limon

 

Limon

Limon (Citrus × limon), y─▒l boyunca b├╝y├╝meyi s├╝rd├╝ren, k├╝├ž├╝k bir a─ča├ž t├╝r├╝ ve bu a─čac─▒n meyvesidir. Halk dilinde suluz─▒rtlak, c─▒c─▒k ve z─▒vrak da denilmektedir.

Limon Turun├žgil limon ├Âncelikle Kuzeydo─ču Hindistan, G├╝ney Asya' ya ├Âzg├╝ ├ži├žekli bitki Rutaceae ailesinden k├╝├ž├╝k yaprak d├Âkmeyen bir a─ča├ž t├╝r├╝d├╝r. A─čac─▒n elipsoidal sar─▒ meyvesi d├╝nya ├žap─▒nda mutfak ve mutfak d─▒┼č─▒ ama├žlarla, ├Âzellikle hem mutfak hem de temizlik kullan─▒mlar─▒ olan meyve suyu i├žin kullan─▒l─▒r. Hamuru ve kabu─ču ayr─▒ca pi┼čirme ve f─▒r─▒nlamada kullan─▒l─▒r. Limonun suyu yakla┼č─▒k % 5 ila % 6 sitrik asit olup pH'─▒ ise 2.2 dir ve bu nedenle ek┼či bir tad─▒ vard─▒r. Limon suyunun kendine ├Âzg├╝ ek┼či tad─▒ onu i├žecek ve limonata ve limon kremal─▒ turta gibi yiyeceklerde ├Ânemli bir i├žerik haline getirir.

Il─▒man iklime sahip b├Âlgelerde yeti┼čtirilen ve u├žucu ya─č ta┼č─▒yan limon meyveleri Hindistan, G├╝ney Amerika, G├╝neydo─ču Asya, Kaliforniya, Ege ve Akdeniz gibi b├Âlgelerde ├žok ├╝retilir. Meyve ├Âncelikle suyu i├žin kullan─▒l─▒r, eti ve kabu─ču ise a┼č├ž─▒l─▒k ve f─▒r─▒nc─▒l─▒k alanlar─▒nda kullan─▒labilir.

{tocify} $title={─░├žindekiler}

Bilimsel s─▒n─▒fland─▒rmas─▒


Etimoloji

T├╝rk├žedeki limon kelimesi, Arap├ža ve Fars├ža'da ayn─▒ anlama gelen l─źm┼źn veya l─źm┼Źn (┘ä┘Ő┘ů┘ł┘ć) s├Âzc├╝─č├╝nden al─▒nt─▒d─▒r. Arap├ža s├Âzc├╝k ise Sanskrit├že'de ayn─▒ anlama gelen nimb┼ź (ÓĄĘिÓĄ«्ÓĄČू)  s├Âzc├╝─č├╝nden al─▒nm─▒┼čt─▒r. Antik ├ža─čdan beri bilinen ac─▒ limonun (citron) de─či┼čik t├╝r├╝ olarak Avrupa ├╝lkelerine 12. yy'da Arap ├╝lkelerinden getirildi─či i├žin Avrupa dillerinde de limon kelimesi Arap├žadan al─▒nm─▒┼čt─▒r.[3]

Limon s├Âzc├╝─č├╝n├╝n bir T├╝rki dilde ge├žti─či ilk kaynak 1303 tarihli Codex Cumanicus iken, Osmanl─▒ca ve T├╝rk├žede ilk at─▒f 1876 y─▒l─▒nda Lehce-i Osmanl─▒ kitab─▒na dayan─▒r.

Tarihi

Limon bitkisi "ek┼či portakal" ya da turun├ž olarak da bilinen Citrus aurantium, ile a─ča├ž kavunu olarak bilinen Citrus medica'n─▒n ├žaprazlanmas─▒ ile elde edilen bir do─čal hibritdir. ─░lk olarak limonun nerede ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ bilinmese de, ilk yeti┼čtirilmeye ba┼članan yerlerin G├╝ney Hindistan, Myanmar ve ├çin oldu─ču tahmin edilmektedir.

