▒ Orta Anadolu'ya kadar uzanmaktad─▒r.

  • Sultani Bamya: En yayg─▒n yeti┼čtirilen ve en ufak tiplere sahip olan bu gruptaki bamyalard─▒r. Bu t├╝rler, ├Âzellikle Marmara ve Ege b├Âlgelerimizde yayg─▒n yeti┼čtirilen koyu ye┼čil renkli d├╝zg├╝n ve be┼čgen k├Â┼čeli meyvelere sahip ├Ânemli bir ├že┼čidimizdir. Meyve eti yumu┼čakt─▒r. Sofral─▒k bir ├že┼čit olan sultani bamyada hasat gecikmesi ile sel├╝lozla┼čma ├žok yava┼č olur. Bu grupta yer alan Aky├╝z ve Kabakl─▒ ├že┼čitleri Marmara b├Âlgesinde yayg─▒n olarak yeti┼čtirilmektedir. Taze t├╝ketilmenin yan─▒ s─▒ra, g─▒da sanayi taraf─▒ndan da i┼členmektedir.
  • Bornova Bamyas─▒ (Manik├╝rl├╝ bamya, k─▒nal─▒ bamya): Ege b├Âlgesinde yeti┼čtirilen Bornova bamyas─▒ sofral─▒k ve konservelik bir ├že┼čittir. S├╝m├╝ks├╝ yap─▒ olu┼čturmamas─▒ nedeniyle konserve de─čeri y├╝ksektir. Meyve sultani bamya kadar uzun de─čildir. Ucu hafif tombul ve sap ba─člant─▒ k─▒sm─▒ incedir. En belirgin ├Âzelli─či ise sap ba─člant─▒ k─▒sm─▒n─▒n mor renk ta┼č─▒mas─▒d─▒r. Be┼č k├Â┼čeli meyve etlidir.
  • Bal─▒kesir Bamyas─▒ (Tombul bamya): Bal─▒kesir bamyas─▒ di─čer yerli ├že┼čitlerimizden alt─▒ k├Â┼čeli ve etli meyve ├Âzelli─či ile kolayca ayr─▒labilir. ├çok k─▒sa, ┼či┼čkin, meyveli ve ucu k├╝tt├╝r. Bu nedenle tombul bamya olarak adland─▒r─▒l─▒r. Taze t├╝ketime uygunlu─ču kadar konserve i├žinde uygun olan bu ├že┼čidin meyveleri etli, ancak ├žok ├žekirdeklidir.

Da─č─▒l─▒m─▒

Afrika ve Asya'dan b├╝t├╝n d├╝nyaya yay─▒lm─▒┼čt─▒r. K├Âleler bamya tohumlar─▒n─▒ kulaklar─▒n─▒n arkas─▒nda saklayarak Afrika ve Asya'ya getirip ekmi┼člerdir.

Kaynak├ža

  • Hasad, Ayl─▒k Tar─▒m Dergisi, Nisan 2009


bamya kelimesi hakk─▒nda bilgi nedir TDK s├Âzl├╝k anlam─▒ ve a├ž─▒klamas─▒ ne?

(ba'mya), Arap├ža b─ümiya

1. isim, bitki bilimi Ebeg├╝mecigillerden, s─▒cak ve ─▒l─▒man yerlerde yeti┼čen bir bitki (Hibiscus esculentus).

2. isim Bu bitkinin hem taze hem kurutularak yenilen ├╝r├╝n├╝.

Biyoloji Terimleri S├Âzl├╝─č├╝ - 1998

─░ngilizce: gombo, gobbo, Frans─▒zca: bamia, gombo, ketmie, Almanca: Bamia, Gombo, Latin: Hibiscus esculentus

Ebegümecigiller (Malvaceae) familyasından, meyveleri müsilâj bakımından zengin, ülkemizde kültürü yapılan bir bitki.

Kelime K├Âkeni

Arap├ža b─ümiy─ü ěĘěž┘ů┘Őěž  "Afrika k├Âkenli bir sebze, alcaea aegyptiaca veya abelmoschus esculentus" fiilinden al─▒nt─▒d─▒r. Bu s├Âzc├╝─č├╝n k├Âkeni belirsizdir.

Tarihte En Eski Kaynak

[ Ahmet Vefik Pa┼ča, Lugat-─▒ Osmani (1876) ]

Yorum G├Ânder

Daha yeni Daha eski