M.S 1. y├╝zy─▒lda Roma ─░mparatorlu─ču d├Âneminde G├╝ney ─░talya'ya ├Ânc├╝ limon meyveleri getirilmi┼č, ancak tar─▒m─▒ pek yayg─▒nla┼čmam─▒┼čt─▒r. M.S 7. y├╝zy─▒lda limonun ─░ran'da, daha sonra ise Irak ve M─▒s─▒r'da tar─▒m─▒ yap─▒l─▒r hale gelmi┼čtir. 11. ve 16. y├╝zy─▒l aras─▒ndaki d├Ânemde ise Avrupa'ya gelen limon, neredeyse b├╝t├╝n Akdeniz havzas─▒nda yeti┼čtirilir hale gelmi┼čtir.

1493'te Kristof Kolomb Amerika'y─▒ fethedince pek ├žok narenciye t├╝r├╝ gibi limon da bu k─▒taya getirilmi┼č ve ABD'de ba┼čta Kaliforniya ve Florida eyaletleri olmak ├╝zere Amerika k─▒tas─▒n─▒n b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒nda yeti┼čtirilir hale gelmi┼čtir. 1797'de James Lind, denizcilerin iskorb├╝t hastal─▒─č─▒na kar┼č─▒ korunmas─▒ ve tedavisi i├žin C vitamini de i├žeren limon suyunun yemeklere kat─▒lmas─▒n─▒n yararl─▒ olaca─č─▒ sonucuna ula┼čm─▒┼čt─▒r.

Kullan─▒m─▒

Limon esas olarak yiyecek olarak kullan─▒l─▒r, ancak ayn─▒ zamanda bir s├╝s bitkisi olarak da kullan─▒l─▒r. Zaman zaman limon suyu kontraseptif olarak kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.

Limon ve misket limonu suyu
Limon ve misket limonu suyu, limonata yap─▒m─▒nda kullan─▒l─▒r.

Besin olarak

├ľzellikle ├žorbalarda, yemeklerde, salatalarda, lezzeti art─▒rmak kullan─▒lan limon suyu ├Ânemli bir C vitamini kayna─č─▒d─▒r. Limon ve misket limonu limonata yap─▒m─▒nda kullan─▒labilece─či gibi i├žeceklerde garnit├╝r olarak, buzlu ├žay veya alkols├╝z i├žeceklerde bir dilim ┼čeklinde barda─č─▒n i├žinde veya kenar─▒nda kullan─▒labilir. Limon suya tat vermesi i├žin de kullan─▒l─▒r.

Limon suyu bal─▒k yeme─či ├╝zerine sembolik olarak s─▒k─▒l─▒r. ─░lave olarak limon suyu salamuraya yat─▒r─▒lm─▒┼č et pi┼čirilmeden ├Ânce bir par├ža ┼čeklinde de kullan─▒l─▒r. Baz─▒ insanlar limonu bir meyve gibi yemeyi sever. Fakat daha sonra sitrik asit ve ┼čekeri di┼člerden temizlemek i├žin su kullanmak gereklidir. Limon kendisi veya misket limonu ile birlikte re├žel yap─▒m─▒nda kullan─▒l─▒r.

Pek ├žok di─čer bitki limon ile ayn─▒ tada sahiptir. Yak─▒n zamanda Avustralya'da lemon myrtle bitkisi, limonun pop├╝ler bir alternatifi h├óline gelmi┼čtir. Bitkinin s─▒k─▒lan ve kurutulan yapraklar─▒ yenilebilir ve limon tad─▒ndad─▒r, fakat sitrik asit i├žermez.

Meyve suyuna ek olarak rendelenmi┼č limon kabu─ču genellikle mutfakta ve pi┼čirme 'de bir aroma bile┼čeni olarak kullan─▒l─▒r, bkz. Limon sar─▒s─▒. Sadece i┼členmemi┼č limonun kabu─ču t├╝ketime uygundur; Turun├žgil meyveleri genellikle mum benzeri bir koruyucu tabaka ile kaplan─▒r ve nakledilmeden ├Ânce ├╝zerine 2-fenilfenol (E231) veya tiyabendazol (E233) gibi koruyucular p├╝sk├╝rt├╝l├╝r. Bifenil (E230) da daha ├Ânce kullan─▒ld─▒. Bu t├╝r kaps├╝lleri yemek sa─čl─▒ks─▒z kabul edilir. ─░┼členmemi┼č limon kabu─ču, limon ya─č─▒ haline getirilir.

Bazen "limon yapraklar─▒" olarak da an─▒lan kaffir kire├ž yapraklar─▒ esas olarak Tayland mutfa─č─▒ nda kullan─▒l─▒r.

Alternatif t─▒p

Tonik olarak kullan─▒ld─▒─č─▒nda sindirim sistemi, ba─č─▒┼č─▒kl─▒k sistemi ve deri i├žin yararl─▒ oldu─čuna dair halk inan─▒┼č─▒ vard─▒r. Hint geleneksel t─▒bb─▒ olan Ayurveda da ise bir fincan s─▒cak limon suyunun ci─čerleri temizleyece─čine inan─▒l─▒r. Aromaterapi i├žinde limonun i├žerdi─či kimyasal maddelerin ├Âzellikle de u├žucu ya─člar─▒n buhar─▒n─▒n ki┼čiye verilirse stresi azaltaca─č─▒ y├Ân├╝nde inan─▒┼člar da vard─▒r.

Limon ayr─▒ca i├žeri─činde bulunan bol C vitamini sayesinde detoks tariflerinde s─▒kl─▒kla kullan─▒lmaktad─▒r. Asidik yap─▒s─▒ bir├žok sa─čl─▒kl─▒ kar─▒┼č─▒mda etkin olarak temel ├╝r├╝n olmas─▒n─▒n ba┼čl─▒ca nedenidir.

S├╝s bitkisi

Limon a─ča├žlar─▒ da Orta Avrupa'da geli┼čir; daha ├Ânce limonluk ​​lar─▒n ayr─▒lmaz bir par├žas─▒yd─▒lar. Limon a─čac─▒n─▒n ├Âzelli─či t├╝m y─▒l boyunca hem ├ži├žek hem de meyve ta┼č─▒mas─▒d─▒r. May─▒s ortas─▒ndan ilk dona kadar limon a├ž─▒k havada korunakl─▒ bir yerde olmal─▒d─▒r. K─▒┼č─▒n s─▒cakl─▒k ─▒┼č─▒k ko┼čullar─▒na g├Âre ayarlanmal─▒d─▒r. Limon a─ča├žlar─▒ hafif ama so─čuk bir yere yerle┼čtirilirse yapraklarda fotosentez i├žin yeterli ─▒┼č─▒k vard─▒r ancak k├Âkler 12.5 °C'de faaliyetlerini neredeyse tamamen durdurur. Sonu├žta a─ča├ž art─▒k yapraklar─▒ yeterince besleyemez ve sonu├ž olarak onlar─▒ d├Âker.

Kimyasal yap─▒

Limon ve di─čer turun├žgiller pek ├žok farkl─▒ kimyasal maddeyi i├žerirler. Bir terpen olan D-limonen, limona kokusunu ve tad─▒n─▒ veren bir maddedir. Limonlar ayr─▒ca ├Ânemli miktarda sitrik asit i├žerirler. Bu nedenle d├╝┼č├╝k de─čerde pH'a ve ek┼či tada sahiptirler. ─░nsan sa─čl─▒─č─▒ i├žin gerekli olan C vitamini (asorbik asit) bak─▒m─▒ndan zengin olan limon, 100 ml suyunda yakla┼č─▒k olarak 50 miligram C vitamini (tavsiye edilen g├╝nl├╝k de─čerin % 55'i) ve 5 gram sitrik asit i├žerir. Limonlar ya─č ve esans ├Âz├╝n├╝ ├ž─▒kartmak i├žin i┼čleme tabi tutulabilirler.

├ťretim

FAO'ya g├Âre Hindistan yakla┼č─▒k olarak d├╝nya limon ├╝retiminin % 16,3’├╝n├╝ tek ba┼č─▒na sa─člar. Hindistan'─▒, Meksika, ├çin ve Arjantin takip eder.

D├╝nya limon ├╝retimi (2018)
S─▒ra├ťlkeMiktar
(ton)
1Hindistan3.148.000
2Meksika2.547.834
3Çin2.482.884
4Arjantin1.989.400
5Brezilya1.481.322
6T├╝rkiye1.100.000
7─░spanya1.087.232
8ABD812.840
9G├╝ney Afrika474.149
10─░ran445.460
D├╝nya19.368.841


Benzer meyve

Pek ├žok bitkinin limon gibi tat veya kokusu vard─▒r.

  • Misket limonu, limonlara benzer ┼čekilde kullan─▒lan ek┼či bir turun├žgil meyvesi
    • Kaffir lime yapraklar─▒: Do─ču Asya mutfa─č─▒nda yayg─▒nd─▒r
  • Baz─▒ fesle─čen ├že┼čitleri
  • Sumak meyveleri, limon Avrupal─▒lar taraf─▒ndan bilinmeden ├žok ├Ânce kullan─▒ld─▒
  • Cymbopogon (limon otu)
  • Limon otu, Lamiaceae ailesinde nane-benzeri ├žok y─▒ll─▒k otsu bir bitkidir
  • ─░ki ├že┼čit kokulu sardunya: Pelargonium crispum (limon sardunya) ve Pelargonium x melissinum (limon otu)
  • Limon keki─či
  • Limon Mine├ži├že─či
  • Baz─▒ nane ├že┼čitleri
  • Magnolia grandiflora a─čac─▒n─▒n ├ži├žekleri


Resimleri

Limon meyvesi ve ├ži├že─či
Limon meyvesi ve ├ži├že─či

Limon, yak─▒n ├žekim
Limon, yak─▒n ├žekim

T├╝m ve dilimlenmi┼č limonlar
T├╝m ve dilimlenmi┼č limonlar

Limon ├žiftleri
Limon ├žiftleri

Limon a─čac─▒
Limon a─čac─▒

A─ča├žta limonlar
A─ča├žta limonlar

Limon a─čac─▒ ├ži├žekleri
Limon a─čac─▒ ├ži├žekleri

Olgunla┼čmam─▒┼č limon
Olgunla┼čmam─▒┼č limon

Limon fidesi
Limon fidesi

Taze Limon
Taze Limon

limon hakk─▒nda bilgi nedir TDK s├Âzl├╝k anlam─▒ ve a├ž─▒klamas─▒ ne?

Fars├ža l─»m┼źn

1. isim, bitki bilimi Turun├žgillerden, 3-5 metre y├╝ksekli─činde, k─▒┼č─▒n yapraklar─▒n─▒ d├Âkmeyen, beyaz ├ži├žekli bir a─ča├ž (Citrus limonum).

2. isim Bu a─čac─▒n sar─▒ renkli, kabu─ču kokulu, suyu ek┼či meyvesi; sulu z─▒rtlak.

Biyoloji Terimleri S├Âzl├╝─č├╝ - 1998

─░ngilizce: lemon, Frans─▒zca: citron, limon, Almanca: Zitrone, Latin: Citrus limon

Turun├žgiller (Rutaceae) familyas─▒ndan, ├╝lkemizin Akdeniz ve Ege B├Âlgeleri'nde yeti┼čtirilen, C vitamini bak─▒m─▒ndan olduk├ža zengin meyveleri olan her dem ye┼čil bir bitki.

Kelime K├Âkeni

Arap├ža ve Fars├ža ayn─▒ anlama gelen l─źm┼źn veya l─źm┼Źn ┘ä┘Ő┘ů┘ł┘ć  s├Âzc├╝─č├╝nden al─▒nt─▒d─▒r. Arap├ža s├Âzc├╝k Sanskrit├že ayn─▒ anlama gelen nimb┼ź ÓĄĘिÓĄ«्ÓĄČू  s├Âzc├╝─č├╝nden al─▒nt─▒d─▒r.

Tarihte En Eski Kaynak

[ Codex Cumanicus (1300) ]

Yorum G├Ânder

Daha yeni Daha eski